Áleýmettik baǵdarlamalar áleýeti: densaýlyq saqtaý

QAZAQSTAN TÝBERKÝLEZDI AÝYZDYQTAI BASTADY Bul jóninde Almatyda “Alataý” shıpajaıynda Qa­zaqstan ftızıatrlarynyń kezekti VI sezinde atap ótildi. Bes jylda bir ótetin respýb­­lıka ftızıatrla­ry­nyń alqa­ly jıynyna Ádi­let, Qorǵa­nys, Ishki ister, Densaýlyq saq­taý mınıstr­lik­teriniń ókil­deri, Reseı Federasııasy, Ázir­baıjan, Túrkimenstan, О́z­be­k­­­stan, Qyr­ǵyzstannyń ftı­zıa­trııa ǴZI dırektorlary, DDU-nyń Ortalyq Azııadaǵy týberkýlezdi baqylaý aımaqtyq bıýrosynyń, birqatar halyqaralyq uıymdar­dyń, Týberkýlez ben AIV/JITS jáne bezgekpen kúres jahandaný qorynyń ókilderi, medısınalyq joo-nyń rektorlary men ftızıatrııa kafedralarynyń meń­ge­rýshileri, elimizdiń ár aıma­ǵy­nan kelgen ftızıatr dárigerler qatysyp, osy ýaqyt ara­lyǵynda atqarylǵan jumys nátıjelerin qorytyndylady jáne alys-jaqyn shetel mamandarymen týberkýlezge qarsy aldaǵy maqsatty is sharalar týraly tájirıbe almasty. Aldymen osy bes jyl araly­ǵyndaǵy qandaı nátıjelerge qol jetkizdik degen máselege kelsek, elimizde týberkýlezdiń epıdemıo­lo­gııalyq jaǵdaıyn DDU usynysyna saı jaqsartý maqsatynda aýqymdy sharalar júzege asyrylǵan. Máse­len, 2002 jyly naýqastaný kórset­kishi 100 myń turǵynǵa 165,1-den kelse, 2005-2009 jyldary atalǵan kórsetkish 100 myń turǵynǵa shaq­qanda 28,5 paıyzǵa, ıaǵnı 147,3-ten 105,3-ke tómendegen. Bul turǵyda balalardyń naýqastaný kórsetkishi 2005 jyly 39,4 bolsa, 2009 jyly 20,9 qurapty. Iаǵnı, tómendeý qar­qyny 47,0 paıyzǵa jetken. Jas­ós­pirimder arasynda da naýqastaný deńgeıi báseńdegen. Sońǵy 5 jyl ishinde týberkýlezdi alǵash juqtyr­­ǵandar arasynda týberkýlezdiń asqynǵan túrleri 669 jaǵdaıdan 122, týberkýlez menıngıti 46 jaǵ­daıdan 18 jaǵdaıǵa kemip, ólim kórsetkishi 38 paıyzǵa azaıǵan. Densaýlyq saqtaý mınıstrli­giniń jaýapty hatshysy Bolat Sa­dyqovtyń aıtýynsha, elimizde den­saýlyq saqtaý salasyn qarjylan­dyrýda, sonyń ishinde ftızıatrlyq qyzmette úlken ózgeristerge qol jetkizilgen. “Sońǵy úsh-tórt jylda barlyq emdeý mekemeleri qazirgi zamanǵy sońǵy dıagnostıkalyq apparatýralarmen jabdyqtalyp, eki jylda dáriger-ftızıatrlardyń jalaqysy kóterilip, mamandardyń bul saladan ketýi toqtady. Sondaı-aq bul áleýmettik mańyzy bar aý­rý­ǵa jergilikti bılik jáne ortalyq atqarý organdarynyń kózqarasy, qarym-qatynasy ózgerdi. Byltyr­ǵy jyly aımaq bıýdjetinen 200 mln. teńgege týberkýlezben aýyrǵan naýqastarǵa áleýmettik paket úles­tirildi, – dedi jaýapty hatshy. Týberkýlezge qarsy baǵdarla­manyń aıryqsha baǵyttarynyń biri – birneshe dárige tózimdi týberý­lezge qarsy kúres bolyp tabylsa, osy maqsatta 2008-2009 jyldary barlyq týberkýlezge qarsy meke­­melerde týberkýlez dıagnostıkasyn jyldamdatý jáne birneshe dárige tózimdi týberkýlezdi emdeýdi erterek qolǵa alý maqsatynda zamanaýı zert­hanalyq “Bactec-Mgit-960” qon­dyrǵysy keńirek