Qobyzshy Molyqbaı shal Mataıdaǵy...

Osy jazda, tamyzdyń 17-si kúni Shymkent qalasynda kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovtyń týǵanyna 80 jyl tolǵan toıynda oblys ákimi Asqar Myrzahmetov ózi bas bolyp, Shámshiniń eskertkishin saltanatty túrde ashty. Halyqtyń mereıi ósti. Myńdaǵan adamdar onyń kýási boldy. Mine, naǵyz qýanysh osy edi. Sol keshten keıin úıge oraldym. Uıqym kelmedi. Stalındik zulmat zamanda, 1929 jyly jazyqsyz jazalanyp, jasy jetpisten asyp, seksenge jaqyn qalǵanda Almaty qala­synyń abaqtysynda qaıǵyly qazaǵa ushy­raǵan uly qobyzshy Molyqbaı Baı­saquly­nyń belgisiz beınesi tún jarymynda kóz aldyma eles berip, júregimdi syzdatyp, ábden mazamdy aldy. Egemen el boldyq. Bul – qýanysh. Qo­lynda bıligi bar azamattar osy sátti paı­dalanyp, el aýzynda buryn-sońdy estimegen ata-babalaryna alyp eskertkishter qoı­dyryp, kóshe atyn bergizip, áýre-sarsańǵa túsip ketti. Tarıh betinde jazylmaǵan, el estip-bilmegen batyrlardyń týysqandary bolyp shyǵyp, ulan-asyr toı jasatýda. Al eskerýsiz qalǵan óner juldyzdary óship barady. Olar túnde jarqyrap, tań ata kózge kórinbeı qalady. Osyndaı kómeskide qalǵan tulǵanyń biri – Molyqbaı Baısaquly. Onyń artynda qalǵan jalǵyz urpaǵy – qara qobyzy ǵana... Molyqbaıǵa bir eskertkish buıyrmady. * * * Molyqbaı kim? Ol qandaı qobyzshy? Qaı jyly týyp, qaı jyly qaıtys bolǵan? Álde ańyz adam ba? Máseleni osydan tarataıyq. Molyqbaı Baısaquly 1875 jyly qazirgi Almaty oblysynyń Aqsý aýdanynda qobyzshy Baısaq Buǵybaıulynyń otba­synda ómirge kelgen. Úlken atasy Jetibaı da qobyzshy bolypty. Uly babasy – er Toqpanbet. Súıegi Túrkistanda jerlengen. Qazaq tarıhynda belgili adam. Aqyn Sara Tastanbekqyzy osy Molyqbaımen týysqan. Qyzylorda qalasynan shyǵatyn “Jańa ádebıet” jýrnalynda Ilııas Jansúgirovtiń “Kúı” poemasy jaryq kóredi. Onda Ilııas aqyn: “Qazaqta qobyzshynyń qalǵany sol”, dep ashyq aıtady. Ilııas biledi. Ol kezde qazaq­tyń ataqty qobyzshysy Yqylas Dúkenuly ómirden ótken kez edi. Keńes zamanyna jetken qobyzshy Molyqbaı Baısaquly bolatyn. Jalǵyz qobyzshy, Qorqyt kúılerin elge jetkizýshi, iri talant ıesi Molyqbaıdyń jazyq­syz túrmege qamalyp ólgeni Ilııasqa óte aýyr tıipti. Ilııas ulttyq turǵyda oılaıtyn adam ǵoı. “Kúıshi”, “Qulager” poemalarymen birge “Isataı – Mahambet” pesasyn, Qur­manǵazy týraly “Kóbik shashqan” dastanyn, Molyqbaı týraly “Kúı” poemasyn jazdy. – Qajyǵan kóńil qamyn, júrek janyn Qozǵaǵan qobyzdaǵy qońyr saryn. Álemniń áýenine bermes em-aý, Qazaqtyń muńyn tartqan kúıshi shalyn, – dep Ilııas júregimen jyrlaıdy. “Qazaqtyń muńyn tartqan kúıshi shalyn”, – degen sózdiń astarynda qazaq ulty jatyr. Ilııas Molyqbaıdyń kúılerin óte joǵary baǵalady. Maǵjan Jumabaev qobyzshy Qoılybaı baqsy týraly