Búgin Astanada Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HVI sessııasy ashylady.

Biz – qazaqstandyqtarmyz!

QOǴAMDYQ KELISIM: ELDIK NUSQA

Qazaqta “Birligi joq el tozady, birligi kúshti el ozady” degen. Qazirgi tańda elimiz yrysy men yntymaǵy, birligi men tirligi jarasqan memleket bolyp ornyqty. Osy oraıda, bolashaqqa baǵyt-baǵdardy aıqyndaýǵa Qazaqstan halqy Assambleıasy sessııalary mańyzdy ról atqaryp keledi desek, búgin kezekti XVI sessııa shymyldyǵy ashylǵaly otyr. Ústimizdegi jyly berekeniń bastaýy – birlik pen qoǵamdyq kelisimdi qalyptastyrýdyń ózegi bolyp tabylatyn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna on bes jyl toldy. Tarıhı ólshem turǵysynan qysqa merzim aralyǵynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń syndarly saıasatynyń arqasynda tolaıym tabystarǵa qol jetkizgen irgeli ınstıtýt birlik pen kelisimniń, aýyzbirshiliktiń qozǵaýshy kúshine aınaldy. Táýelsizdik tuǵyry Qazaq halqynda baǵzy zaman­dar­dan beri urpaqtan urpaqqa aýy­syp kele jatqan, tolaǵaı mándi “Jeruıyq” uǵymy qalyptasqan. Ult dúnıetanymynda qanyq boıaý­men jazylǵan atalǵan uǵymnyń mán-maǵynasyna boılaý úshin uly dalanyń tarıh qoınaýyna kóz jú­gir­tip, keń-baıtaq aımaqty batyr­lyq pen danalyqty ushtastyra otyryp qorǵaǵan ata-baba ótkenine úńilý qajet. Yqylym zamanda “Jelmaıasyna minip jeruıyǵyn” izdegen Asan Qaıǵynyń ıdeıasy hal­qymyzdyń ǵasyrlar boıǵy ań­saǵan armanyna, murat-maqsatyna ulasty. Babalarymyz “Jeruıyq” jerdi, qutty mekendi ańsap tórt qu­bylasy teń, qazyǵy berik, mamy­rajaı tirshiligi bar memleket qu­rýdy, ishi men syrty bútin máńgilik el bolýdy murat etti. Qaınar bas­taýyn adamdyq izgilikten, beıbitshil kózqarastan, kindik qany tamǵan jerge adaldyqtan alyp jatqan uly murat, qazaq halqy basynan qan­shama qıly zaman keshse de atadan – balaǵa, urpaqtan – urpaqqa bul­jymas amanat bolyp keledi. Búgingi Qazaqstan osy sanǵasyrlyq mem­lekettilik qaǵıdattary men eldik ustanymdardyń zańdy murageri. Ǵasyrlar toǵysynda erkindikti ańsaǵan ata-baba armany júzege asyp, egemendikke ıe boldyq. Qazaq jerinde araılap atqan eldiktiń aq tańy, eń aldymen, osynaý darhan dalany aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen, alǵyr aqylmen, berik taqymmen qorǵap, saqtap qal­ǵan ata-babalarymyzdyń uly kúres­teriniń zańdy da naqty nátıjesi. Qazaq eli qazirgi tańda qabyr­ǵasy qataıǵan, pikirine halyqara­lyq qoǵamdastyq ókilderi qulaq asa­tyn bedeldi elge aınaldy. Er­kindikti ańsaǵan ata-baba murasy júzege asyp, Alashtyń eń asyl muraty – táýelsizdikke qol jetti. Qazaq jerinde atqan egemendik tańy eń aldymen, alyp ta darhan dalanyń tósin qanymen sýarǵan, terisi sógile qyzmet etken ata-babalarymyzdyń eren isteriniń jemisi. Qazirgi tańda, eńseli el bolýdyń dańǵyl jolyna tústik, áleýetimiz artty, dáýletimiz eselenip otyr. Qazaqstan egemendikke qatar ıe bolǵan TMD elderiniń arasynda kóptegen kórsetkishter boıynsha kósh bastady. Búgingi jetistikter bizge ózdi­ginen kele qalǵan joq. О́ıtkeni, ót­ken ǵasyrdyń sońǵy onjyldy­ǵynda táýelsizdikke qol jetkizgen týǵan elimizdiń jaǵdaıy óte kúrdeli edi. El ekonomıkasy daǵdarysqa ushyraǵan, aýyl sharýashylyǵy tu­ralaǵan, barlyq óndiris pen óner­kásip tehnologııalary tozǵan jaǵ­daıda biz egemen memleket tarıh sah­nasyna endik. Respýblıka aýmaǵynda jumys isteıtin barlyq mekemeler men kásiporyndarda jalaqy men memlekettik áleýmettik tólemderdi óteýge qarjy tapshy. Memlekettik basqarý júıesi jan-jaqtan qaýmalaǵan problemalardy jedel sheshýge qaýqarsyz. Dúken só­re­lerinde halyqqa kúndelikti qa­jetti taýarlar men azyq-túlik jet­kiliksiz. О́ńirlerde jeke múdde men popýlıstik upaı jınaýǵa tyrysqan keıbir toptar ahýaldy ýshyqtyrýǵa tyrysty. Áleýmettik tolqýlar men mıtıngter oryn alyp jatty. Assambleıa belesteri 1993 jylǵy qabyldanǵan Kons­tıtýsııa memlekettik bılik tarmaq­tarynyń ózara tepe-teńdigi men qa­rym-qatynasyn retteýge qaýqar­syz­dyq tanytty. 