Jangeldınniń jumbaq álemi

Asyly, tarıhta esimi belgili uly adamdarmen birge qyzmettes, aralas-quralas júrip-turý, olardyń ataly sózin estip, is-áreketterine kýá bolý qandaı ǵanıbet deseńizshi. Kezinde Máskeý ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip,  Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy Nagrada bóliminiń meńgerýshisi jáne Qazaq KSR  Joǵarǵy Keńesi men Úkimetiniń  “Vedomstı” jýrnalynyń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan Izgilik Nurmaǵambetuly DABAEVQA sondaı aıtýly tulǵalarmen   qyzmette de, ómirde de jaqyn aralasý  baqyty buıyrypty.  Solardyń biri – kánigi revolıýsıoner, Qazaq  ólkesiniń tuńǵysh Tótenshe komıssary, byltyr týǵanyna 125 jyl tolǵan Álibı Toǵjanuly JANGELDIN. Izgilik  Nurmaǵambetuly   ol kisiniń  tórt jyl  qaramaǵynda jumys  jasaǵan   kezderinde kópshilik bile bermeıtin  biraz jáıttarǵa kýá bolǵan. Búginde toqsandy alqymdap otyrǵan aǵamyzben  QR Prezıdenti muraǵaty shyǵarǵan “Tótenshe komıssar” kitabynyń tusaýkeser rásiminde tanysyp, sonda ol aty ańyzǵa aınalǵan aǵa urpaq ókiliniń adamgershiligi, minez-qulqy, jan jomarttyǵy jaıynda  qyzyqty áńgimelerdiń shetin shyǵaryp qalǵan-dy. Jýrnalıstik  izdenispen ol kisige qaıta jolyǵyp, sol áńgimelerdi qaýzaı túsken edik... — Izgilik aǵa! Búgingi urpaq Álibı Jangeldındi jiti bile bermeýi múmkin. Sondyqtan áńgimeniń bismillásin Qazaq­stannyń tarıh jylnamasynda ortasyn oıyp alar orny bar osy tulǵamen oqyr­man­dy jaqynyraq tanystyrýdan bastasaq... – Oıyńyz durys. Biraq Álekeńniń ómirbaıany jaıynda ózinen artyq eshkim aıta almas. Sol sebepten asa qundy, kóp­tiń qolyna túse bermeıtin, ózi qolyn qoıyp, mórlengen ómirbaıanyn oqyrman­ǵa usynǵanymyz jón bolar. “1884 jyly Qostanaı oblysynyń Qaıdaýyl bolysynda dúnıege kelgenmin. Áke-sheshem qazaq kedeıleri. Orta júzdiń qypshaq rýynanmyn. Qazaqtyń batyry bolǵan Táńirbergen Jangeldınniń famı­lııasyn aldym. Bala kezimnen bilimge qushtar bolǵanmen, qarajattyń joqty­ǵynan 10 jasqa kelgenshe oqymadym. On jasymda áke-sheshemnen qashyp Torǵaı qala­syna kelip, oqýǵa tústim. Biraq, ákem bilim alýyma qarsy bolyp, uryp-soǵyp, aýylǵa áketti. Eki jyldan keıin qaıta­dan qashyp Qostanaıdaǵy 2 jyldyq orys-qazaq mektebine tústim. Munda da ákem izdep kelip, aýylǵa qaıtarǵysy kel­genmen, mektep basshylary ol kisini kón­dirip, oqýǵa qaldyrtty. Bul kezde 12 jasta edim. Sóıtip, oqýymdy jalǵastyrdym. 1902 jyly Orynbordaǵy ýchılısheni bitirgen soń, Qazan qalasyndaǵy muǵa­lim­der semınarııasyna jiberdi. 1905 jyly stýdentter qozǵalysyna belsendi­lik­pen qatynastym. Semınarııa basshy­lary meni “durys jolǵa baǵyttaý maq­satymen” Moskva dinı akademııasynyń tarıh fakýltetine túsirgenmen, tóń­keriske qatysqanymdy bilip qalyp, 2 kýrsta oqýdan shyǵaryp jiberdi. 