poema jazdy. Sáken Seıfýl­lın “Yqylas qobyzshy” degen áńgimeni ómirge ákeldi. Ilııas Molyqbaıdyń qaıdan shyqqanyn, ómirde bolǵanyn elge aıtyp ketedi. “Mataıda, Kenje, Tuńǵat, Saqaıdaǵy!” – dep aıtýy Molyqbaıdyń tól qujatynyń belgisi. Qobyzshyda týýy týraly kýálik bolmaǵan. Qobyzshynyń tusynda Aqsý óńirinde ataqty Tolǵanbaı aqyn ómir súrdi. Qobyz­shy osylarmen aralasty. Áset Naıman­baevtyń ózi Molyqbaıdyń qobyzyndaǵy kúılerdi tyńdaǵan. Jetisý jerinde ataqty Súıinbaı, Baqtybaı aqyndarmen birge Molyqbaı qobyzshy qatar aıtylady. * * * 2007 jyly 16 mamyr kúni Taldyqorǵan qalasynyń I.Jansúgirov atyndaǵy Mádenıet saraıynda Molyqbaı Baısaq­ulynyń týǵanyna 150 jyl tolýyna arnal­ǵan ǵylymı-tanymdyq konferensııa ótti. QazUMA professory Raýshan Qojabekqyzy Musaqojaeva: – Qorqyt kúıleri áli tiri. Qoılybaı, Molyqbaı, Yqylas sııaqty qobyzshylar onyń kúılerin halyqqa jetkize bildi. Mo­lyqbaı – qobyzshy Qorqyttyń artynda qal­ǵan ólmes murasynyń jalǵastyrýshysy. Biz Molyqbaıdy óz kózimen kórip, onyń kúı­lerin tyńdap, “Kúı” poemasyn jazǵan Ilııas aǵamyzǵa alǵysymyzdy aıtamyz. Keńes zamanynda Qazaq elinde qalǵan jal­ǵyz qobyzshy osy Molyqbaı Baısaquly. Biz onyń umytylǵan kúılerin qalpyna keltirýi­miz kerek. О́ner óshpeıdi. Molyqbaı ol Pa­ga­nını sııaqty dúldúl daryn ıesi. Paga­nı­nıge eskertkish ornatylǵan. Eli ony qurmetteıdi. Al qobyzshyǵa eskertkish ornatylmaǵan. Bul ókinishti. Iá... О́kinishti! – dedi. Raýshannyń bul sózi elge oı saldy. Janǵalı Júzbaev, Ábdimanap Jumabek­uly, Jemisbek Dáýletbekuly oıly pikir­lerin aıtty. Seıdahmet Muhametshın, Egeý­bek Dalbaǵaev qobyzshyǵa eskertkish ornatýdy jón dep qoldaý bildirdi. Molyq­baıdyń kıeli qara qobyzyn qaıta óńdep, qalpyna keltirgen óner sheberi Qanat Qazaqbaevqa el alǵy­syn aıtty. – Men 1970 jyly Almatydaǵy Qurman­ǵazy atyndaǵy kon­servatorııada oqyp, ataq­ty qobyzshylar Dáýlet Myq­­ty­baev pen Jappas Qalam­baevtan dá­ris aldym. Mol­yqbaı kúılerin elge oraltýymyz kerek. “Jezkıik”, “Bozin­gen”, “Aqqý”, “Qudiret­tiń qusy”, “Jel­maıa”, “Aqsaq qulan” kúılerin qobyzǵa túsi­rip elge taratqan osy Molyqbaı qobyzshy! – dedi Á.Jumabekuly. * * * Molyqbaıdy Ilııastyń tereń bilýiniń syry bar. Molyqbaıdyń ata tegi qobyzshy bolǵan eken. Ákesi Baısaq, atasy Buǵybaı, babasy Jetibaı ataqty kúıshiler edi. Al Ilııastyń ákesi Jansúgir, atasy Bersúgir, babasy О́tesh aqyn adamdar bol­ǵan. Ilııas tý­ǵan­da Qumdaǵy Qaınar baba aýylyna Molyqbaı barady. Jansúgirdiń áıeli ekinshi ulyna bosanady. Mekkeden qajy atanyp kelgen Bersúgir qarııa: – Balam! Atyńdy Molyqbaı dep qoıǵan eken. Elge molshylyq ákelsin dep nıet bil­dirgen ǵoı. Ákeń Baısaq pen atań Buǵy­baıdy tanımyn. Aqyn Sara qaryndasyń. Tekti áýlettiń túlegisiń. Uly babań – er Toq­­tan­bet. Eliń