1994 jyly on úshinshi shaqyrylǵan Joǵarǵy Ke­ńes saıası daǵdarys saldarynan ózin ózi taratý jóninde sheshim qa­byldady. Osy saıası kúrdeli kezeń­de el halqynyń basyn biriktiretin, etnostyq, násildik erekshelikterine qaramastan qoǵamnyń barlyq óki­lin ortaq maqsatqa jumyldyratyn bedeldi uıym qurý tarıhı qajet­tilik edi. 1995 jylǵy 1 naýryzda Mem­leket basshysy Qazaqstan halqy As­sambleıasyn qurý týraly Jar­lyq­qa qoldy. Jarlyqqa qol qoı­ylǵan sátten bastap, Assambleıa qo­ǵamdyq mańyzdy saıası is-shara­lardyń bel ortasynan kórinip, qoǵamdyq mańyzdy isterdiń qoz­ǵaýshy kúshine aınala bildi. 1995 jylǵy 24 naýryzda Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń I ses­sııasy shaqyryldy. Sessııa jumy­sy­na memlekettik qurylymdardyń basshylarynan bólek shyǵar­ma­shylyq ıntellıgensııa, qoǵam men memleket qaıratkerleri jáne elimizdegi san alýan ulys ókilderi qatysty. Atalǵan sessııada Assambleıa músheleri Memleket basshysynyń ókilettiligin keńeıtý týraly usynys jasady. Sessııada baıandama jasaǵan Prezıdent N.Á.Nazarbaev “Men, elimizdiń Prezıdenti retinde qoǵamdyq turaqtylyqty jáne ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdi ózimniń basty mindetim dep sanaımyn”, – dep naqty atady. Osy jıynda Elbasy ulttyq saıasat máselelerin qorytyndylaı otyryp, onyń aldaǵy ýaqytta da aıqyn jáne ádiletti prınsıpter negizinde jumys isteıtinin aıtty. Atalǵan prınsıpterdi berik ustanýdyń arqasynda Qazaqstan tek etnostyq, dinı negizdegi qaqtyǵystardyń al­dyn alyp qana qoımaı, memle­ket­tik ulttyq saıasat salasyndaǵy re­formalardy júzege asyra otyryp, qarqyndy damý jolyna tústi. 1995 jyly 29 maýsymda ótki­zilgen Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń II sessııasynda Elbasy N.Á.Nazarbaev tuńǵysh ret Negizgi Zańnyń basty basymdyqtaryn aıqyndap, onyń jobasyn alǵash ret qoǵamdyq talqylaýǵa usyndy. 30 tamyz kúni jalpyhalyqtyq re­ferendýmda respýblıka halqy eldiń jańa Konstıtýsııasyn qoldap daýys berip, quqyqtyq jáne demokratııalyq memleket qurý baǵytynda tarıhı tańdaý jasady. Bul elde ótpeli aýyr kezeńnen keıingi kúrdeli saıası-ekonomı­kalyq, konstıtýsııalyq reform­a­lar­dy bel sheshe iske asyrýǵa bet­burys jasalǵan sát edi. 1996 jyly ótken Assambleıa­nyń III sessııasynda mem­leket­aralyq yqpaldasýdy jetildirý, ege­mendikti nyǵaıtý jáne qazaqstan­dyq pat­rıotızmdi qalyptastyrý máseleleri talqyǵa salyndy. Qa­zaqstan aza­mat­tarynyń ulttyq ıdeıa aınalasynda uıysýy mańyzdy ekendigi aıtyldy. Assambleıanyń IV sessııasy er­ek­she jaǵdaıda ótti. О́ıtkeni, ses­sııa birinshi ret jańa astanamyzda ót­ki­zilgen bolatyn. Keleli basqosý As­tanada ótken tuńǵysh jalpyult­­tyq shara bolatyn. Sessııada sóz alǵan Elbasymyz N.Á.Nazarbaev elimizdiń ótken tarıhyna baǵa berip, qoǵam­dyq kelisim bizdiń tarıhı tań­da­ýymyz ekendigine erekshe toqtaldy. Alǵashqy balamaly Prezıdent saılaýynda jeńiske jetken Elba­syny resmı ulyqtaý saltanaty ótken kúnniń ertesi, ıaǵnı 1999 jyl­ǵy 21 qańtarda Assambleıanyń V sessııasy shaqyrylyp, ol “Ulttyq kelisim – Qazaqstannyń turaqty­ly­ǵy men damýynyń ne­gi­zi” taqy­ry­byna arnaldy. Sessııada Elbasy Qazaqstan damýdyń dańǵyl jolyna túskenin aıtyp, qıyn-qys­taý ke­zeńde elden qonys aý­dar­ǵan azamat­tar­dy ataqonysqa or­alý­ǵa shaqyrdy. Assambleıanyń VI sessııasy ja­ńa myńjyldyqtaǵy eldiń mem­le­kettik ulttyq saıasatyndaǵy basym baǵyttardy aıqyndaýǵa arnaldy. Elimizdiń syndarly damýy úshin árbir azamattyń ustanymy men otansúıgishtiginiń mańyzdy ekendigi sóz boldy. Assambleıanyń kezekti VII ses­sııasy Mádenıetti qoldaý jyly re­tinde belgilengen 2000 jylǵy 15 jel­toqsanda ótti. Sessııa bary­syn­da ult saıasatynda jańa kezeń – azamattyq birtutastyqtan mádenı ortaqtastyqqa qadam basý týraly bastama kóterildi. Prezıdent N.