“Bizdiń jaqta qys uzaq”

Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi  Manarbek SAPARǴALIEV: – Manarbek Qadylǵumaruly, sizdiń Almaty men Astanada laýazymdy oryndarda, sosyn О́skemen qalasynyń ákimi bolǵanyńyz endi, mine bir jyl­­­dan asty jetpis myńǵa jýyq tur­­ǵy­ny bar Tarbaǵataı aýdanynyń tizginin ustap, jaýapty qyzmetińiz arqyly el alǵysyna bólene bastaǵanyńyzdan habardarmyz. Qazir Tarbaǵataı dese búkil respýblıka halqy eleń ete qa­lady. Sebebi belgili, kóktemde aýa raıy qúrt jylyǵan kezde Kókjyra, Ján­tikeı, Qarǵyba sııaqty eldi me­kenderde buryn-sońdy bolmaǵan tasqyn sý bes júzge tarta turǵyn úıdi, mal qoralaryn qıratyp, ondaǵan myń bas maldy qyrǵynǵa ushyratty. Syn-sátte bereke-birliktiń úlgisin tanyt­tyńyzdar, jumyla kótergen júk jeńil degendeı, aqyry bul qıyndyqty da jeńip shyq­tyńyzdar. Sol týraly qıyn bolsa da eske ala ketsek. – Kóne kóz qarııalardyń ózi bı­yl­ǵydaı qatal qystyń jarty ǵasyr­dan astam ýaqyttan beri bolmaǵanyn eske alady. Barqytbeldiń teriskeıin meken­degen halyq Tarbaǵataı óńirinde qardyń juqa bolatynyna úırengen, sondyqtan mal azyǵyn jetkilikti mólsherde ázirlep alatyn. Qatarynan úsh-tórt aı boıy kún sýyq bolyp, aıaz 40 gradýstan túspeı turdy. Qardyń qalyńdyǵy keı jerlerde tórt-bes metr­den asyp jyǵyldy. Malǵa ja­ıylym bolmady. Jemshóp jetispeı, mal qyryla bastady. Al 17 naýryzda sý tasqyny naǵyz apatqa aınaldy. Senesiz be, Kókjyra aýylynda bı­iktigi bir metrdeı nópir sý iri qaranyń ózin aǵy­zyp áketip, adamdar qaıyq­tardy paıda­lana bastady. Aldyn-ala saqtyq jasaý­dyń nátıjesinde abyroı bolǵanda mal shyǵynyna jol beril­medi. Dabyl qaǵyl­dy. Eń aldymen halqynyń alǵysyna bólene bastaǵan oblys ákimi Berdibek Saparbaev jedel jetti. Sońynan ile-shala Tótenshe jaǵdaılar mınıstri V. Bojko ushyp keldi. Syn sátte elimiz­diń barlyq oblystaryndaǵy aǵaıyn­darymyz qol ushyn berdi. Ońtústik Qa­zaq­stan, Qy­zylorda, Jambyl, Pav­lo­dar jáne Qa­raǵandy, basqa da oblystar­dyń bas­shy­lary tehnıkamen, azyq-túlikpen, qarjymen kómektesip jatty. О́ńir basshysy B. Saparbaev tek Tarbaǵataı emes, Zaısan aýdanynyń Tasbastaý, Kúr­shim, Maraldy, barlyǵy sý basqan 23 el­di mekendi qamqorlyǵyna alyp, turǵyn úıler salý jóninde naqty tap­­syrma berdi. Elbasy N. Nazar­baevtyń sálemin jetkizdi. “Qarjy bólemiz, tur­ǵyn úı salyp beremiz, maldy je­ńil­dikpen (nebári eki nesıe paıyz) alýǵa múm­kindik jasaımyz, eń bas­tysy, sa­byrly bolyp, óz úılerińizdi salýǵa bel­sene aralasyńyzdar, barlyq qıyn­dyq­ty jeńip shyǵasyzdar” degen. So­dan beri jarty jyl zymyrap óte shyq­ty. Qazir barlyq qıyndyqtar art­­ta qaldy. Jarty jylda óńir bas­shy­sy Berdibek Máshbekuly Tar­baǵataıǵa jıyrma ret kelipti. Tek bir aýdanǵa ǵana. Aýdan jurtshylyǵynyń óńir basshysyna alǵysy erekshe. So­nymen birge, oblys ákiminiń orynba­sary, tasqyn sý bastalǵannan beri apat aımaǵynan shyqpaı, búkil isti ba­qylaýǵa alyp, kemshilikter men prob­lemalardyń sheshilýine yqpal ja­saǵan Serik