Saqaı. Biz de tegin emespiz. Sma­­ǵul qajynyń ózi nege turady. Jańa ómir­­ge kelgen nemeremniń esimin óziń qoı! – depti. Kókshil kózdi, óńi nurly, er minezdi Molyqbaı sózge kelmeı jas nárestege Ilııas paıǵambardyń esimin beripti. Bul áńgimeni maǵan Ilııastyń týǵan inisi Qyzyrbek Jansúgirov óz aýzynan aıtty. Ilııas­tyń aǵasy Bımaǵzumnyń balasy Káp­paı kýá bolatyn. Fermaný jeńgeı shaı qu­ıyp berip otyrdy. Úıde Qosan, Aıt, Ny­ǵy­met, Qalıasqar, Bóribek, Seıitjan, Baıǵor­jyn, Jumataı esimdi aýyl adamdary bar edi. * * * Molyqbaıdyń týysqany Orysbaı aqsaqal 1968 jyly úıinde otyryp bir áńgime aıtty: – Ilııas Tashkentten kelgen soń osy aýyldaǵy Beltoǵanda muǵalim boldy. Birinshi áıeli Amanshaǵa úılendi. Jansúgir toı jasady. “Shıliózektiń” boıynda at báıgesi ótti. Jansúgir toıǵa Molyqbaıdy shaqyrdy. Basyna bórik kıgen, boıy ortadan joǵary, ótkir janarly, júzi nurly adam eken. Ár adamǵa tesile qarap otyrdy. El: “Molyqbaı keldi!” dep shýyldap jatty. Oıyn balasy edim, – dedi... – Ilııas áıeli Amansha baladan qaıtys bolǵannan keıin 1925 jyly mýzyka zertteýshisi, óziniń dosy Zataeevıchti Aqsýǵa ertip kelip, Molyqbaımen kezdestiredi. Birneshe kúılerin jazyp alypty. Ilııas sońǵy ret Muhtar Áýezovti ertip Sarqandaǵy Aman jaılaýynda kıiz úıde otyrǵan Molyqbaıǵa baryp jolyǵady. Qastarynda Taldyqorǵan qalasy basshysy­nyń biri Shamaı Shinásilov bolypty. Tórt kúndeı qobyzshynyń úıinde qonyp, onyń kúılerin tyńdaıdy. Ilııas “Kúı” poemasyn sol jerde jazsa kerek. Kóp keshikpeı Jeldiqaraǵaıǵa bet alypty. Ilııas óziniń “Jetisý sýretteri” sıklyn atpen el aralap júrip jazǵan degen sóz bar. Molyqbaı Jetisýdyń jer attaryn óte tereń bilgen adam. Máskeýde, Qyzylordada júrgen Ilııas Jetisýdyń jeri men ózen, bulaqtaryn osy Molyqbaıdan surap alǵan tárizdi. Molyqbaıdy keńes zamanynyń saıasaty onsha qyzyqtyrmapty. 1927 jyly Aqsý aýdanynda Sarmeten degen kisiniń balasy Baımoldanyń qyzy Márııa­ny Shoqpar rýyndaǵy Myrzaq­uldyń uly Qoja alypty. Osy toıda Molyq­baıdyń júırik Ker aty bas báıgege ıe bolypty. Júırik at Aqsý óńi­ri­niń Qulageri eken. Osy atty aýdan bas­shy­lary­nyń biri surap qolqa salady. Aqyry ur­la­tady. Molyqbaı qasyna atalas týys­qany Nókerbekti ertip, álgi basshyǵa barady. – Sen baqsysyń! – dep álgi qobyzshyǵa til tıdiredi. Mazaq jasaıdy. Qart kúıshi qatty kúıinedi. Qolyndaǵy tobylǵy sapty qamshysymen álgi basshynyń basynan salyp-salyp jiberedi. Bet-aýzy qan-josa bolǵan álgi aıǵaılap dalaǵa shyǵady. Bar daýsymen: “Kózim!” dep shyńǵyrady. “Molyqbaı par­tııaǵa qol kóterdi!” dep onshaq­ty adam kýáge shyǵady. Sot bolady. “Baqsy” degen aıyp taǵady. Molyqbaıdy Almaty qala­syndaǵy túrmege áketedi. Molyqbaı júrer aldynda aǵaıyn-týǵanymen qoshtasady. – Men endi