1908 jyly 24 jasymda shet elge emıgrant bolyp kettim. Bul jerde ózimniń dúnıe júzin aralaý jónindegi maqsatymdy iske asy­rý úshin jaıaý Polsha, Avstrııa-Veng­rııa, Serbııa, Bolgarııa, Túrkııa, Sı­rııa, Palestına, Afrıka, Egıpet, Abıs­sınııaǵa keldim. Kúnkóris qarjysyn fotoapparat­pen sýretke túsirip, ony satyp taptym. Sýretterime qomaqty aq­sha aldym. Keıin Arabııa túbegi, Meso­potamııa, Iran, Úndi­stan, Seılon, Ma­laı araldary, Sıam korol­digi, Anjama, Ońtústik Qytaıda bo­lyp, Formoza araly arqyly 1912 jyly Japonııaǵa keldim. Sóıtip, bes jylda 12 myń shaqyrym jaıaý júrip óttim. Japo­nııada az ǵana ýaqyt aıaldadym. О́ıtkeni, Roma­novtar áýletiniń patshalyq qurǵanyna 300 jyl tolýyna oraı jappaı raqym­shylyq-amnıstııaǵa jatyp, Sibir arqyly Reseıge oraldym. Shet elden kelgen soń óz elim – Torǵaı oblysyna tart­tym. Bul jerde de uzaq tura almadym. Torǵaı gýberna­torynyń buıryǵymen elden ke­tý­ge májbúr boldym. 1913 jyly Qy­rym­ǵa baryp, ol jerde meteorologııa salasynda jumys istedim. Buǵan qosa Qyrym patshalarynyń arasynda tóńke­ris jasaý jóninde úgit-nasıhat jumys­taryn júrgizdim. Kommý­nıs­­t­ik partııa­nyń qata­rynda resmı túrde 1915 jyldan beri turamyn. 1916 jyly bolshevıkter (kommýnıs­tik) partııasynyń tapsyrmasy boıynsha Qyrymnan qazaq dalasyna jasyryn túrde keldim. Bul kezde qazaqtardy tyldaǵy ju­mysqa jappaı alyp jatqan kez. Pat­shalyq Reseıdiń bul saıasatyna halyq qarsylyq bildirip, kóterilis jasady. Ol Aqpan tóń­kerisine deıin sozyldy. Meniń elge kelgenim Torǵaı gýbernatoryna jet­kizilse kerek: “Tiri bolsa – ózin, ólse – óli­gin tez Oryn­borǵa jetkizińder”– dep buıryq beredi. Muny estigen soń qashýǵa týra keldi... ... Qazan tóńkerisi kezinde Qyrym­nan Petrogradqa qaıta shaqyrdy. Halyq Komıssarlar Keńesi meni Torǵaı oblysy­nyń áskerı (soǵys) komıssary etip taǵaıyndady. Halyq Komıssarlary Keńesiniń maǵan bergen mandatyna V.I. Lenın, I.V.Stalın qol qoıǵan. Jańa qyzmetpen Orynborǵa kelgende, tóńke­ris­ke qarsy kóterilis jasap, Orynbor­daǵy keńes ókimetin qulatyp, ózin bı­leý­shimin dep jarııalaǵan Petr Dýtovpen shaıqas­tym. Ol jerde Kobozev joldas ekeýmiz keńes ókimetin qorǵaýǵa kiristik. Birneshe otrıadtar quryp, Orynborǵa shabýyl jasadyq. Orynbordy azat etken soń, oblystyq sezd shaqyrdym, sonan keıin oblystyq atqarý komıtetin qurdyq. Keńes ókimeti jandana tústi. Bul jerde júrgende meni jańa qyzmetke – Qazaq dalasynyń tótenshe komıssary etip taǵaıyndady. Bekitý jónindegi qaýlyǵa, mandatqa V.I.Lenın men I.V.Stalın qol qoıǵan. Endi Astra­hanǵa qaraı júrdik. Asa mańyzdy erekshe tapsyrmany oryndaý kerek boldy. Astrahanda tóńkeriske qarsylyq jasaǵandardy joıýǵa kiristik. “Kaspıı” flotılııasymen birlese otyryp, dush­pan­darmen shaıqasýǵa týra keldi. Segiz saǵattan keıin keńesterge qarsy kóteri­lis jasaǵandar jeńilip, Astrahandy azat ettik. Budan keıin bizge 2 parohod berilip, soǵan minip, maı­danǵa – Kaspıı teńizindegi Aleksandrov­skıı fortyna bettedik. Qamalǵa kelsek, bul jerdi men­shevıkter bılep alǵan eken, olardy qulatyp, Keńes ókimetin qaıta ornat­tyq. Odan keıin Adaı ústirtine attan­dyq. Qolymyzda patrondar, snarıadtar (1,5 mln. asa) boldy. Budan keıin Bozashy túbegine keldik. Bul jerde 300 túıe, 600 atpen ekspedısııa uıymdastyrdyq. Adaılardyń sýsyz shól dalasymen júrip, dushpan shebinen ótip, mejeli jerimizge jettik. Eki aıdyń ishinde úsh myń sha­qyrym júrip, Aqtóbe-Túrkistan maı­danyna