paıdalanyl­ǵan. Eń bastysy – TMD elderiniń ishinde Qazaqstanda ǵana bakterııa bó­lýshi naýqastar KDT TB túrine to­­­­lyqtaı tekserilip, bıýdjet ese­bi­nen áseri joǵary qymbat dáriler­men qamtamasyz etilgen. – Qazaqstan ókpe aýrýlarynyń qazirgi dıagnostıkasy proble­m­a­laryna jetkilikti kóńil bólip, me­dısınalyq mekemelerdi jaraqtan­dyrýda óte qomaqty qarjy salýda, – dedi bizge máskeýlik qonaq, “Fı­lıps-Densaýlyq saqtaý” kompanııa­synyń “kompıýterlik baǵyt, ıad­ro­lyq medısına” baǵytynyń je­tek­­shisi Dmıtrıı Kıseleev. – Máse­len, rýtındik rentgen apparatýra­sy, sonymen qatar az ǵana sáýleniń áserimen ókpedegi aýrý oshaǵyn tez anyqtaıtyn sezimtaldyǵy joǵary sandyq rentgen jabdyǵy, al jańa tehnologııalyq qazirgi zamanǵy kom­pıýterlik tomograftar eń jo­ǵary tıimdi dıagnostıkalyq quryl­ǵy, óıtkeni onda bir mezette úlken jyldamdyqpen ári joǵary sapada ókpeni birneshe qabatta kesip, beı­nelenýi dárigerdiń keseldi anyqtaý­yna septigin tıgizbek. Sondaı-aq, Qazaqstanda ınfek­sııalyq baqylaý júıesin jetil­di­rýde úlken is-sharalar júrgizilýde. Má­selen, tıisti salalar men me­ke­me ma­mandarynyń biliktiligi art­tyrylyp, oblystyq, aımaqtyq, aý­dandyq tý­berkýlezge qarsy dıs­pans­erlerde tó­sektik qor qaıta qu­rylyp, epıde­mıo­logııalyq qaýipti­ligine baılanys­ty stasıonarlarǵa jatqyzý belgi­len­gen. Týberkýlezge qarsy me­kemeler qorǵanys deńgeıi óte joǵary res­pırator-maskamen jabdyqtaldy. Sezd delegaty, Shyǵys Qazaq­stan oblystyq týberkýlezge qarsy dıspanserdiń bas dárigeri Maıgúl Jigitekovanyń aıtýynsha, eki sezd aralyǵynda bul qyzmette sapalyq jaǵynan kóp ózgerister bolǵan. “Eger sezdiń bes jylda bir ret ót­kiziletinin eskersek, – deıdi ol, – bul shara elimizdiń ftızıatr dári­gerleri úshin mańyzdy oqıǵa bolyp sanalady. Munda osy jyldary at­qarylǵan jumystarymyzǵa qory­tyn­dy jasalyp, aldaǵy jumys jos­parlary qabyldanady. Sonymen qatar sezde Qazaq­stan­­daǵy, TMD jáne álemdegi epı­demıologııalyq hal-ahýaldy turaq­tandyrý, jaqsartý joldaryn, alys jaqyn sheteldikterdiń is tájirı­be­sin eskere otyryp talqylaý jáne naq­tylaý qarastyryldy. Qazaq­stan­daǵy tý­ber­kýlezge qarsy kúres Ult­tyq baǵ­dar­lamasyn júzege asy­­rýdaǵy túı­­in­di máseleler talqy­la­nyp, ol­ar­dy she­­shý joldary áńgime ózegine aınaldy. Gúlzeınep SÁDIRQYZY. * * * PYShAQSYZ OTA JASAÝ MÁSELESIN RESEI MEN QAZAQSTANNYŃ ǴALYMDARY BIRLESIP TALQYLADY Ozyq tehnologııalardyń engi­­zilýi – búgingi zamanǵy medısına­nyń basty jetistigi ári artyq­shy­lyǵy bolyp tabylady. Osyndaı tehnologııalar men qural-jab­dyq­tar halyqaralyq hırýrgııalyq tá­jirıbege de berik ornyǵyp keledi. Sonyń nátıjesinde, búginde py­shaq­syz ota jasaýdyń jańa múm­kin­dikteri men ádis-tásilderi paıda boldy. Oral qalasynda bas qosqan Reseı men Qazaqstannyń medık ǵalymdary osy ómirsheń másele jóninde oı tarqatty. Mundaǵy jetistik atalǵan ozyq