Á. Nazarbaev óz sózinde “qazaq má­denıeti obektıvti turǵydan kúlli Qazaqstan halqynyń mádenı ortaq­tastyǵyn boıyna sińirip áketpeı­tin, qaıta tóńiregine toptastyratyn uıytqy bolýǵa tıis” dep kórsetti. Atalǵan sessııa jumysy etnosara­lyq qarym-qatynastyń qazaqstan­dyq úlgisin jetildirýge eleýli úles qosty. Assambleıa aldyna onyń mártebesin kóterý, orta merzimdik jospar ázirleý jóninde mindetter qoıyldy. Táýelsizdiktiń on jyldyǵy qarsańynda ótken Assambleıanyń VIII sessııasynda qazaqstandyq qoǵamdy terrorızm men ekstre­mızm­­ge qarsy toptastyrý, eko­no­mıka jáne áleýmettik mazmundaǵy etnostyq saıasat aýqymyn keńeıtý, jastardy patrıottyq rýhta tár­bıeleýdi kúsheıtý, jalpy qazaqstan­dyq mádenıettiń odan ári damýyna yqpal etý, memlekettiń ult saıasa­tyn iske asyrýda Assambleıa ju­mysynyń tıimdiligin arttyrý maqsattary aıqyndaldy. 2002 jylǵy 15 qarashada ótken Assambleıanyń IX sessııasynda Qazaqstannyń ereksheligin eskere otyryp, ulttyq qaýipsizdik jáne ulttyq saıasatty júrgizý máseleleri kóterildi. О́z sózinde Prezıdent N.Á. Nazarbaev “Elimizde ornaǵan etnosaralyq kelisim úlgisi álem memleketterine kópultty qoǵamdaǵy azamattyq beıbitshilik tájirıbesi retinde usynyldy”, dep atap ótti. Al Assambleıanyń H sessııasy elimizdiń ekonomıkalyq júıeli damý jolyna túsken 2003 jylǵy 20 tamyzda shaqyryldy. Sessııa ba­rysynda memlekettik ulttyq saıasat tetikterine oń baǵa berildi. Sessııada Prezıdent N.Á. Nazarbaev “Bizdegi ulttyq kelisim – búkil osynaý jyldar boıynda azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń qoldaýy jaǵdaı­yndaǵy memlekettiń tynymsyz júr­gizilgen jumysynyń nátıjesi”, dep kórsetti. Sondaı-aq Elbasy dinı merekeler – Qurban aıt pen Rojdestvony merekelik demalys kúnderi dep belgileýdi usyndy. 2005 jylǵy 22 qarashada ótken Assambleıanyń kezekti HII sessııa­synda Prezıdent N.Á. Nazarbaev básekege qabiletti ult qalyptastyrý máselesin alǵa qoıyp, saýatty ult­tyq saıasattyń, qazaqstandyq pat­rıotızm men til saıasatynyń ma­ńyz­dy ekendigin atady. Memlekettik tildi damytý birinshi kezektegi basymdyq retinde aıqyndaldy. Assambleıanyń HIII sessııa­synda: “Biz qoǵamdy basty ulttyq basymdyqtar tóńireginde toptas­ty­rýǵa tıispiz: olar – tynyshtyq, tu­raqtylyq jáne kelisim” taqyryby kún tártibine kóterildi. Sessııa barysynda Parlament Májilisine Assambleıa atynan 9 depýtat saılaý týraly sheshim qabyldandy. Assambleıa konsýltatıvti-keńesshi organ deńgeıinen konstıtýsııalyq organ mártebesine ıe boldy. De­mo­kratııalyq úrdisterdi odan ári yr­yq­tandyrýǵa baǵyttalǵan kons­tı­týsııalyq reformalar nátıjesinde Assambleıanyń saıası mártebesi ja­ńa deńgeıge kóterildi. Aldymen As­sambleıa ataýyndaǵy burynǵy “ha­lyq­tary” sózi “halqy” sózimen al­mas­tyryldy. Bul ózgeris eldegi ult­tyq birlik sıpatyn konstıtýsııalyq deńgeıde sáıkestendirý baǵytyn­da­ǵ­y betburys kezeń edi. 2008 jylǵy 23 qazanda ótken HIV sessııa Assambleıanyń jańa ke­zeńge qadam basqanyn aıqyndap berdi. Bul turǵysynda Elbasymyz N. Á. Nazarbaev “Búginde bizdiń al­dy­myzda kelesi strategııalyq maq­sat tur, Assambleıa qyzmetiniń jańa sapalyq kezeńi bastaldy. Qazaqstan halqy Assambleıasy kez kelgen daǵdarysty, kez kelgen qaterler men qaýipterdi jeńe alatyn birtutas jáne uıymdasqan Qazaqstan halqyn qalyptastyrý úderisin jalǵastyrýy tıis”, dep kórsetti. 2009 jylǵy 26 qazanda ótken Assambleıanyń kezekti sessııasynda Qazaqstannyń El birligi doktrı­na­sy talqylandy. Elbasy N.Á.Na­­­zar­­baev El birligi doktrınasynyń basty baǵyttaryn jáne mańyzyn aıqyndady. Elbasy “Doktrına árbir qazaqstandyq saıasatkerdiń “ústel kitaby”, árbir depýtat, bas­­qarýshy, ǵalym jáne jýrnalıstiń is áreketinde jetekshi qural bolýy tıis”, dep kórsetti. Osy jyldar ishinde Assambleıa qabyrǵasynda eldiń damý jolyn aıqyndaıtyn Assambleıa strategııa­sy, Qazaqstan Respýblıkasynyń tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy, “Qo­ǵam­nyń ıdeıalyq uıysýy – Qazaqstan damýynyń basty sharty” tujy­rymdamasy, Qazaqstannyń El birligi doktrınasy syndy irgeli qujattar qabyldandy. Ortaq tarıh – Qazaqstan azamattaryn uıystyrýshy basty kúsh Bizdiń eldegi birlik pen qoǵamdyq kelisimniń bastaýy – Qazaqstan halqynyń ortaq tarıhy. Ǵasyrlar boıy taǵdyr talaıyna ushyraǵan halyqtardy qushaǵyna syıdyra bilgen qasıetti Uly Dala kóptegen ulys pen ulttyń qutty qonysyna aınala bildi. Tóńkeris pen alapat ashtyqty, jappaı qýǵyn-súrgin men Uly Otan soǵysy jyldarynda qatary seldiregen qazaq halqynyń sany kúrt kemidi, ulttyq qundylyqtar men ulttyq sananyń damýyna tejeý salyndy. Jekelegen ult máseleleri nazardan tys qalyp otyrdy. Ádiletsiz saıasatty bastan keshken Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq tolǵaǵy jetken máselelermen betpe-bet qaldy. Syrtqy kúshterdiń yqpalyna túsken keıbir toptar separatıstik, shovınıstik, qoǵam damýyn tyǵy­ryqqa tireıtin pıǵyl baıqatty. At­al­ǵan kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, Elbasy N.Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap “Birinshi ekonomıkany rettep, odan keıin saıasatpen aınalysý qajet” degen qaǵıdany berik ustanyp, eldiń eko­nomıkalyq ahýalyn kóterýge bel sheshe kiristi. El bıligi beıbitshilik pen kelisim saıasatyn basty ustanym retinde jarııalady. Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimine ıe boldy. Qazaqstan Elbasynyń saýatty saıasatynyń arqasynda halyq­ara­lyq normalarǵa sáıkes Qazaqstan shekarasyn aıqyndaý, ony kór­shi­ler tarapynan moıyndatý jáne nyǵaıtý baǵytynda orasan zor min­detterdi júzege asyrdy. Soltústik kórshimiz – Reseı Federasııasymen shekara syzyǵy aıqyndalyp, qos el arasyndaǵy álemdegi eń uzyn shek­ara shekteri zańdy qujattarmen bekitildi. Ata tarıhymyzdan beri naqty resmı shegi belgilenbeı kel­gen Qazaqstan – Qytaı shekarasy aıqyndalyp, bedeldi sarapshylar tarapynan Qazaqstan úshin óte nátıjeli kelisim dep baǵalandy. Elbasy Qazaqstan táýelsiz­diginiń alǵashqy jyldarynda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý, qýaty jóninen álemdegi tórtinshi zymy­randyq-ıadrolyq arsenaldan bas tartý jáne onyń ınfraqurylymyn tolyqtaı joıý jóninde tek elimiz ǵana emes, álemdik qaýipsizdik baǵy­tyn­da mańyzy eren tarıhı sheshim qabyldady. Qazaqstan barsha álemge óziniń beıbit nıetin pash etti, halyqaralyq qaýymdastyqtyń senimine ıe boldy. Ústimizdegi jyly Qazaqstannyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni retinde jarııalaý týraly qarar qabyldady. Jappaı qyryp-joıý qarýyna qatysty Qa­­zaqstan negizge alǵan ustanym búkil álemge úlgi bolyp otyr. Sheteldik áriptester Qazaqstandy aımaqtyq qaýipsizdiktiń kóshbasshysy retinde moıyndap, el ekonomıkasyna ba­tyl ınvestısııa sala bastady, shet­eldik turaqty ókildikter ashyldy. Qazaqstan etnosaralyq tatýlyq pen aýyzbirshilik baǵytynda álem elderin tańqaldyrǵan jetistikke qalaı jetti? Álemniń damyǵan elderi tarapynan ultaralyq túsi­nistik saıasaty boıynsha Qazaqstan tájirıbesin engizýge múddelilik qalaı paıda boldy? Qazaqstan eń aldymen elimizdi mekendeıtin barlyq turǵyndy etnostyq, násildik erekshelikterine qaramastan, birtutas, ýnıtarly memlekettiń azamaty retinde qa­ras­tyryp, teń múmkindikter bere bildi. Etnostyq toptardyń óz tili men dástúrin, ádet-ǵuryptaryn damytýǵa tolyqtaı múmkindikter jasaldy. “Qoǵamdyq birlestikter týraly” Zań arqyly etnostyq-mádenı ortalyqtar qurý júıeli jolmen iske asyryldy. Qazir Qazaqstanda qazaq, orys teatrlarymen qatar, káris, nemis, uıǵyr, ózbek teatrlary jumys istep, etnostyq toptardyń gazet-jýrnaldary jaryq kórýde. Atalǵan isterdiń uıytqysy, etnosaralyq túsinistiktiń ózegi – Qazaqstan halqy Assambleıasy. El Konstıtýsııasyn saqtaý, árbir qa­zaqstandyq azamatqa teń múmkin­dikter berý, olardyń quqyqtaryn qurmetteýge negizdelgen Assambleıa ıdeıasy – adamzat tarıhynda adamı-rýhanı ólshem turǵysynan asqaq ıdeıa. Onyń jumysy qazaq halqynyń baýyrmaldyǵy men keńpeıildilik qasıetine negizdele otyryp, elimizde turatyn barlyq ulys ókiliniń yqylasyn el damýyna, órkendeýine baǵyttaýǵa, úılestirýge baǵyttalǵan. Doktrına – el birligin qamtamasyz etý quraly El birligin qamtamasyz etý kez kelgen demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memle­­ket qurýdyń aınymas negizgi sharty. Memlekettiń ekonomıkalyq ósip-ór­kendeýi, áleýmettik ilgerileýi, de­mo­kratııalyq damýy qoǵam birligi uı­ys­qan jaǵdaıda ǵana júzege asýy múm­kin. Al qalǵan mindetterdi sheshý jolynda álem moıyndaǵan Qazaq­stan­ǵa qajetti ekonomıkalyq, saıası já­ne áleýmettik resýrstar jetkilikti. Doktrına halyqaralyq