qarý-jaraq, oq-dári jetkizdik. ...1920 jyly Keńes ókimetin orna­týǵa qarsylyq kórsetkenderdi jeńip, sosıalıstik qurylysqa, keńes ókimetin qurýǵa, ekonomıkany kóterýge kiristim. Qazaqstanda Ortalyq Atqarý komıteti quryldy. Men sol Atqarý komıtetiniń prezıdıým múshesi, ólkelik kommýnıstik partııanyń bıýro múshesi boldym. Sol jyldary taǵy da maǵan Bakýdegi Shyǵys halyqtary keńesiniń quramynda qyzmet etýdi tapsyrdy. Shyǵys halyqtary keńesiniń jumysshy Prezıdıýmynyń múshesi etip bekitti. Bakýde 6 aı boldym. Odan keıin Orynbor qalasyna keldim. Sol kezden bastap Qazaqstan úkimetiniń úzdiksiz múshesi bolyp kelemin. Á.Jangeldın. 7 ıanvar, 1947 jyl”. –Izgilik aǵa, qalaı oılaısyz, Jangel­dın shetelge saıahat jasaýǵa ózi yqtııa­rymen ketti me, álde Reseı memleketiniń tapsyrmasy boldy ma? – Ol jaǵyn bizge aıtpaıtyn, sondyqtan bilmeımin. Biraq, Álekeń 1953 jyly tamyzdyń 14-inde qaıtys bolǵanda, qasynda edim. Máıitti úıine aparmaı, qoshtasýǵa birden Opera jáne balet teatryna ákeldi. Tańǵalatynym, qaıtys bolǵan kúnnen bastap páterindegi ózi jatatyn bólmeni 10 kún boıy kúni-túni eki chekıst kúzetip turdy. Ol jerge Qazaqstan basshylaryn da, tipti, áıelin de, balalaryn da kirgizbedi. Al men sııaq­tylardy múldem jolatqan joq. Onyń bólmesinde ne bar, ne joǵyn eshkim bil­me­di. Keıin osy jaıynda balasy Shyń­ǵystan suraǵanymda: “Aǵa, ol jaǵy esim­de qalmapty”, – deıdi. Ákesi qaıtqanda Shyńǵys 6 synypta oqıtyn. Álekeń sheteldi Nıkolaı Stepnov degen atpen foto, kıno apparatyn arqalap aralaǵan ǵoı. Ol kezde mundaı apparat qazaq tur­maq, orysta joq. Shetelden kelgen soń ony bolshevıkter partııasy shaqyryp, revolıýsııalyq jumystarǵa tartyp, tap­syrma beredi. Jáne oǵan qurmet kórse­tedi. Soǵan qaraǵanda ol shetelge óz beti­men emes, bolshevıkterdiń tapsyr­ma­sy­men ketken bolýy kerek dep oılaımyn. – 1917 jyldan 1920 jylǵa deıin qaı úkimet bolsyn, oǵan qazaq dalasynan bir-aq adam emin-erkin kirip júrgen. Ol ­– Álibı Jangeldın. Sonda bul kisi Reseı ókimeti men onyń basshylarynyń senimine qalaı kirgen? –1918 jyly Álekeńdi Sverdlov pen Stalın qol qoıǵan jedelhatpen Peter­býrgke shaqyrady. Barǵan soń úkimet májilisine kiretinin aıtady. Májilisti V.I.Lenın basqaryp otyrady. Másele Qazaqstanǵa kelgende jıynǵa qatysýshy jurttyń aldynda Lenın Jangeldınniń betine qarap: “Jangeldın joldas, osy sizben bir jerde kezdestik qoı, á”,– deıdi. Álekeń bolsa: “Durys aıtasyz, Vla­dımır Ilıch, Shveısarııada kezdes­tik”, – deıdi. Onysy búkil eldiń aldyn­da ony burynnan biletin eski dostyǵyn aıǵaqtaǵany ǵoı. Májiliste “qazaq ultyn basqaratyn komıssardy bekitemiz” degende, 7-8 adam usynylady. Deni ózge ult ókilderi. Lenın tyńdap otyra­dy da: “Joq, olardyń bári laıyqty emes, joldas Jangeldınge senemin”, dep kesip aıtady. Álekeń osy áńgimeni: “Sary orystar, ýkraındar tur­ǵanda Lenın meni bekitti”, dep maqta­nysh­pen eske alatyn. О́ıtkeni, oǵan qatty sengen ǵoı. –Búginde el ishinde Jangeldın jaıyn­da neshe túrli jaıly da jaısyz áńgimeler aıtylýda. Jangeldın qazaq halqyna qandaı jaqsylyq jasaǵan adam? – Bastylaryn ǵana aıtaıyn, óıtke­ni, ony