tehnologııany maqsatty túrde úı­renýden ári ıgerýden bastaý almaq. Onyń túrleri men ádisterin sanar bolsańyz, oǵan búginde on saý­saq­tyń ózi jetpes edi. Mıkrohırýr­gııalyq tehnıkanyń kómegimen ota jasaý – sonyń biri. Mundaı jaǵ­daıda dene tilinbeıdi, kesilmeıdi. Ota jasaý úshin narkoz berilmeıdi. Aǵzaǵa jaraqat túgil synyq syzyq túspeıdi. Oraldaǵy forýmda atap kórse­tilgendeı, hırýrgııadaǵy mundaı ja­ńa emdeý tásilderi naýqastyń klı­nıkada jatatyn kúnderin áj­ep­táýir qysqartady. Iаǵnı, mundaı em­deý jaǵdaıynda olar tez saýy­ǵyp ke­te­di. Ekinshiden, ol hırýr­gııa­lyq kó­mek túrlerin jańa sapa­lyq deńgeıge kótere alady. Son­daı-aq pyshaqsyz ota jasaý tásili bıýdjet qarajatyn únemdeýdiń bir kózi. Halyqaralyq konferensııada Samara memlekettik medısına ýnı­versıteti onkologııa kafedra­sy­nyń assıstenti, medısına ǵy­lym­darynyń kandıdaty Oleg Ka­ganov pen osy qaladaǵy onkolo­gııa­lyq ortalyqtyń bólim meńge­rý­shisi Aleksandr Skýpchenko os­yn­daı tásilmen ót joldaryna, ók­pe jáne baýyr isikterine ota ja­saý­dyń tıimdiligi týraly áńgimelep berdi. Al mıkrohırýrgııalyq teh­nıkany paıdalaný arqyly estý qabiletin jaqsartatyn otalar jasaý jónindegi oraldyq hırýrg R.Kankıevtyń tásiline de jıynǵa qatysýshylar qyzyǵýshylyqpen qulaq túrdi. Sondaı-aq, máskeýlik hırýrgtardyń jańa tehnologııa­nyń kómegimen mıdaǵy qaterli isik­terdi emdeý jónindegi oı-pi­kir­­leri de eshkimdi selsoq qaldyrmady. Oral qalasynyń osyndaı ha­lyqaralyq medısınalyq qaýym­das­tyqtyń bas qosatyn orny re­tinde tańdalýy nelikten? Árıne, muny tekten tek deýge bolmaıdy. О́ıtkeni, munda búgingi zamanǵy me­dısınalyq tehnologııalar eki my­ńynshy jyldan beri qoldany­lyp keledi. Osy kezden bastap hı­rýrgııalyq emdeýdiń zamanaýı tási­line kóshken oblys otashylary jy­­lyna 1400-ge jýyq pyshaqsyz ota jasap keledi eken. Ári jedel já­ne josparly túrde mundaı ota­lardyń deni bıýdjet esebinen tegin jasalatyny atap aıtýǵa turarlyq másele. Oraldyq áriptesteriniń osyn­daı ońdy is-tájirıbeleri jóninde Almaty dárigerler bilimin jetil­dirý ınstıtýty ýrologııa jáne an­dro­logııa kafedrasynyń meńg­e­rý­shisi Bolat Shálekenov óz oı-pi­ki­rin gazet tilshisine bylaısha jetkizdi. – Nesep joldarynda jınal­ǵan tastardy usaqtap, ýatyp, ota­syz emdeý, júrekke jasalatyn je­ńil otalar – batysqazaqstandyq hırýrg-dárigerlerdiń kúndelikti daǵ­dylaryna aınalǵanyna kýá bo­lyp otyrmyz. Mundaı táji­rı­beler úırenýge ábden bolady. Bul qazirgi qazaqstandyq medısına alǵa ustap otyrǵan basty baǵyt­tar­dyń biri. Mine, osy baǵytta halyq­ara­lyq konferensııa qararynda Ba­tys Qazaqstan oblystyq klınıka­lyq aýrýhanasy bazasynda emdeý­diń ıntervensııalyq tásilderi (py­shaqsyz ota) bólimshesin ashý jó­nin­degi másele kórinis tabýy óte qı­syndy dep bilemiz. Bul kez kel­gen jaǵdaıda ári turaqty túrde bú­gingi zamanǵy eń ozyq tehnologııa boı­ynsha turǵyndarǵa medısı­na­lyq kómek berýge alǵyshart qalamaq. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy. * * * MÚGEDEK BALALAR MUŃAIMAS ÚShIN Astanadaǵy “Ana men bala ult­tyq ǵylymı ortalyǵy” AQ baza­synda “Pedıatrııadaǵy kohlear­lyq ımplantasııa” atty bes kúndik master-synypty Insbrýk qala­syn­daǵy (Avstrııa) medısına ýnı­versıtetiniń professory Georg Shprınsıl ótkizdi. Al kóp uzamaı eli­mizdiń ár aımaǵyndaǵy otorı­no­larıngologtarǵa arnalǵan koh­le­arly ımplantasııa boıynsha kór­neki operasııalar ótkiziletin bo­lady. О́ıtkeni, Qazaqstanda soń­ǵy jyldary qulaǵy estimeıtin pato­­­lo­gııasy bar ba­lalardyń sany arta tú­sýde. Medı­sı­nalyq-áleý­mettik saraptaý ko­mıs­sııasynyń deregine júginsek, tek Astana men Aqmola oblysynda 150-den astam bala estý qabil­e­­tinen aıyrylǵan bolsa, 500-den as­tam eresekter tir­keýge aly­nyp, mú­gedektik boıyn­sha járdem­aqy alý­da. Árıne, res­pýblıka boı­yn­sha bul derekter ed­áýir arta tú­sedi jáne shuǵyl she­shim qabyldaý­dy talap etedi. So­nyń nátıjesinde, álem boıynsha osy estý kohlearlyq, dińgekti ımp­­­lant­­tardy medısınalyq prak­­­tı­kaǵa engizý óz sheshimin tapty. Qazirgi tańda Qazaqstanda koh­learly ımplanttar Almaty qala­synyń “Aqsaı” respýblıkalyq balalar klınıkalyq aýrýhana­syn­da ǵana qoldanylady. Munda shet­eldik mamandardyń tartylýymen barlyǵy 70-ke jýyq ımplanttar jasaldy. Al respýblıka boıynsha ımplanttarǵa kezekte turǵan ba­la­lardyń sany 400-den asyp turǵan bolsa, soǵan oraı mundaı ope­ra­sııalar sanyn kóbeıtý qajettigi týyndap otyr. “Egemen-aqparat”. * * * JOL ÚSTINDEGI “DENSAÝLYQ” poıyzy jamaǵatqa aýrýdyń aldyn alýdy úıretýde Stansadan stansaǵa, temir jol beketterine, iri eldi mekenderge jyljyp otyratyn “Densaýlyq” poıyzy týraly jurtshylyq jaq­sy bilip qaldy. Aqparattyq ǵa­syrda jańalyq jerde jatpaı­dy, á degenshe ózge eldi meken­derge de jetip tur. “Poıyzdyń ishinde bú­kil emhana ornalasqan, hırýrgten bastap tis dárigerine deıin bar eken, eń bastysy bári de tegin qa­raıdy” degen habar qu­laqqa je­ti­simen adamdar vokzalǵa qaraı aǵy­lady. Toǵyz vagonnan turatyn “Densaýlyq” poıyzynda syrqat­ty anyqtaýǵa arnalǵan medısı­nalyq quraldardyń barlyǵy da bar. Aldymen terapevt dárigerdiń qabyldaýynda bolǵandar aýrýy­nyń túrine qaraı basqa maman­dar­ǵa jazylady jáne onyń se­bebin anyqtaıtyn medısınalyq kómekshi quraldarǵa júginedi. Vagonnyń ishi dáriger kabınetine, zerthanaǵa aınalyp ketken, tar­lyǵy da bilinbeıdi, qaıta uıadaı, óte qolaıly kórinedi. Poıyz ár bekette eń keminde 13 saǵat tu­ryp, naýqastarǵa qyzmet kórse­tedi. Negizinen eki táýlikke jaqyn aıaldaıdy. Mysaly, Qaırankól stansasynda 47 saǵattan astam tur­dy. Bala-shaǵadan eńkeıgen ká­rige deıin osynda. Pedıatrǵa anasy ákelip kórsetken on bir jasar qyz balanyń densaýlyǵy dárigerlerdi alańdatty. Álgi áıel qyzynyń sońǵy kezderi basy aınalyp, qulap qala