tájirı­beni tereń taldaı otyryp, qazaq­stan­dyq shynaıylyq negizinde dú­nıege keldi. Ol qazaq memlekettiligi men dástúriniń ǵasyrlar boıy jı­naqtalǵan tájirıbesine negizdeledi. Mádenıetter men órkenıetter to­ǵy­synda ornalasqan halyqtyń da­na­lyǵy men ózara qurmet qasıetin negizge ala otyryp, barsha aza­mattyń etnostyq tegine, áleýmettik, dinı ereksheligi men shyǵý tegine qaramastan, ortaq ıdeıa tóńiregine uıysýy “El birligi” uǵymynyń berik ornyǵýyna negiz boldy. Doktrınada qazaq tiliniń mem­lekettik til retinde qoldanys aıasyn keńeıtý máselesine erekshe nazar aý­daryldy: “Memlekettik tildi meń­gerý árkimniń paryzy men mindeti, jeke básekege qabilettiligi men qo­ǵamdyq ómirge atsalysýdaǵy bel­sendiligin aıqyndaıtyn umtylysy men yntalanýyna aınalýy qajet. Bul sheshýshi basymdyq – rýhanı jáne ulttyq birliktiń negizgi faktory” retinde naqtylandy. Doktrına memleketimizdiń qa­lyptasý kezindegi problemalar men ony eńserýge baǵyttalǵan sheshim­derdiń, sondaı-aq El birligin qa­lyptastyrý jumystarynyń zańdy jalǵasyna aınaldy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy álemdik turaqtylyqty qamtamasyz etýge eleýli úles qosady Ústimizdegi jyl Qazaqstan úshin syrtqy saıası jetistikterge toly bolyp otyr. Qazaq eli Vankýverden Vladıvostokqa deıingi aralyqty qamtıtyn, álemniń 56 eli múshe bedeldi halyqaralyq uıym – Eý­­ropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymynyń tóraǵalyq týyn qolyna aldy. Prezıdent N.Nazarbaev Qazaq­­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi­niń tórt ustanymyn jarııalady – Senim. Dástúr. Toleranttylyq. Transparent­tik. Atalǵan ustanym­dardyń maqsaty – uıymnyń de­mokratııalyq dástúrli qundylyq­ta­ryn qazaq mentalıte­tindegi syı­las­tyq, qurmet sııaqty mańyzdy qa­sıettermen ushtastyra otyryp, álemdik turaqtylyqty qamtamasyz etý, mádenıetaralyq únqatysýdyń sara jolyn salý. Qazaqstan etnosaralyq jáne kon­­fessııaaralyq kelisim táj­i­rıbesiniń ózindik úlgisine ıe bola otyryp, toleranttylyq jáne mádenıetaralyq dıalog baǵy­tyn­daǵy el tájirıbesin EQYU keńis­tigine usynyp otyr. Atalǵan ba­ǵyt­taǵy Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń maqsaty – etnosaralyq qatynastardy úılestirý tájirıbesin EQYU-ǵa múshe elderge taratý. EQYU-ǵa múshe elder etnos­ara­lyq kelisimniń qazaqstandyq úl­gi­sine úlken qyzyǵýshylyq tanytyp, tájirıbe almasýǵa qulshynys bil­dirip keledi. Osy baǵytta, Assam­bleıa jáne EQYU janyndaǵy Az ulttar jónindegi Bas komıssar Knýt Vollebek arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornap, áriptestik damýda. О́tken jyly Assambleıa delega­sııa­sy Nıderlandy Koroldigindegi Ga­aga qalasyna sapar shegip, tájirıbe almasty. Atalǵan kezdesýler Astana men Almaty qalalarynda jalǵasyn taýyp, qazaqstandyq tatýlyq úlgisi qyzý talqylandy jáne joǵary baǵalandy. Ústimizdegi jyly maý­symnyń 10-11-i kúnderi Assambleıa ókilderi EQYU-ǵa tóraǵalyq aıa­syn­da ótkizilgen Kopengagen kon­fe­ren­s­ııasyna qatysyp, elimizdegi etnostar quqyqtary men etnostyq-mádenı erekshelikterdi saqtaý úlgi­sin baıandap berdi. 29-30 maýsymda Astana qalasynda ótken EQYU-nyń toleranttylyq pen kemsitpeý­shilikke arnalǵan joǵary deńgeıdegi konferensııasynda Assambleıanyń mádenıetter men órkenıetterdiń halyqaralyq tájirıbesine qosyp otyrǵan úlesi tanystyryldy. Jaqynda resmı saparmen Qa­zaq­stanǵa kelgen BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Elbasymen kezdesýi ba­rysynda 2010 jyldy Máde­nıet­ter­di jaqyndastyrý jyly jáne 29 tamyzdy Búkilálemdik ıadrolyq synaqtardan bas tartý kúni retinde jarııalaý týraly Prezıdent N. Nazarbaevtyń usynystaryna úlken baǵa berdi. Mártebeli meıman Assam­­­­bleıa múshelerimen kezdesip, onyń jumysymen tanysty, ol óz sózinde Assambleıanyń qurylymy men maqsaty BUU prınsıpterimen uqsas dep baǵa berdi. 