bireý bilse, bireý bile qoımas. Jangeldın Torǵaıǵa jol túsip barsa, Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy I.Goloshekın de sonda júredi. Álekeń halyqpen kezdeskende qoımada astyq bola tura, Goloshekınniń bergizbegenin aıtady. I.Goloshekınniń: “Bar astyqty eseptep, normamen bere­miz”, degen sózine qaramaı, kópshilik jurt­tyń kózinshe: “Sovet ókimetin qur­ǵan sen emes, men. Halyqty qyraıyn dep pe ediń!” — dep taıaqpen salyp qala­dy. Sóıtip, qambany ashtyrǵan ǵoı. Jangeldınniń bul qylyǵyn kek tutqan hatshy túrmege japtyrmaqshy bolyp, Ejov ekeýi ol jóninde materıal jı­naı­dy. Mundaı jamanat habardy estisimen ol kisi Máskeýdegi Stalın kabınetinen bir-aq shyǵady. Stalın bolsa kelgen qaralaý qujattarynyń shekesine: “Tovarısha Jangeldına ne trogat” dep bir-aq aýyz sóz jazady. Sodan keıin tynyshtal­ǵanmen, qyzmetin, kóligin tartyp alyp, jalaqysyn qysqar­tady. Álekeń Máskeýge jol túskende sol kezdegi Úkimet basshysy V.M.Molotovqa kirip, bar jaǵdaıdy túsindiredi. “Álibı, saǵan jumys ne kerek, bárin istep boldyń ǵoı?” deıdi ol. “Onda qalaı kúnelte­min?” dese: “Sen zeınet demalysyna shyq. Biraq, zeınetaqyń Qazaqstannyń birinshi basshysynyń aılyǵynan eki ese kóp bola­dy”, deıdi. “Al júrip-turǵa­ny­ma kólik she?” “Sen mingen poıyzǵa kólik salyp ji­beremin. Túskende sonymen úıińe bara­syń”, deıdi. Álekeń: “Saıajaıdy da alyp qoıdy ǵoı”, dese: “Ol durys, óıtkeni saıa­jaı seniki emes, memlekettiki. Onyń orny­na eki gektar jeri bar 10 bólmeli eki qabat­ty úı saldyryp beremin” deıdi V.M.Mo­lotov. Solaı jasaıdy da. Keıin Álekeńniń zaıyby Sofııa Asfendııarqyzy sol saıajaıdy jerimen qosa “Zarıa vostoka” kolhozyna syıǵa tartyp jiberedi. Balasy Shyńǵys: “Sol jerdi sheshem bermegende, búginde jerdi satyp baıyp otyratyn edik”, dep kúlip qoıady. Álekeńniń zaıyby Sofııa apaı sulý, óte aqyldy, sypaıy, ádiletti adam bolatyn. Qolynan talaı shaı ishtik, aralasyp turdyq. Ol kisi alǵashqy Oqý-aǵartý komıssar­larynyń biri, kezinde Alash múshesi bolǵan Asfendııar Kenjınniń qyzy edi. Zady, bastyqtardyń áıelderiniń kópshiligi kiji­reıip, kisige qyr kórsetip turatyn bolsa, apaıdyń ondaıy joq-tyn. Qarapaıym ómir súr­di, jaqsy kıinetin, qazaqsha sóılesetin. Biraq, jurt­tyń bárimen tildese ber­meıtin. Buryn­ǵy “Stolıchnyı” dúkeni­niń janynda eki otbasyna arnalyp aǵash­tan salynǵan úıde turdy. Bir jaǵyn­da Jangeldın, ekinshisinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Ivandaev qonys­tanǵan bolatyn. Úıine pesh jaǵatyn, úlken bólmesinde qara roıal turatyn. Ol qazir balasy Shyńǵystyń úıinde. Bólmesinde eski dıvan bar edi. Oǵan tek bas­tyqtar – K.E.Voroshılov, S.M.Bý­den­nyı, A.Qa­zaqbaev, sosyn kompozıtor Baqytjan Baıqadamovtyń sheshesi kelse otyratyn. Ol kisini qatty syılaıtyn. Men sııaqtylarǵa dıvannan oryn joq. Úıine papkamdy qushaqtap baramyn. Ále­keń bir qaǵazǵa oqymaı qol qoımaı­tyn. Kózildirik kımeıtin. Bergen tapsyrmasyn ómirde umytpaıtyn. – Tártipke qalaı edi? О́ıtkeni áskerı adam bolǵan ǵoı... –О́te qatal edi. Ár tapsyrma bergen saıyn ár bastyqqa: “Siz meniń áskerı adam ekenimdi umytpańyz, tapsyrmamdy