beretinin aıtty. Balanyń júzi solǵyn, tym áljýaz ekeni de kórinip tur. Zert­hanada saýsaǵynan qan alyp, tez arada onyń quramy anyqtaldy. Balanyń qanyndaǵy gemoglobın­niń mólsheri tym tómen túsip ket­ken, 28 gramm/lıtr bolypty. Bul balanyń álsizdigimen qatar onyń jalpy densaýlyǵyna da qaterli bolatyn. Dárigerler oǵan alǵash­qy medısınalyq kómek kórsetti. Anasymen jeke áńgime ótkizip, qyzynyń aǵzasyndaǵy ózgerister týraly túsindirdi jáne ony durys tamaqtandyrý, demaldyrý, taza aýada kóp qydyrtý kerektigine keńes berdi. Bizdiń aıtyp otyr­ǵanymyz, dárigerlerdiń bir aýrýǵa kórsetken qyzmetiniń shet jaǵasy ǵana. Al poıyzdaǵy dárigerlerge qaralýǵa ol toqtaǵan eldi meken­derdiń taıly-tuıaǵy qalmaı keldi. – Kúnine 230-240 adamǵa deı­in qabyldaımyz. Dárigerler ta­ńerteńnen keshke deıin tynym­syz jumys isteıdi. Biz stansaǵa toq­taǵanmen, oǵan jaqyn jer­lerdegi aýyldardyń turǵyndary da kelip jatyr. Adamdar bir kúnniń ishinde óziniń densaýlyǵy týraly barlyq aqparattan habar­dar bolady, – deıdi “Densaýlyq” poıyzynyń bas dárigeri Syrym Ájiǵalıev. Oraıy kelgende aıta ketsek, ústimizdegi jyly medısına­lyq qyzmetpen qamtý máselele­rinde ózara is-qımyl týraly Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi men “Qa­zaq­stan temir joly” Ult­tyq kom­panııasy” aksıonerlik qoǵamy ara­synda qol qoıylǵan memoran­dým sheńberinde “Densaý­lyq” poıyzy jobasy ómirge kel­gen edi. Me­morandýmda aıtyl­ǵan­daı, shoı­ynjol boıyndaǵy be­ket­ter men stansalarda turatyn te­mir­jolshylar men olardyń otbasyna arnaıy jáne joǵary sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý maqsatynda toǵyz vagon tirkelgen poıyz birinshi shildede jolǵa shyqqan bolatyn. Onyń tórt vagonynda medısınalyq qyzmet kórsetiledi, eki vagonynda dári­ger­ler men medbıkeler, qyz­metkerler jataqhanasy ornalas­q­an, al eki vagony ashana, qoıma, restoran bolyp sanalady. Úsh aı­daı ýaqytta “Densaýlyq” po­ıyzynda 20 myń adamǵa 60 myń dárigerlik qabyldaýlar júrgizildi. – Poıyzdaǵy ÝZI, rentgen, zerthana, stomatologııa kabıneti, kóz aýrýlaryn, onyń qysymyn ólsheıtin qondyrǵylar, mıdyń qan tamyrlaryn anyqtaıtyn elektroensefalografııa appara­ty, EKG jáne taǵy basqa aýrý­lardy anyqtaıtyn qurylǵylar sııaqty kóptegen medısınalyq quraldarda tekserilýge adamdar tolyq múmkindik aldy. Tisin emdetýge kelgender kezekke turdy, – deıdi bas dáriger Syrym Áji­baev. Poıyzdaǵy dárigerler kóp­tegen aýrýlardyń dıagnozyn qoı­ǵanmen, olar qaladaǵy aýrýha­na­lar men emhanalarda ary qaraı tolyqqandy tekserýden ótýdi qajet etedi. Rentgennen ótkizgen­men týberkýlez aýrýyn arnaıy ma­mandandyrylǵan zerthanada tek­serip qana tolyq anyqtaý ke­rek. Al aýyldy jerlerden kel­gen­der arasynda rentgen aınasy kúdik keltirgender az bolǵan joq. “Densaýlyq” poıyzy jaz aılarynda kanıkýlda júrgen stý­dentter men mektep oqýshylaryn da kóptep qamtydy. Oqyp júr­gende