21 sáýir kúni BUU ózi­niń Nıý-Iorktaǵy bas shtab-páte­rinde Qazaqstan Respýb­lı­kasy de­legasııasynyń qatysýy­men Má­denıetterdi jaqyndastyrý jylyna arnalǵan aýqymdy shara ótkizdi. Osymen qatar, Qazaqstannyń et­nosaralyq tózimdilik pen qo­ǵamdyq kelisim úlgisi kóptegen shet elder men sheteldik ǵylymı-zert­teý uıymdarynyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. О́tken jyldyń ózinde Qazaqstannyń etnostyq tájirı­be­si­niń úlgisimen tanysýǵa elimizge to­ǵyz shet memleket ókilderi keldi. Olardyń qatarynda BUU Joǵarǵy Komıssary Basqarmasynyń etnos­­tyq máseleler boıynsha táýelsiz sarapshysy Geı MakDýgall, Fran­sııanyń Ulttyq Assambleıasyndaǵy ulttyq jandarmerııanyń ókili S.Prıvot, Ulybrıtanııa Syrtqy is­ter mınıstrliginiń saıası sarap­shy­sy A.Parfıt, Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń arnaıy delegasııasy atbasyn burdy. Qazirgi tańda, EQYU tóraǵasy retinde Qazaqstan aldynda aýqymdy mindetter tur. Elimizdiń Uıym tóraǵasy retindegi basty maqsaty – búkil álemde beıbitshilik pen saıası turaqtylyq ornatýǵa belsendi at­salysý, memleketter arasyndaǵy ún­qatysýdy jetildirý. Bul búgin­gideı álemdik damýdyń mańyzdy máseleleri boıynsha kóptegen elder bir mámilege kele almaı otyrǵan kezeńde erekshe mańyzdy. Osy oraıda, Elbasymyz N.Á. Nazarbaev EQYU-ǵa Qazaqstannyń tóraǵalyq etýi aıasynda qatysýshy elderdiń Memleket basshylarynan turatyn Uıymnyń joǵarǵy deń­geı­degi basqosýyn ótkizý týraly usy­nys kóterdi. Sońǵysy 11 jyl bu­ryn Ystambulda ótti. Qatysýshy elder­diń memleket basshylary elimizdiń usynysyn qyzý qoldap, joǵarǵy deńgeıdegi basqosýdy ústi­mizdegi jyly jeltoqsannyń 1-2 kúnderi Astana qalasynda ótkizý sheshildi. Bul elimizde buryn-sońdy bolmaǵan joǵarǵy deńgeıdegi bas­qosý bolǵaly otyr. “Baq ta, taq ta talasqanǵa buı­yrmaıdy, halyqtyq iste jarasqanǵa buıyrady”, degen dana babala­rymyz. Sondyqtan da atqaratyn ıgilikti isterimiz halqymyzdyń bolashaǵyn birligimizben berik etsin. Eraly TOǴJANOV, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary. Ult máselelerin sheshýdiń ámbebap ádisteri bolmaıdy Egemendiktiń eleń-alańy. 1991 jyldyń 17 jeltoqsany. Táýelsizdik jarııalanǵan kúnniń erteńinde Elbasy Almatydaǵy Respýblıka alańyndaǵy mıtıngide “Ne istesek te aqylmen isteıik, arzan uranǵa ermeıik, jalǵan sezimge tizgin bermeıik. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kóp ultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin. Senimnen aıyrylmaıyq, baýyrlarym”, degenin umytpaǵandar búginde neken-saıaq shyǵar. Alaıda, umytylmaıtyn bir shyndyq – Tuńǵysh Prezıdentimizdiń aldymen aýyzbirshilikke shaqyrǵan sol sóziniń aqıqatqa aınalǵany! Myna bir qyzyqty qarańyz. Jý­yrda dál osydan jıyrma jyl bu­rynǵy Qazaqstan Kompartııasy Or­talyq Komıtetiniń birinshi hat­shysy, Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen sol kezdegi “Sosıa­lıs­tik Qazaqstan” gazetiniń bas redaktory Sherhan Murtazanyń suhbatyn oqyp shyqtym. Terezesi teń suhbat degen osy! Sheraǵań da KOKP Ortalyq Komıteti Saıası bıýrosynyń múshesimen – Qazaq­standaǵy birinshi adammen áńgime­le­sip otyrmyn demeı, talaı túıtkildi máselelerdi tótesinen suraq etip qoı­ǵan. Jaýaptar da taǵdyrly, te­reń baıyptaýlardan turady. Ekono­mı­ka turalap bara jatqan, keleshe­gimiz dúdamal, táýelsizdigimiz áli ja­rııalanbaǵan tus. Suhbat Nursultan Ábishulynyń: “Qazaqstan – shet­eldermen jemisti baılanys jasaı alatyn, sóıtip, halyqaralyq aby­roıǵa ıe bola alatyn zor respýb­lıka. Tek sonyń kiltin tabý qajet. Sol kiltti izdemeseń, ózinen ózi qolǵa túse bermeıdi. Ne bolǵanda da bul júris áıteýir halqymyzǵa qaıtsek jaqsylyq jasaı alamyz degen qam-qareketten týyndap jatyr”, degen Amerıka, Kanada saparlaryna qatysty oımen aıaqtalady. Bul búgingi Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi Elbasy aıt­qandaı, bizdiń qııalymyzda da bol­­maǵan kez ǵoı. Sáýegeılik pe, saıasattaǵy suńǵyla daryndylyq pa bul?! Sodan beri egemendiktiń dıda­ryn­da bolǵan baıandy tirlikterdi tizbekteı berseń, aıtýǵa bári ońaı syqyldy. Al saıasatty da uńǵyl-shuńǵylyna boılamaı-aq, aýzy bosta synaı beretinder jetkilikti. Alaıda, sol jyldary tarıhtyń kezekti syndarly kezeńderinen halyqty alyp shyǵatyn tóte joldyń shyraǵy – tatýlyq bolǵanyn jáne bola da beretinin Elbasy ashyq