dálme-dál ýaqytynda oryndańyz”, – dep eskertip otyratyn. Mınıstrlerge hat daıyndaǵanda “ótinem” dep emes, “osy tapsyrmany oryn­daýdy buıyra­myn” dep jaz deıtin. Solaı jazatynbyz. Eger bir mınót keshikseń, ony da umytpaıdy. Birde: “7 qarasha kúni saǵat jetide úıge kel”, – dedi. Keldim. Ol kisi úıinde de kostıým kıip otyratyn. Tipti, saıajaıda da jeńil-jelpi kıinbeıtin. Álekeńdi Aman­geldi eskertkishiniń ja­nyn­daǵy aǵashtan jasalǵan minberge ertip barýym kerek eken. Ol jerge Úki­met adam­dary da kel­mek. Parad boldy, áýeli atty ásker, artıl­lerııa, jaıaý ásker, sonan soń halyq ótedi. Ol kisige oryndyq ákelýim kerek boldy. Sonda J.Shaıahmetov turdy da: “Qaraǵym, inim, sen ol kisige oryndyq ákelme. Odan da Álekeńe eki sulý kelinshek tapsań, eki jaǵynan qoltyǵynan súıep tursa, durys bolar edi”,– dep kúldi. Álekeń bolsa saspastan: “Shyraǵym, Jumashjan, on­daı kelinshek bolsa, óziń de bóten kórmes­siń”,– dep jymıdy. Parad bitken soń, maǵan júr dedi. Ol kisiniń ádeti “júr” dep aıtpaıdy, qolymen nusqap, ym beredi. Úıine kelip kirgizip edim, kete ber, – dedi. Úsh aıdan keıin Almaty oblysynyń Shelek aýdanyna temeki sovhozyna baratyn boldyq. Sovhoz dırektory Sosıalıstik Eńbek Eri Petr Tomarov­skıı kelip: “Jumysshylar sizdi kórgisi keledi, marapatty ózińiz tapsyr­sańyz”, – dep jalynyp bolmaǵan soń, barýǵa kelisim berdi. “Jıyndy saǵat úshte bastaımyn, maǵan saǵat ekide kel. Ana joly bir mınót keshikkensiń”, – degeni. Imanym ushyp ketti. Kórdińiz be, retin taýyp bir mınót keshikkenimdi esime salyp tur. Eki aıdan keıin memlekettik Qaýip­sizdik komıtetiniń tóraǵasy I.A.Fıtın: “Bizdiń chekıster sizdiń qolyńyzdan marapat alǵysy keledi. Soǵan kelisim beresiz be?” dedi. Ol kisi kelisimin berdi. Sodan maǵan: “Pre­zıdıým hatshylyǵyna, Fıtınge telefon shal. Marapattaý rásimin saǵat úshte bastaımyn. Saǵat 3-ke 15 mınót qalǵanda Dzerjınskıı jaǵynan kútip alsyn”, – dep tapsyrma berdi. Orden, medaldardy qobdıshaǵa salyp, “Pobeda” kóligine otyryp edim, maǵan “ZIM-ge” otyr” dedi. Sóıtti de júrgizýshige: “Mıtıa, sen esik aldyna 3-ke 15 mınót qalǵanda toqta. Ne 14 ne 16 mınýt bolmasyn”,– dedi. Kórdińiz be, týmysynan áskerı adam ǵoı, sol tártipti óle-ólgenshe saqtap ótti. – Bir sózińizde, Jangeldınge Qazaq­stan basshylarynyń kózqarasy durys bola qoıǵan joq dedińiz. Biraq ómiriniń sońǵy jyldarynda joǵary laýazymdy qyzmet atqarǵany qalaı?.. – Ras aıtasyń, Álekeńdi “halyq jaýy” dep sońynan túsken soń, durys qyzmet bermedi. Oǵan Molotov pen Stalın ekeýi: “Sol jumysty isteı ber, keıin kórermiz”, – degen. Birde Álekeń Stalınniń kabınetinde otyrǵanda ústine Qazaqstannyń birinshi hatshysy N.Skvor­sov kiredi. “Joldas Skvorsov Jangel­dınge nege qadirli jumys bermeısiń. Qazaqta budan artyq syıly adam joq qoı”, – depti. Ol bolsa birden: “Bizdegi laýazymdy orynnyń barlyǵy bos emes. Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasyn, eki oryn­basaryn da saılap qoıdyq”, – deıdi. “Onda men Jangeldınge jańa shtat ashyp, laýazymdy bir oryn beremin, jalaqysyn, basqasynyń bárin KSRO-nyń bıýdjetinen tóleımin. Jáne ol 8 saǵat emes, 4 saǵat jumys istesin dep arnaıy qaýly shyǵaramyn. О́ıtkeni, Jangeldın sııaqty adam az, densaýlyǵy syr berip qalypty, ony saqtap qalýy­myz kerek”, deıdi. Sóıtip, Álekeńniń den­saýlyǵyn baqylap turatyn eki dári­ger bekitip beredi. Osylaısha, Álekeń, óle-ólgenshe tek 4 saǵat jumys istep ketti. 1951 jyly meni Máskeýge ózimen birge ertip bardy. Kremldiń aldynan KPSS Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy G.M.Malenkovtyń ózi kútip aldy. Sosyn maǵan: “Bala, sen osy jerde otyra tur”, – dedi qazaqshalap. Sóıtti de ekeýi Stalınge kirip ketip, jarty saǵattan soń shyqty. Ornymnan túregelip edim, Álekeń maǵan taǵy da qolyn siltedi. Sońymnan júr degeni. Sodan KSRO Mınıstrler Keńe­siniń tóraǵasy V.M.Molotovqa kirdik. Men esik jaqta otyrdym Vıacheslav Mıhaılo­vıch kekesh adam eken. Qushaqta­syp amandasqan soń kelgen sharýasyn surady. “Karlovye Varyǵa” baryp demalǵym keledi”,– dedi. “Qazir onda kúrdeli jóndeý júrip jatyr. О́zderińniń sanatorıılerińe barmaısyń ba?” dep edi: “Joq, onyń bir korpýsynda áli jóndeý joq. Men ol jerde 1913 jyly Lenınmen birge demalǵanmyn. Sen ony bilesiń be?” dedi. Anaý: “Bilemin, onda bara ber”,– dedi. “Taǵy ne sharýań bar” dep edi: “Jolǵa qarajat kerek” dedi. V.I.Molo­tov dereý bireýge telefon soqty da: “Mende Álibı Jangeldın otyr, paket ákelińiz”, dedi. Kóp keshikpeı bir ádemi jigit paket ákeldi, syrtynda “40 myń som” degen jazýy bar. Álekeń paketti maǵan ustatty, papkama salyp, jatatyn jerine aparyp berdim. 1953 jyly kóktem shyǵa Máskeýge ol kisimen taǵy birge barýǵa jol tústi. Qaladan 30 shaqyrym jerde kileń birinshi hatshylar demalatyn “Barvıha” degen Kreml shıpajaıy bar. Ol jerge, tipti mınıstrlerge ruqsat etpeıdi, óıtkeni olardyń kategorııasy bólek. Osynda kelerdiń aldynda Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy D.Kerimbaev pen Densaýlyq saqtaý mınıstri I.Qaraqulov: “Máskeýge hat jazdyq, barsańyz joldama daıyn”, – degen edi. Máskeýge poezben kelsek, joldama turmaq dáneńe joq. Sol kezdegi Máskeýdegi turaqty ókil О́.Atam­baevty shaqyryp edi: “Sizge joldama berý máse­lesin Ortalyq Komıtet qarap jatyr”, – dedi. Erteńine kelsek: “Densaýlyq saqtaý mınıstri sheshedi”, – deıdi. Budan eshteńe shyq­paı­tynyn bilgen Álekeń dereý KSRO Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy K.E.Voro­shılovqa telefon shaldy. “Qashan keldi­ńiz?” degen bolýy kerek: “Keshe keldim”, – dep sharýasyn aıtyp jatty. “Nege demalmaı jatyrsyń?” dese kerek: “Joldama joq”, – dedi. “Saǵan jolda­ma­nyń keregi ne, qazir kóligimmen kómekshim general Sherbakov baryp, ornalastyrady”, – dedi. Kóp uzamaı general da keldi. Álekeńdi “Bar­vıha” shıpajaıynyń dırektory akade­mık K.E.Vınogradov kútip aldy. “Joldas Jangeldın, siz meni tanymaı tursyz ba? Osydan eki jyl buryn osynda demal­dyńyz ǵoı. Men akademık Vınogra­dovpyn”, dedi. Álekeń: “Nege sha­shyńyz aǵaryp ket­ken?” dep edi, ol kisi: “Bir jyl túrmede otyrdym, Berııanyń “dárigerler isi” ǵoı. “Stalındi dárigerler ýlaıyn dep jatyr”, dep kúmán­danǵan birneshe áriptesimdi áýrege saldy, sodan bir jylda shashym aǵaryp ketti”,– dedi