stýdentterdiń mundaı tolyq tekserilýden ótýge ýaqyty kele bermeıdi. Al aýyldaǵy tek malǵa qarap otyrǵan aǵaıynǵa densaý­ly­ǵyn tegin teksertip, tisin tegin emdetip alýdyń da olja ekenin jasyrýdyń qajeti joq. “Densaý­lyq” poıyzyndaǵy ýrolog jáne hırýrg dárigerlerge ul balasyn súndetke otyrǵyzýdy suraǵan ata-analar da kóp kezdesti. Osy ata-analyq paryzyn oryndaý úshin aýyl adamdary bar jumysyn tastap, 6-7 jasar ulyn jetektep aýdandyq nemese qalalyq aýrýha­nalardy jaǵalap ketetin. Sondaı-aq, poıyzdaǵy túrli salalyq dá­rigerler kabınetinde syrqattyń aýyr-jeńiline qaraı medısına­lyq qandaýyrdyń aralasýymen jasalǵan kishigirim ota da jaqsy nátıje berdi. Qazir poıyz Qostanaı obly­syndaǵy stansalar men beketterdi aralap júr. Kókshetaý jaǵynan oralǵan poıyz Qostanaı obly­synyń shekarasyndaǵy stansa­lar­ǵa kelip toqtaǵanda estafe­tany “Apattar medısınasynyń temir jol gospıtali” aksıonerlik qoǵamynyń fılıaly – “Qosta­naı temir jol aýrýhanasy” qa­byl­­dap aldy. О́tken aıdyń qyr­kúıe­ginen bastap, osy aýrýhana­nyń on bes dárigeri men on med­bıkesi “Den­saýlyq” poıyzynda densaý­lyq kúzetinde tur. Olardyń ara­synda lor, pedıatr, okýlıst, nevropatolog, akýsher-gınekolog, terapevt, stomatolog, hırýrg, ýro­log mamandardyń bári tabylady. Turǵyndarǵa medısınalyq qyz­metpen qatar dári-dármek te tegin beriledi. Stansalar men beketter turǵyndary medısınalyq qyz­met­tiń bul túrine óte rıza. – “Densaýlyq” poıyzy ob­lys óńirine kelisimen bizdiń aý­rýhana ony birneshe ret dári-dár­mekpen qamtamasyz etti. Tekserý jumystarynyń arqasynda naýqas jandarǵa dıagnoz der ýaqytynda qoıylyp, aýrý túrleri erte anyq­talady. Ondaı erte anyqtalǵan aýrýlar emdeýge de tez kónedi, adam­nyń ózi de tez aıyǵady. So­ny­men qatar, poıyzda dárigerler júrgizgen profılaktıkalyq-aǵar­­­tý jumystary tumaý, týberkýlez, dezınterııa sııaqty juqpaly aýrýlardyń azaıýyna kepil bo­la­dy. Sozylmaly aýrýlardan zar­­dap shegetinder ýaqtyly emde­lý­di, kútinýdi ádetke aınaldy­ra­dy, – deıdi Qostanaı temir jol aý­rýhanasy bas dárigeriniń orynba­sary Márzııa Esqazına. Medısınalyq qyzmet poıy­zy­nyń bas dárigeri Syrym Áji­baev­tyń aıtýynsha, qazan aıynyń aıa­ǵyna deıin respýblıkada os­yn­daı taǵy bir “Densaýlyq” poıy­­zy jol­ǵa shyqpaq. Al keler jyl­­dyń ba­synda elimizdegi temir jol je­lisiniń boıynda úshinshi “Den­saýlyq” poıyzy jurtshylyqqa medısı­na­lyq kómek kórsetetin bolady. Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI. * * * AÝRÝYN JASYRǴANDY, О́LIM ÁShKERE QYLADY Oblystaǵy densaýlyq saqtaý salasyna jańa betburys qajet “Birinshi baılyq – densaýlyq” dep bekerge aıtylmaǵan. Jambyl oblysynyń ákimi Q.Bozymbaev óńir basshysy bolyp taǵaıyndalysymen áýeli densaýlyq salasyna basa nazar aýdardy. Onyń oblys halqy aldynda: – Biz úshin adam densaýlyǵy óte qymbat. Árıne, másele bar. Ony jasyrmaı aıtý qa­­jet. Týberkýlez, júrek-qan tamyry, onko­logııa aýrýlary alańdatady. Oblysymyzda ana men bala ólimi oryn almaýy kerek. 