oralmaımyn. Túsime ba­bam Kenje batyr kirdi. Atynyń artyna mingizip alyp ketti. Aldym qara túnek tún boldy. Men endi kún kózin kórmeı­min. Mekenim túrme. Almatynyń aýyly qashyq. Artymnan izdep áýre bolmań­dar. Úkimettiń quryǵy uzyn. Moınyma noqta tústi. Ony sheshe almaımyn! – depti. Inisi Nókerbekke qarap: – Qumdaǵy Qaınar elindegi Jansú­girge sálem aıt. Balasy Ilııasqa bir aýyz sóz aıtsyn. Meniń ustalǵanymdy bilsin! – depti. Bul qobyzshynyń sońǵy sózi eken. Mılısııalar ony arbaǵa otyrǵyz­ǵanda keýdesin joǵary ustap, olarǵa ashy mysqylmen uzaq qarapty! – degen edi qart jýrnalıst Táńirbergen Qalılahanov. Molyqbaıdyń áıeli Yrsaı men uly Tileýbek arada aılar ótken soń túrmede ólgen qobyzshynyń basyna kıgen bórki men qystyq tonyn elge alyp kelipti. Súıegi túrmede qalypty. Onyń qaıda jerlengenin eshkim bilmedi. 1938 jyly Ilııas ta Almaty túrmesinde atyldy. Súıegi qaıda, ol jaǵy jumbaq. * * * Aqsý aýdanyndaǵy Qyzyl­tań aýy­lynda osy aýyldyń dana qarttary Meırambaı, Orysbaı, Janatbek aqsaqal­dardyń Mo­lyqbaı týraly aıtqandaryn estip óstim. Bul kisilerdiń qobyz­shynyń týys­qandary ekenin keıin bildim. Ol kezde oıyn balasy edik. Birde sovhozdaǵy №1 fermanyń meńgerýshisi Bóribek aǵaı taıaǵyna súıenip tur eken. Keńseniń kúnshýaǵynda áńgime aıtyp otyrǵan Meırambaı men Janatbek qarııalarǵa kózi tústi. Baryp sálemdesti. – Sizderge bir suraǵym bar. Ekeýińiz de Molyqbaı qobyz­shy­ny óz kózderi­ńizben kórdi­ńiz­der ǵoı? – dedi Bóribek aǵa. Daýysy qatty shyǵatyn. Ekpindep sóıleıtin. Erjúrek, batyr minezdi adam edi – Baısaq pen Jansaq birge týysady. Molyqbaı Baısaqtyń balasy bolsa, meniń ákem Baıdarhan Jansaqtyń uly. Men Molyqbaıǵa ini bolamyn, – dedi Meırambaı aqsaqal. – Kúzde bir máshıne shópti tegin túsirtip bergizemin! – dedi Bóribek aǵaı rıza bolyp. – Maǵan she? – dep Janatbek qarııa kózin kúnnen kólegeılep, kókshil kózimen Bóribekke qarady. – Molyqbaı týraly ne bilesiz? – Bilemin. Ol “Bozingen”, “Kók kó­bik”, “Qudirettiń qusynyń kúıi”, “Aq­qý” degen kúılerdi tartatyn. Ol kezde jasym on alty, on jetige kelgen kezim ǵoı. Qobyz­dy kúmispen kúptep, altynmen apta­ǵan óziniń týysqany Esti­baı usta. Myrza­ǵuldyń balasy. Baısaq atamyzdyń zıraty Eginsý aýylynyń tusyndaǵy Ja­nash degen jerde. Mańaıy qalyń qamys. Shaǵyn tereń kól bar. El ol jerdi “Baısaq kóli” dep ataıdy. Molyqbaıdyń ózi Almatynyń abaqty­synda qaıtys boldy. Qaıda jerlen­genin eshkim bilmeıdi. Keńes zamanynyń qyzmetkerin sabady dep basyna bále tilep aldy. Molyqbaıdy “baı”, “baqsy” dep aıyptady. Júırik Ker atyn aýdan ýákili tartyp aldy. Ýákildi bosqa sabady! – dep Janatbek qarııa basyn shaıqady. – Sizge de shóp beriledi! – dedi Bóribek aǵa. Janatbek qarııa qatty qýanyp qaldy da: – Partııamen oınaýǵa bolmaıdy. Zań