akademık. Shıpajaı 60 gektardaı jerdi alyp jatyr, qaraǵaılar samsap tur. Qor­shaýynyń bıiktigi 3 metr, ishinde jeke úı de, úlken korpýs ta bar eken. Jangel­dınge jeke úı berdi. Qasynda balyq aýlaıtyn toǵany bar eken. Surastyryp bilsem, bir joldamanyń baǵasy sol zamandaǵy 11 myń som eken, biraq Álekeńe bári tegin edi. – Jangeldındi Alashorda úki­metine qarsy shyqqan, ózi mu­sylman emes, dep qaýeset taratýshylar da joq emes. Oǵan ne aıtasyz? – Álekeń ómirinde bir adamǵa jaman­dyq jasamaǵan pende. Tipti, dushpanyna da ádil bolǵan. “Maǵan tótenshe komıs­sarlyq qyzmetti bergende “tótenshe” quqyq ta berildi” degen edi. “Tótenshe” degen sóz – mılısııa, prokýra­týra, sottyń ıaǵnı, búkil jazalaý mekemele­riniń bıligi Jangeldınniń bir óziniń qolynda bolǵan. “Men zań, tár­tip buzǵan adamdy ózim jazalaýǵa quqyqty boldym. Tipti, atýǵa deıin. Sóıte tura, bir adam­nyń shekesinen shertken emespin. Adamdy jazalaı salýǵa, atyp jiberýge, túrmege tyǵa salýǵa kóp aqyldyń keregi joq, ol ońaı nárse. Kópshiligi zańdy buzaıyn dep buzbaıdy, bireý bilmeı, bireý adasyp buzady. Al bireý bireýdiń azǵyrýymen teris jolǵa túsedi. Ondaıda tuqymyn qurtpaı, janyn qınamaı, aqyl aıtyp jónge salyp jiberýge tyrysý kerek. Durysy sol. Eger jónge kelmeıtin adam bolsa, ony on jerden túrmege japsań da eshteńe shyqpaıdy. Osyny umytpa”, – deıtin. Alashordany qulatqan Jangeldın emes. Ony qurtqan Keńes ókimeti. Ataqty Álıhan Bókeıhanovty Álibı Jangeldın Lenınge eki ret kirip: “Patsha ókimetine qyzmet istegen adam bizge de qyzmet isteı alady. Bul óte bilimdi, paıdaly kisi. Qazaq halqy ony qadirleıdi, ony saqtap qalý kerek”, – dep aman qaldyrǵan. Álekeń sondaı-aq Ahmet Baıtursynovty da Lenınge kirip: “Baıtursynov grammatıka jazǵan, matematıkany tórt amal dep qazaq tiline aýdarǵan úlken ǵalym, jazýshy, bizge kerek”, – dep ony saqtap qalǵan. Álibı Toǵjanuly katolık te, hrıstıan da emes, ol musylman. Mek­kede eki ret bolǵan. Siz bilesiz, Saýd Ara­bııasyna musylman emes adam jiberil­meıdi. Jangeldın shylym shekpegen, araq-sharap ishpegen, qazaqtyń ádet-ǵur­pyn saqtaǵan, otyrǵan jerinde as qaıy­ryp, bata beretin. Muny men kózimmen kórgen adammyn. – Izgilik aǵa, siz Joǵarǵy Keńestiń Nagrada bólimin basqardyńyz. Jalpy, adamnyń eńbegin baǵalaý qıyn da qyzyqty, jaýapty jumys qoı. Osy rette Jangeldınge qatysty aıtar erekshe jaǵdaılar boldy ma? – Árıne. Ondaı jaǵdaılar kóp. Este qalǵanyn aıtyp kóreıin. 1951 jyly aǵaıyndy Rıshad, Músilim Abdýllınder­ge halyq ártisi ataǵyn berýde Prezıdıým músheleri: “.Úlkenine bereıik te, kishisin qoıa turaıyq”,– dep ekige jaryldy. Son­da Álekeń turdy da: “Shyraqtarym-aý, bular ózderi egiz kórinedi. Aralary 10-12 mınót. Qudaı aıyrmaǵan adamdar­dy sen­der bólektegenderiń qalaı bolady? Ekeýine birdeı berińder”, – dedi. Sonda J.Shaıah­metov turdy da: “Aqsaqal durys aıtady. Ekeýine birdeı berý kerek”,– dep qostady. Jalpy, bizdiń bólimge marapat alýǵa adam­dar kóp keletin. Sonda olardyń deni ma­ra­pat alýǵa emes, sony syltaý­ratyp Jan­gel­dındi kórip ketýge tyrysa­tyn. 1951 jyly qazan meıra­my qarsańyn­da maǵan