ta, astarlap ta aıtyp keledi. “Táýelsizdigimizdi alǵan kezde qazaqtar 42 paıyz jáne qalǵany basqa ult ókilderi bolatyn. Jańa mem­leketimizdiń shańyraǵyn qazaq­tarmen birge ózge otandastarymyz da kóteristi. Osyny umytpaıyq”, de­gendi Elbasy saıasat úshin ǵana aıt­paı­tynyn esti adam biledi. Bul – tarıhı shyndyq. Búginde tórt tarabyna túgel alań­daǵan tóbe bı sekildi, Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵa bolyp otyrsa, saıasat jelkelerinen sheńgeldegendeı etip jat jerge laqtyrǵan ózge ulttardy ógeıtsitpegen keń peıiliniń óteýi syndy kórinetini bar. Osy arada Elbasynyń “Adam balasy qaı jerde júrse de, ómirge shyr etip túsip, ana áldıin estigennen bastap ózin qazaqpyn, oryspyn, ýkraın­myn, ózbekpin dep sezinedi. Adam boıyndaǵy bul sezimdi qandaı asa zor ıdeologııalyq qarýmen atqy­la­sań da qurtyp jibere almaısyń”, degeni eske túsedi. Al tarıhtyń bederinde ózgeler­men óz ultynan bolmaǵany úshin ǵana óshtesip, qandasy bolmaǵany úsh­in jaýlasatyn jabaıy túsinikter­diń kesirinen bolǵan qyrǵyndar men kıkiljińder az ba?! “Tarıhtyń paraǵy – kitaptyń paraǵy emes qoı”, deıtin Elbasy jahandyq tájirıbeniń kúngeıinen ǵana emes, kóleńkesinen da taǵylym alý qa­jettigin alǵa tartyp keledi. Bir kezde Adam Ata men Haýa Ana­­dan tarap, dúnıeniń tórt buryshyna shashyraǵan adamzat balasy tatýlyqtyń tininen aırylǵan almaǵaıyp kezeńderdiń bárinde qanǵa bógip jatqan joq pa edi?! Osynyń bárin saralaı kele El­basy táýelsizdikti tuǵyrly eter bir ustyn – Qazaqstan halqy Assam­­bleıasyn qurdy. Elde turatyn barsha ult ókilderin Báıdibek babamyz armandaǵandaı, bir úıdiń balasyn­daı, bir qoldyń salasyndaı etýge kóshbasshylyq kúsh-jigerin de, tul­ǵalyq paryzyn da saldy. О́zgeler de aqymaq emes, Mem­le­ket basshysynyń barlyq kezde zá­re­deı de jasandylyqsyz tatýlyqqa shaqyryp, ala qoıdy bóle qyryq­pa­ǵanyn barsha qazaqstandyqtar biledi. Eger elimizde bir de bir adam otan­dasyn, kórshisin, jumystaǵy árip­tesin ózge ulttyń ókili bolǵany úshin ǵana kinálamasa, alakózdenip, alaý­yzdyqqa urynbasa, bul da memle­ket­tik saıasattyń jemisi, órkenıetti­liktiń belgisi. Bir qaraǵanda, qoǵamdyq ınstı­týt sııaqty ǵana kórinetin Assam­bleıanyń qyzmetinde san myńdaǵan adamnyń taǵdyry, tilegi jatyr. Oǵan egemendiktiń óne boıyndaǵy ke­leli ister kýá. Qazir Qazaqstan hal­qy Assambleıasyna aınalǵan ir­geli uıym otandastarymyzdyń úlken minberi boldy. Assambleıanyń al­qa­ly jıyndarynda árbir halyqtyń óz bolashaǵyn ózi tańdaýǵa quqy bar­lyǵy, alaıda, ony júzege asyrýda basqa etnostardyń quqyqtary men múddelerine nuqsan keltirilmeýi kerektigi aıqyn kórinis taýyp keledi. Osydan baqandaı 13 jyl buryn Elbasy “Egemen Qazaqstan” gazetine bergen suhbatynda: “...Assambleıa má­selesine keletin bolsaq, endi qazaq­tyń basynan ótken náýbetti jas­tarymyzdyń basyna bermesin. Bizdiń kezimizde bolmaǵan tarıh dep ony zerdelemeýge bolmaıdy. Eger ta­rıh­tan eshqandaı qorytyndy shy­ǵar­maı­tyn bolsaq, onda qalaı alǵa qa­raı jyljıtyn el bolamyz”, dep 20-21 jyldary jáne 29-32 jyldardy ashtyqtan qyrylǵan, 37-niń rep­res­sııasynan sheıit bolǵan azamattardy eske ala otyryp, solardyń arýaǵyna basymyzdy ıe otyryp, jarqyn bo­lashaqqa qyzmet etýge eldi shaqyrǵan edi. Nursultan Ábishuly sol kezderde qurban bolǵan qazaqtyń topjarǵan azamattaryn azalap, sol náýbetter eldiń basyn kesip alǵandaı bolyp, 60 jylǵa deıin bas kóterer boz­daq­tarsyz, eldiń sózin aıtar azamattar­syz qal­ǵanymyzdy aıtyp, osyny umytpaýy­myz úshin Assambleıa ju­mysyn san-salaly qyzmetke qa­tys­tyryp, júrgizip kele jatqanyn aıtady. Aıtqandaı, 13 jyl burynǵy suhbat demekshi, dál sol 1997 jyl – Jalpyulttyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly dep jarııalanǵanyn el umyta qoımaǵan bolar. Bul da kezdeı­soq­tyq nemese kezekti saıası shara emes edi. Qalaı desek te, Odaq ydyra­ǵannan keıin de tatýlyq deıtin eń úl­ken yrysynan aıyrylmaýǵa um­tylǵan Qazaqstan 15 odaqtas res­pýb­lıka ishinen ishki saıası turaq­ty­lyǵymen erekshelengen el boldy. Ta­rıhqa taǵzym kórsetip, táýelsiz­dik­ti turlaýly