qatal ǵoı! – dedi. – Meniń estýimshe Molyqbaı kókem Áset aqynnyń ánderin kóp aıtady eken. Áset Maman baıdyń balalarymen aralasyp turypty. Qaraǵashtaǵy aýylda kóp bolypty. Qobyzshyny da Maman balalary qurmettegen ǵoı. Kókem túrmede jatqanda artynan birinshi ret áıeli Yrsaı men balasy Tileýbek barypty. Qobyzshy qatty júdep ketken eken. Aýyldan aparǵan tamaqtardy janyndaǵylarǵa beripti de: – El-jurttan alys ketip aqyrynda, Aıaǵyn shalys basqan men bir pende, Án-kúıdiń qyz-qyzynyń otyn úrlep, Kez boldym keri aqqan qatty selge, – dep, osy sózdi qaıtalap aıta beripti. Balasyna aıtypty: – Sen Ilııasqa jolyq. Meni sol aqtap alady, – depti. – Áke, ózińizdiń óleń be? – depti Tileýbek. – Ásettiki ǵoı! – dep qobyzshy kózine jas alypty, – dedi Meırambaı aqsaqal. * * * Molyqbaı el arasynda óte bedeldi adam bolǵan. Qapal men Lepsi ýeziniń oıazdary Shubaraǵash pen Oıjaı­laýda úsh jylda bir ret dala sezin ótkizedi eken. Sol jerge oıazdyń arnaıy shaqyrýy­­men Molyqbaı baryp, qobyz tartyp, eldiń alǵysyn alypty. – Molyqbaı tartqan qobyzdyń sary­nyna toımadym, – degen eken Bórte rýynan shyqqan óte bedeldi adam Bıseke myrza. Molyqbaı qobyzshy 1857 jyly týyp, 1930 jyly qaıtys boldy dep joǵaryda aıttyq. Onyń ómirden ótkenine bıyl 80 jyl tolady. Qobyzshy Molyqbaı qaıtys bolǵan 1930 jyly Otyrarda uly kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov ómirge kelgen eken. * * * Molyqbaıdyń qobyzyn 80-jyldary Tal­dy­qorǵandaǵy I.Jansúgirov atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń rektory, belgili memleket ári qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov Úlgili aýylyna baryp, qobyz­shynyń kelini Adasqan apaıǵa jolyǵyp, batasyn alyp, Taldyqorǵandaǵy mýzeıge ótkizedi. Iesiz qalǵan qara qobyzdyń rýhy qoldaǵan Myrzataı aǵamyz memleket qaıratkeri dárejesine kóterildi. Qobyzshy týyp-ósken Aqsý aýdanynyń or­talyǵy Jansúgirov kentine Molyqbaıǵa eskertkish ornatylsa degen oı mazalaıdy. Ob­lys ákimi, óner janashyry Serik Úm­betov osy sharýany jerine jetkizedi dep senemiz. Molyqbaıdyń tuıaǵy Tileýbek 1942 jy­ly qaıtys bolady. Odan qalǵan Qanabek pen Qanatbek jastaı shetinep ketedi. Qyzy Qan­taı Qapaldyń janyndaǵy Qońyr aýy­lynda berirekte ǵumyr keship, ómirden ótedi. Búgingi tańda Mol­yq­baıdyń artynda jalǵyz qara qobyzdan basqa esh nárse qal­mady... Serik JANÁBIL. ________________ Avtor týraly anyqtama S.Janábil 1952 jyly týǵan. 1977 jyly QazMÝ-di bitirip, “Qazaqstan pıoneri”, “Lenınshil jas” gazetterinde jumys istedi. Sodan soń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy mádenıet mekemelerinde jaýapty qyzmetter atqardy. Qazir Shymkent qalasyndaǵy kolledjde oqytýshy. “Aqynnyń balalyq shaǵy”, “Dúrbeleń”, “Yqylastyń qobyzy” kitaptarynyń avtory.