bir minezi shálkes Bekejan (Bek) Súleı­menov degen tarıhshy jigit keldi de, aty-jóni joq: “Marapatty kim jasaı­dy?” dedi. “Joǵa­ry Keńestiń tóraǵasy” dedim. “Olaı bol­sa almaımyn, tek qana Jan­gel­­dın­niń qoly­nan alamyn”, – dep turyp aldy. Men ol kisiniń on kúnge issaparǵa ketkenin aıtyp áreń qutyldym. Sol kúni birshama ýaqyt­tan keıin ádemishe kelgen aqquba jigit kelip óziniń ǵylym doktory Ermuqan Bek­ma­hanov ekenin, eger ruqsat bolsa marapatty Jangeldınniń qolynan alǵysy keletinin sypaıy jetkizdi. Ol kisige yqylasym túsip: “Olaı bolsa, telefo­ny­ńyz­dy bizdiń qyzmetker Mýza Safıýllı­naǵa tastap ketińiz”, – dedim. Jangeldın kelgen soń pro­fessordyń óz qolynan marapat alǵysy keletinin aıtyp edim, Álekeń kelisti. Ol kisige, umytyp otyr­myn, sol joly KSRO-nyń ordeni me, medali me tapsyryldy. Sol múmkin­dikti paıdalanǵan E.Bekmahanov: “Álibı aǵa meni partııadan shyǵardy, jumystan qýdy, endi sottaıyn dep jatyr. Kenesary jaıynda kitap jazyp edim, sodan pálege qaldym”, dedi. Álekeń dereý J.Shaıah­metovke telefon soqty. “Jumashjan, mende Bekmahanov degen jigit otyr. Ol jigit 1916 jyly týylyp­ty. Ol jyldary týǵandar ókimetti qur­ǵan­men birdeı bolmaı ma? Sonda ókimetti qurǵan bala jaý bola ma? Eger aqyn-jazýshy, ǵalym­dardyń kitaby unamaı­tyn­dardy shetinen jaba bersek, bizde aqyn da, ǵalym da qal­mas. Bul bolmaıdy. Odan da: “Ana kita­byń­dy túzetińiz, bolmasa qaıtadan jazy­ńyz, áıtpese shyǵarmaımyz deý kerek shyǵar”, – dedi. Ar jaǵynan Shaıahmetov kelispegen bolýy kerek, Álekeń telefon­nyń tutqasyn qoıdy da surlanyp otyryp qaldy. Qolynan eshteńe kelmeı qalǵanda sondaı kúıge túsýshi edi jaryqtyq. Ar­tynsha bir aıdan keıin Ermuqan Bek­mahanovty da, Bek Súleı­menovti de 25 jylǵa sottap jiberdi. 1954 jyly qysta Qazaqstan Kompar­tııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hat­shysy bolyp P.K.Pono­marenko keldi. Ara­da biraz ýaqyt ótkende ıntellıgen­sııa ókil­derimen kezdesip, qaǵazǵa qaramaı tórt saǵat boıy sóıledi. Sonda: “Dúnıe júzin­de jańa memleket paıda bolsa, onyń ǵalym­dary ótken zaman­daǵy aqyndaryn, batyr­laryn muraǵattan izdeıdi. Ol zańdy nárse. Sizderdiń Bekmahanov degen ǵa­lym­dary­ńyz Kenesary deıtin batyrdy taýypty. Kenesary jaman batyr ma, jaqsy batyr ma – másele onda emes. “Basqa ba­tyr­dy tap”, degende Bekmahanov basqa­syn da tabar edi ǵoı. Osylaı aqyl aıtýdyń ornyna Shaıahmetovterińiz ony 25 jylǵa sottap jibergen. Odan da sol Bekma­hanov­tyń 25 jy­lyn SK-nyń bes hatshysyna bes jyldan bólip bergende durys bolatyn edi”,– degeni. Sol kezde Álibı Jangel­dınniń 1951 jyly Jumekeńe sózin ótkize almaı sup-sur bop otyryp qalǵany kóz aldymda kólbeńdep turyp aldy. Pan­teleımon Kondratevıchtiń osy sózinen keıin E.Bekmahanov Sibirden bosanyp keldi. Keıinnen kómektesip úı alyp berdik. Men bul jerde J.Shaıahme­tovti kinálaıyn dep otyrǵanym joq. Oǵan: “Feodaldyq aǵymǵa bizdi qaıta tartyp bara jatyr”, dep teris málimet bergen Ortalyq Komı­tettiń qyzmetkerleri de qatysty bolýy múmkin. Áıteýir, son­daı bir surqııa zaman ótti ǵoı. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.