Táýkebaevtyń qyzmetine aýdan halqy shyn rızashylyǵyn bil­diredi. Oblys ákiminiń orynbasary Tú­­­siphan Túsipbekov te bul óńirde aı­lap jatyp, apat zardaptaryn joıýǵa bel­­sene aralasty. Oǵan da alǵys aıtamyz. – Tasqyn sý zardaptaryn joıýda ózińizdiń orynbasarlaryńyz Silámbek Ázimhanovtyń, Sáýmen Jaqaevtyń, Ashat Smaıylovtyń jáne apparat qyzmetkerleri men aýdan halqynyń kúndiz-túni eńbek etkenin jaqsy bilemiz. Endi, mine, aýyr kúnder artta qalǵan syńaıly. Qazirgi jaǵdaı týraly ne aıtasyz? – Jetinshi qyrkúıekte Elbasy N. Nazarbaev Tarbaǵataı aýdanynyń Kók­jyra aýylyna keldi. Elbasy aýyl turǵyndarymen áńgimelesip, birneshe áleýmettik ǵımarattardy, turǵyn úı­­lerdi saltanatty jaǵdaıda ashty. Ha­lyqpen kezdesýde apattyń aldyn alýǵa kóp eńbek sińirgen óńir basshysy Berdibek Saparbaevqa alǵysyn aıtyp, qolyn qysqan kezde biz de qatty rıza boldyq. Bul azamattyń eńbegin baǵalaý, ádil iske oń baǵa berý degen sóz. О́ńir basshysy Elbasyna sonaý Zaısan zilzalasy kezinde turǵyn úıler qurylysy úsh-tórt jylǵa sozylǵany, al Tarbaǵataıdaǵy qurylysty nebári tórt-bes aıda salyp bitirgeni jaıly habardar etti. Shynynda da solaı boldy. Qazir barlyq turǵyn úılerge jurt qonystana bastady. Úsh mektep­tiń qurylysy da paıdalanýǵa beril­mek. “Paryz” qory arqyly qonys toı­yn jasaýshylarǵa jańa jıhaz­dardy syıǵa tartty. Budan artyq qan­daı qamqorlyq kerek. Bereke, birlik pen yntymaqtyń nátıjesi osyndaı. Tarbaǵataılyqtar Elbasyna, oblys ákimine shyn júrekten rızashylyǵyn bildiredi. Bizdiń jaqta qys uzaq. Bıylǵy qystyń da qatal bolatyn túri bar. Qazirden bastap oǵan qam jasaýdamyz. Bul kúnderi aýdanda 2454 sharýashy­lyq qurylymy tirkelgen, onyń ishin­de úsh óndiristik kooperatıv, 2443 sha­rýa qojalyǵy, 8 ónim óńdeıtin ká­siporyn jumys istep tur. Qystyń jaı­syz bolýy men kóktemgi sý tas­qynynyń saldarynan ótken jyldyń tıisti merzimimen salystyrǵanda mal basy edáýir azaıdy. Al qazaq úshin maldyń alatyn orny erekshe. Iri qara 10968, qoı men eshki 60 myń basqa azaıdy. Soǵan qaramastan bizde 390738 qoı-eshki, 120 myńdaı iri qara, 20 myńdaı jylqy qystamaǵa barady. Qazir qojalyqtar mal azyǵyn daı­yndap aldy. Úkimettiń eki paıyzdyq jeńildikpen berip otyrǵan nesıesi mal basyn qaıta kóbeıte me degen úmit te joq emes. Aýdanda shaǵyn kásipkerlik jolǵa qoıylǵan. 361 saýda dúkeni, 48 qoǵam­dyq tamaqtandyrý orny, 64 qyzmet kórsetý mekemesi, 19 janar-jaǵarmaı quıý stansasy, 17 dárihana, 34 shaǵyn naýbaıhana halyqqa qyzmet kórsetýde. Tek bıyl alty saýda dúkeni, eki qoǵamdyq tamaqtandyrý orny, bir naýbaıhana ashyldy. Ústimizdegi jyl­dyń segiz aıynda shaǵyn kásip­ker­lik­pen shuǵyldanatyndar aýdan bıýd­jetine 62,1 mıllıon teńge salyq túsirgen. – Manarbek Qadylǵumaruly, aý­dannyń damý deńgeıi jóninde ne aıtasyz? – Aýdan ekonomıkasy jyl saıyn damýda. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­dary aýdan bıýdjeti 900 mln. teńge bolsa, ol búgingi kúni 3 mlrd. 586 mln. teńgege nemese 4 esege artty. Osy bir ǵana kórsetkishten kóp nárseni ań­ǵarýǵa bolady. Aýdan ekonomıkasyn damytýda aý­­yl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdiń kólemi artyp keledi. Bul kúni asyl tuqymdy qoı maly aýdandaǵy barlyq qoıdyń jeti paıyzyn quraıdy. Jer óz ıesin tapty. Egistik kólemi arta tú­­sýde. Halyqty qys mezgilinde kó­kó­nis­­pen qamtamasyz etý maqsatynda jy­lyjaılar salý qolǵa alyndy. Aýdan ekonomıkasyna ınvestı­sııa­lar tartý kólemi artty. Kásip­ker­lik salasy damyp keledi. Aýdan bıýd­jetiniń kiris jospary tolyǵymen or­yndalýda. Al kemshilikter jaǵyna ke­ler bolsaq, óz ónimderimizdi aýdan aý­ma­­ǵynda óńdep el ıgiligine tolyq ja­rata almaı kelemiz. Bul oraıda, aýdan ákimdigi kásipkerliktiń qandaı túrin bolsyn damytýǵa qoldaý kórsetýge árqashanda ázir. Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń bıylǵy jyly “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaq­­stannyń jańa múmkindikteri” dep atalatyn Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda bergen tapsyrmasyna saı “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵ­darlamasy aýdan ekonomıkasyn da­mytýdyń basty jospary bolýy tıis. – El ekonomıkasyn saýyqtyrýda eleýli oryn alatyn oıyńyzdy bilsek? – Shynyn aıtqanda, qazirgi álem­dik ekonomıkalyq daǵdarys kezinde “Jol kartasy” baǵdarlamasyn eli­miz­­di daǵdarystan alyp shyǵýdyń stra­tegııalyq jospary dep aıtýymyz ke­rek. Bul oraıda aýdanymyzda aý­­qym­dy sharalar men josparly jumystar atqaryldy. О́ńirlik jumyspen qamtý jáne kadrlardy qaıta daıarlaý stra­tegııasyn iske asyrý aıasynda aýdanda ótken jyly “Jol kartasy” baǵdar­lamasy sheńberinde 61,5 mln. teńge qarjy qarastyrylyp, 75 joba boı­ynsha 220 adam jumyspen qamtyldy. Bıyl osy baǵdarlamaǵa 431 mln. 824 myń 700 teńge qarjy bólindi. Onyń 296 mln. 413 myń 500 teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten, 135 mln. 411 myń 200 teńgesi aýdandyq bıýd­jet­ten. Bul 2009 jylǵy qarjydan 7 esege artyq degen sóz. Bul qarjy 40 jo­ba­ny júzege asyrýǵa baǵyttalatyn bo­la­dy. Sonyń esebinen 483 jańa ju­mys orny ashyldy. – Elbasynyń bastamasymen ótki­zilgen ákimderdiń turǵyndar aldyndaǵy esepti kezdesýleri halyq pen bılik ara­syndaǵy baılanystyń sheshýshi fakto­ry ekendigi sózsiz. Siz de barlyq aýyl­dyq okrýgterde kezdesýler ótkizip, esep bergen shyǵarsyz? – Halyqtyń muń-muqtajyn, ta­lap-tilegin, ótinishteri men aryzdaryn ákimder sheshpegende, kimder sheshedi degen zańdy suraq týady. Elbasy­myzdyń osy oraıda júrgizip otyrǵan saıasatyn óte oryndy dep esepteımin. “Ákim bol, halqyńa jaqyn bol” dep halyq tegin aıtpaıdy. Sondyqtan ákim­der halyq aldynda jıi esep berip oty­rýlary qajet. Bunyń ózi halyq pen bılik arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtatyny sózsiz. Al ózime keletin bolsaq, barlyq aýyldyq okrýgterde halyq aldynda esep berdim. Halyq muny qanaǵattanarlyq sezimmen qarsy aldy. О́z pikirlerin aıtty. Bolashaqta atqaratyn jumysymyzǵa baǵyt-baǵdar berdi. Bir