2008 jylmen salystyrǵanda, 2009 jyly ana ólimi 2 esege kóbeıgen. Endigi jerde buǵan jol be­rýge bolmaıdy. Sondyqtan, dárigerler ja­ýap­kershiligin qatań baqylaýǵa alyp, barlyq jaǵdaıdy jaqsartamyz, – degen sózi áli este. Sonymen, búginde densaýlyq saqtaý sa­lasynda qandaı jumystar atqarylyp otyr? Basty másele aqshaǵa kelip tireletindikten, osy salaǵa ár jyldary bólingen qarjy kó­lemin salystyryp kóreıik. Mysaly, 2008 jyly densaýlyq salasyndaǵy bıýdjet shy­ǵyndary 22 mlrd. teńge bolypty. Bul 2007 jylmen salystyrǵanda, birshama kóp desek, ekonomıkalyq damý dástúri boıynsha salaǵa qaralǵan qarjy osy ekpinmen jyl ótken saıyn kóbeıe berýi kerek edi. Biraq oblys­tyń densaýlyq saqtaý salasyna 2010 jyly 21,4 mlrd. teńge qarastyrylǵan bolyp shyqty. Bul 2009 jyldyń deńgeıinen 2,7 paıyzǵa tómen. Onyń ishinde kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek kórsetý kólemin qamtamasyz etýge bólingen 11,6 mlrd. teńge de burynǵy jylǵa qaraǵanda 31,1 paıyzǵa az. Nege bulaı boldy? Álde qarjyny qaıda jáne qansha bólýdi qadaǵalap otyratyn oblys depýtattary az qarjymen de kóp is tyndyrýǵa bolady dep sheshti me? Bıylǵy qańtar-maýsym aılarynda emdeý mekemeleri boıynsha ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda ana ólimi deńgeıi­niń ósýi Jýaly, T. Rysqulov atyndaǵy, Sa­rysý aýdandarynda jáne Taraz qalasynda baıqalǵan. Al sábı óliminiń kóbeıýi Jýaly, Merki, Moıynqum, T. Rysqulov atyndaǵy já­ne Sarysý aýdandarynda tirkelgen. Adam ómi­rin ajaldan arashalaý degen kúrdeli má­selede kóp jaǵdaı dárigerlerdiń biliktiligine kelip tireledi. Oblysta dárigerlermen qam­ta­masyz etý 2009 jylǵy 24,8 deńgeıden ústi­miz­degi jyldyń alty aıynyń qorytyndysy boıynsha 25,3-ke deıin óskenmen, kadrlar tapshylyǵy Jambyl jáne Merki aýdanda­ryn­­da kóbirek sezilip otyr, deıdi sarapshylar. Aýrýdy ajalǵa bermeý úshin aldymen ony emdeıtin, saýyqtyratyn oryndar men onyń qural-jabdyqtary búgingi medısına tala­byna saı bolýy kerek. Ol úshin emhanalar men aýrýhanalarda jóndeý, kúrdeli jóndeý jumystaryn ýaqtyly júrgizip jáne olarǵa qajetti zamanaýı jańa qural-jabdyqtar sa­typ alý shart. Oblysta aldaǵy ýaqytta den­saýlyq saqtaý salasynyń 39 nysanyn jón­deý qarastyrylypty. Munyń ishinde “Jol kartasy” sheńberinde 12 nysan bar. Ústi­mizdegi jyldyń 1 shildesine osy 12 nysan boı­­ynsha 271,9 mln. teńge ıgerilgen. Jer­gi­likti bıýdjet qarajaty esebinen jóndelip jat­qan 27 nysanda 271,4 mln. teńgeniń jumysy atqarylǵan. О́ńirdegi “100 mektep, 100 aýrýhana” sheń­berinde qolǵa alynyp otyrǵan ıgilikti isterdi qazirgiden de qarqyndy damytý kerek sııaqty. Mysaly, Taraz qalasy men Shý jáne Jam­byl aýdandarynda salynyp jatqan densaý­lyq saqtaý nysandarynyń paıdalanýǵa berý merzimi saǵyzdaı sozylyp, “saqaldy