etýge umtylǵan aýmaly-tókpeli kúrdeli kezeńniń biri edi ol da. Shejirege aınalyp bara jatqan bir múshel burynǵy jyl­dar­dyń ózinde “orys máselesin” kóte­retin, kazachestvo problemasyn alǵa tartatyn, til máselesinen túıtkil izdeıtin arandatýshylar tabylatyn edi. Sondaı kezde Elbasynyń: “... Bizde “saıası turaqtylyq bar” dep qaıtalaı bergenshe, ony or­nyq­tyryp, nyǵaıta túsken jón, onyń ústine Qazaqstanda kóptegen ult ókil­deri turady. Bile bilsek, bul – bizdiń rýhanı baılyǵymyz. Endeshe, sol alýan ulttyń ókilderine jaǵdaı týǵyzý Elbasynyń da mindeti emes pe? Onyń ústine HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qazaqstanǵa uıǵyrlar men dúngender, Stolypın reformasy kezinde orys perese­len­deri, otyzynshy jyldary kárister, Uly Otan soǵysy jyldary Sol­tústik Kavkaz halyqtary, qalmaqtar, Reseı nemisteri qonys aýdardy. Olar Qa­zaq­standy ekinshi Otanym dep bi­ledi”, – dep ulan-ǵaıyr dalany birge mekendegen etnostardy baýy­­­­ryna tarta sóıleıtinin jáne osyny naqty tirliktermen dáıektep kele jatqanyn otandastarymyz anyq sezinedi. Osy arada Nursultan Ábish­uly­nyń: “Ulttyq ıdeıany ulttyq astam­shylyq ıdeıasyna aınaldyrý eshbir etnosqa opa bergen emes”, degen us­ta­nymyn jarqyn keleshekti kókse­gen árbir qazaqtyń, árbir qazaq­stan­dyqtyń túsinip kele jatqany ǵa­nıbet ekenin aıtý kerek. Áıtpese, joǵarydaǵy bastamalaryna oraılas Elbasynyń “Qazaq halqy jıyr­ma­synshy ǵasyrdyń búkil óne boıynda ózge halyqtar túsinde kórse shoshyp oıanardaı qasiretti oqıǵalardy bastan keshirdi. Men óz halqymnyń kónbeske kónip, shydamasqa shydaı alatyn qaıratyna tańqalamyn”, deıtini beker me? El bolaıyq degen adal nıetke súıenip, táýelsizdigimizdiń ón boı­yn­daǵy ilkimdi tirlikterdi saralaıtyn bolsaq, memleketti qalyptastyrý­da­ǵy barlyq áreketterdi zerdege sal­ǵanda, Memleket basshysy birinshi kezekte aýyzbirshilikke arqa súıep, yntymaqqa ıek artqanyna udaıy kýá bola beresiń. Tipti, babalarymyz da bir kún urys bolǵan úıdiń ir­ge­sinen qyryq kún qyrsyq ketpeıti­nin aıtpap pa edi. Úlken saıasatty aıtpaǵanda, berekesi ketken shańy­raq­tyń sháıi qoıylmaı, balasy baǵylmaı, oty jaǵylmaı qalatyny álimsaqtan aıan ǵoı. Júzden astam ulttar men ulystardy uıytpaq tú­gili, bir otbasynyń berekesin kelti­rip, yntymaǵyn jarastyryp oty­rý­­ǵa da saıasat kerek, aqyl men para­sat­qa sýarylǵan sabyr, syılastyq qajet ekendigin esti adam uǵady. “Tarıhymyz bizdi kóp ultty el retinde qalyptastyrdy. Bul bizdiń kemshiligimiz emes, kerisinshe, bizdi tomaǵa-tuıyqtyqtan saqtap turatyn faktor. Solaı bolǵandyqtan, biz bar­lyq qazaqstandyqtardy birikti­re­tin ortaq uǵymnyń tóńireginde top­tasýymyz kerek. Qazaqstan halyq­tary Assambleıasyn Qazaqstan halqy Asssambleıasy dep ózgertkenimizdi qoǵam túsinistikpen qabyldap otyr ǵoı. Bizde halyq bireý – Qazaqstan halqy. Túptep kelgende, biz osy ıdeologııalyq qadamnyń qazaqtyń ult retinde ári qaraı nyǵaıýyna, etnostyq toptar ókilderiniń jáı ǵana qazaqstandyq turǵyn emes, dili men dúnıetanymynyń qazaqstandyq rýhta qalyptasýyna barynsha yqpal etý jaǵyn basty nysana etip alýy­myz kerek. Bul jolda qazaq halqy­nyń aldyna ózge etnostarǵa óziniń rýhanı qundylyqtaryn sińire oty­ryp, tutastaı eldikti qalyptas­ty­rýǵa qatysty tarıhı ról júktel­mek”, deıtin paıym da birligi ja­ras­qannyń tirligi tapshy bolmaıtynyn tereń túsingen Ult Kóshbasshysynyń ustanymy ekenin tanýǵa elden asqan erek qabileti kerek emes. “Aýyzbirshilik joq jerde esh­qa­shan da ulttyq ıdeıalar júzege asqan emes, jaýlyqtyń eń úlkeni, eń qıy­ny – yntymaq úshin ymyraǵa bara almaý”, degen sózdi Elbasy ata-ba­balardyń ósıetine balap aıtqanyna eń qıyn kezeńderdi eńserisken el senedi. Áý bastan-aq, Nursultan Ábish­uly: “Ult máselelerin sheshýdiń ám­bebap ádisteri bolmaıdy”, dep kesip aıtqan bolatyn. Ulttyq máselelerdi ulttardy syılaý, qurmetteý, dástúri men tarıhyn, tili men dilin qas­ter­leý arqyly ǵana, adamgershilik jo­lymen sheshýge bolatynyn kósh­bas­shysymen qosyla uqqan qazaqtyń, Qazaqstan halqynyń kórer qyzyǵy munan da kemel. Aınash ESALI.