qýanarlyǵy halyq shama-sharqy kelgenshe eńbek etip, aýdanymyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna óz úlesterin qosatyndyqtaryn málim etti. – Aýdannyń ekonomıkalyq-áleý­met­tik rýhanı salasyn damytýda qan­daı basym baǵyt-baǵdaryńyz bar? Osy týraly oqyrmandarmen oı bólisseńiz. – Bıyl bilim berý, densaýlyq saq­taý, mádenıet salalarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazalaryn nyǵaıtýǵa bólingen qarjy ıgerilý ústinde. Ha­lyqty áleýmettik jaǵynan qorǵaý sa­lasyna da qomaqty qarjy bólingen. Aldaǵy jyly da bul máseleler óz jalǵasyn tabatyn bolady. Sonymen qatar aýdanymyzda tur­ǵyn úı qurylysy, kólik-kommýnı­kasııa, qyzmeti salalaryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jumystar atqarylyp keledi. Máselen, bıyl aýdan ortalyǵy Aqsýat aýylyndaǵy sý qubyrlaryn qaıta jańǵyrtýǵa 90 mln. teńge bó­linip ıgerilýde. Jalpy, bul qubyrdyń jobalyq somasy 253,3 mln. teńge, ol 2010-2011 jyldarǵa qaralyp otyr. Barlyq jóndeletin qubyrdyń uzyn­dy­ǵy 19,3 shaqyrymdy quraıdy. Bıyl qurylysy respýblıkalyq bıýd­jet arqyly júrgizilip jatqan aý­dan ortalyǵy Aqsýat aýylyndaǵy 75 tó­sektik aýrýhana men 100 adam qabyl­daı­tyn emhananyń jáne Aqjar aýy­lyn­daǵy 50 tósektik ókpe aýrýyna qar­sy emdeıtin aýrýhananyń qury­ly­sy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilýi jos­parlanýda. Kókjyra men Jántikeıde orta mektep, úsh dárigerlik ambýla­to­rııa iske qosylmaq. Joldar jóndelip, kópir salynýda. Bul aýdan halqy úshin zor jańalyq, úlken qýanysh bolmaq. Qysqasha aıtqanda, basty baǵyt-baǵdarymyz halyqtyń ál-aýqatyn art­tyrý. Osy maqsatta bizdiń aldy­myz­da zor mindetter tur. Olar óner­ká­sip jáne aýyl sharýashylyǵy ónim­de­riniń kólemin kóbeıtý, jańa jumys oryndaryn ashý, shaǵyn kásipkerlik sýbektileriniń qyzmetterin jan­dan­dy­rý, ınvestısııa salýdyń barlyq tá­silderi men ádisterin qoldana otyryp, aýdan ekonomıkasyna túrli nysandar men ınvestısııalar tartý, belsendi kásiporyndardyń úlesin arttyrý jáne basqalar. Bul maqsattar sózsiz júzege asyrylady. Eńbekshi halyqtyń kóte­rińki kóńil-kúıi, eńbek belsendiligi bereke-birligi men uıymshyldyǵy – zor tabystar kepili. – Jumysta sheshýshi tulǵa – kadr. Bul baıaǵydan kele jatqan qaǵıda ǵoı. Jalpy, kadr tańdaýda neni basshylyq­qa alasyz. – Qaı salada bolsyn jumysty bir jolǵa qoıyp, onyń tıimdiligin art­tyryp, uıymdastyrýda, atqarylǵan jumystyń nátıjeli bolýynda basty tulǵa kadr ekeni sózsiz. Men óz ba­sym qolynan is keletin, bilimdi, jańa tehnologııalardy meńgergen, búgingi kún talabyna saı sheshim qabyldap ná­tıjeli jumys isteı alatyn adam­darǵa qoldaý kórsetýge únemi daıarmyn. Jastar bizdiń bolashaǵymyz. Olar­dy jumysqa úıretý, tárbıeleý biz­diń basty maqsattarymyzdyń biri bo­lýy kerek. Mol tájirıbe jınap, uzaq jyl jemisti eńbek etip kele jatqan kadr­lardyń eńbegi kimge de bolsyn úlgi-ónege. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Ońdasyn ELÝBAI. Sýrette: aýdan ákimi M.Sapar­ǵalıev.