qury­lystar” qataryn kóbeıte túsýde. Ásirese, Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Asa aýylyn­daǵy emhana qurylysynyń bastalǵanyna, mine, tabany kúrekteı úsh-tórt jyldyń júzi bolyp qaldy. Biraq, bul “áttegenaılar” atqarylyp jatqan naqty isterdi joqqa shyǵara almaıdy. О́tken jyly oblystyq bıýdjet esebinen 482 mln. teńgege 19 aýylda medısınalyq nysan­dar iske qosylyp, 85 densaýlyq saqtaý oryn­daryna kúrdeli jóndeý jumysy atqarylyp­ty. Aýyldyq aýrýhanalarda tósek sany kó­beıip, emdeý sapasy arta túsken. Oblystyq aý­rýhanada kardıohırýrgııa bólimshesiniń ashy­lýy da osy bir shetin aýrýdyń kezeginde turǵan adamdardyń kóńiline úmit otyn qaıta jaqqandaı. Qalalyq emhanada hırýrgııa orta­lyǵy qosyldy. Al bıyl jaz Taraz qalasyn­daǵy “Meıirim” ortalyǵynda kompıýterlik tomografııa iske qosyldy. Degenmen, oblystaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń sapasy qazirgiden de jetildire, jaqsarta túsýdi talap etedi. Mysaly, ana men bala óliminiń azaımaýy – aldyn alý shara­laryna qajetti medısınalyq zamanaýı qu­ral-jabdyqtardyń jetkiliksizdigin, dári­gerlerdiń jaıbaraqattyǵy men qabiletsizdigin kórsetedi. Sondaı-aq, oblysta týberkýlezben aýyratyndardy emdeý arqyly olardyń sa­nyn azaıtý jónindegi medısınalyq saýyq­ty­rý is-sharalaryn da tez arada jolǵa qoıý ke­rek. О́ıtkeni, týberkýlez – álemdi jaıla­ǵan áleýmettik dert. Jyl saıyn álemde 10 mln. adam osy aýrýmen aýyryp, 3 mln. adam qaıtys bolsa, onyń ishinde jyl saıyn 8 myń adam dúnıeden ótedi eken. Al Jambyl obly­syndaǵy týberkýlez aýrýyna shaldyqqandar­dyń sany 18 526 adamdy qurap otyr. О́ńir­degi árbir elý jeti adam ókpe aýrýyn juqtyrý qaýpi zor aımaqta ómir súrip jatyr. Turǵyn­dar men úıler sanynyń ósýine baılanysty Baızaq jáne Qordaı aýdandarynyń orta­lyqta­ryn­daǵy erterekte salynǵan týberkýlez aýrýha­nalarynyń halyq kóp qonystanǵan jerde qalyp qoıýy da máseleni shıelenistire túsýde. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kúrdeli má­seleniń biri kadr áleýetine kelip tireledi de­dik. Mysaly, oblystaǵy ftızıatrlardyń jal­py sany 43 bolsa, onyń ishinde ýchaskelik ftı­zıatrlar – 36. Bul qarapaıym esepten shy­ǵatyn qorytyndy, oblysta ár dárigerge 430 aýrýdan keledi eken. Mysaly, oblystaǵy kadr tapshylyǵy 2010 jyldyń 1 qańtaryna 330 mamandy quraǵan. Basqa óńirlerge qaraǵanda, ońtústikte analardyń bala týý deńgeıi joǵary bolatyny belgili. Sońǵy jyldary oblystaǵy demogra­fııalyq jaǵdaı jaqsaryp keledi. О́tken jyl­ǵy málimetterge kóz júgirtsek, adamdar­dyń týý ındeksi artyp, qaıtys bolý ındeksi tómendeı túsken. Alaıda, qazaqstandyqtar­dyń ómir jasynyń ortasha uzaqtyǵyn 72 jasqa deıin jetkizýge talap jasalyp otyrǵan qazirgi kezde oblystaǵy adam ómiriniń ortasha uzaqtyǵynyń 67 jasty quraýy (erler – 62, áıelder – 72 jas) alańdata beredi. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.