Úkimet sońǵy jyldary halyqtyń ál-aýqatyn, bilimi men densaýlyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar maqsatty baǵdarlamalardy qabyldap, júzege asyryp keledi. Sonyń mańyzdy biri aýyz sý máselesi bolyp tabylady. Ibn Sınanyń “Aýrý kóbinese ishken astan paıda bolady, sonyń ishinde ásirese aýyz sýdan bolady” dep eskertkenindeı, halyq úshin sapaly aýyz sýǵa qoljetimdiliktiń mańyzy zor. Mine, osy iste qandaı sharýalar atqaryldy, aldaǵy ýaqyttary qandaı jumystar júrgizilmek degen saýalmen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń bas sarapshysy Serik SÁRSEKEEVTI áńgimege tartqan edik.
KО́NE PROBLEMAǴA TYŃ KО́ZQARAS
– Serik Saparbekuly, jýyqta Úkimet otyrysynda elimizdi sapaly aýyz sýmen qamtýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan “Aqbulaq” dep atalatyn jańa baǵdarlamanyń qabyldanǵandyǵy belgili. Bul baǵdarlama ne úshin qabyldandy jáne ol qandaı maqsattardy kózdeıdi? Osy taqyrypta áńgime qozǵasaq.
– Sizdiń bul suraǵyńyzǵa jaýap berý úshin eń aldymen osy baǵdarlama qabyldanǵanǵa deıingi jaıttarǵa toqtala ketsek durys bolar edi.
Úkimet halyqtyń sapaly aýyz sýǵa degen suranysyn qanaǵattandyrý úshin osynyń aldynda 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan “Aýyz sý” baǵdarlamasyn qabyldaǵan bolatyn. Osy burynǵy baǵdarlama boıynsha da kóptegen jumystar atqaryldy. Máselen, 13288 shaqyrymdy qamtıtyn sý qubyrlarynyń jelileri jóndeýden ótkizildi. Sonyń nátıjesinde jıyny 3,5 mıllıon adamdy quraıtyn 3449 aýyldy jerlerdegi eldi mekenniń sýmen qamtý jaǵdaıy jaqsardy. Sonyń ishinde buryn sýdy tasyp ishetin aýyl halqynyń sany bes ese azaıdy. Sanıtarlyq talaptarǵa jaýap bermeıtin sý qubyrlarynyń sany 362 birlikten 133 birlikke deıin qysqardy.
Degenmen, soǵan qaramastan, halyqty aýyz sýmen qamtý máselesinde bul baǵdarlama isti aqyr aıaǵyna deıin jetkize alǵan joq. Máselen, ústimizdegi jyldyń 1 shildesindegi málimet boıynsha ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtylǵan aýyldyq eldi mekenderdiń sany bar bolǵany 12 paıyzǵa ǵana ósip, barlyǵy 41 paıyzdy quraǵan. Sonymen qatar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetteri boıynsha elimizdegi barlyǵy 7002 birlikti quraıtyn aýyldyq eldi mekenderdiń 3849-ynda sýmen qamtý problemalary áli de sheshimin tapqan joq. Iаǵnı, 3 mıllıon nemese aýyl halqynyń 40 paıyzy sapaly aýyz sý jóninde muqtajdyqty sezinip otyr deýge bolady.
Onyń ústine atalǵan baǵdarlamany júzege asyrý barysynda bıýdjettik qarjynyń tıimsiz paıdalanylýyna jol berilgendigin de jasyrmaımyz. Qurylystardy sapasyz júrgizý, olardy ýaqytynda tapsyrmaý sekildi jaǵdaılar oryn alyp jatty. Iske qosylǵandarynyń ózi durys jumys istemeı qaıtadan isten shyǵyp qalýy da jıi kezdesti.
Sonymen jańa baǵdarlamanyń qabyldanýyna birinshiden, burynǵy baǵdarlamanyń merziminiń aıaqtalýy túrtki boldy. Onyń ústine burynǵy baǵdarlama bizdi iske jańasha kózqaraspen qaraýǵa, burynǵy oryn alǵan kemshilikterdi joıý jóninde jańa tetikterdi belgileýge ıtermeledi. Sondyqtan osy joly 2011-2020 jyldarǵa arnalyp qabyldanyp otyrǵan “Aqbulaq” baǵdarlamasyn burynǵyǵa qaraǵanda birshama sátti shyqqan joba boldy dep aıta alamyn.
Al endi jańa baǵdarlamanyń maqsatyna keletin bolsaq, ol negizinen alǵanda halyqty qajetti deńgeıdegi sapaly aýyz sýmen qamtý bolyp tabylady. Baǵdarlama eki kezeńnen turady. Birinshi kezeń 2011-2015 jyldar aralyǵy. Ekinshi kezeń 2016-2020 jyldar aralyǵy. Mine, osy merzimniń ishinde biz aýyl halqynyń 80 paıyzynyń, al qala halqynyń 100 paıyzynyń qolyn ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtý júıesine jetkizýdi kózdep otyrmyz. Eskerte keter jáıt, men bul jerde ózimniń negizgi ókilettiligime baılanysty aýyl halqyn sýmen qamtý jaǵdaıyna ǵana toqtala alamyn.
Osy turǵydan alǵanda aıtarym buryn ár aýylda úsh-tórtten taza sý shyǵaratyn qudyq nemese ony qubyr arqyly tartyp ákelip, eki-úsh jerden sýmen qamtý pýnkti ornatylsa, osynyń ózin jetkilikti dep aıtatynbyz. Endi bizdiń aldymyzǵa sol taza sýdy qubyr arqyly árbir aýlaǵa, ıaǵnı árbir otbasyna deıin jetkizý mindeti qoıylyp otyr. Sonymen jańa baǵdarlama boıynsha alǵanda aýyl halqyn sýmen qamtý neǵurlym órkenıetti túrde sheshiletin bolady.
– Bul úlken jaqsylyq eken. Osydan basqa taǵy da qandaı jetistikter bolmaq?
– Bul baǵdarlamanyń taǵy bir úlken jaqsylyǵy, ol aýyl halqyn taza sýmen neǵurlym keńinen qamtýdy, ıaǵnı ony túbegeıli sheshýdi qarastyrady. Osy úshin ár aýdannyń ortalyǵynan mamandandyrylǵan sý paıdalaný kásiporny qurylady. Mundaı kásiporyndar jeke kapıtaldy tartý esebinen de kóbeıe túsetin bolady.
Sýdy únemdi paıdalaný úshin sý qubyrlary men júıelerine sý eseptegish aspaptar ornatýdy da kózdep otyrmyz. Negizinen alǵanda sýdyń táýlik boıy kelip turýy qarastyrylady. Al qazir kóptegen eldi mekenderde sý berý isi belgili bir ýaqyt ishinde ǵana júzege asyrylyp kelgeni belgili. Atap aıtsaq, keıbir aýyldarda ol bir-eki saǵat qana jumys isteıdi. Osy jaǵdaı halyqqa úlken jaısyzdyq týǵyzyp júr.
– Sonymen 2020 jylǵa deıin aýyl halqynyń 80 paıyzyn ortalyqtandyrylǵan taza da sapaly sýmen qamtımyz degen maqsatty alǵa qoıyp otyrsyzdar. Al osyǵan sý kózderi jetkilikti me? Bizdiń Qazaqstanda jalpylaı alǵanda sý tapshylyǵynyń bar ekendigi belgili. Osy máseleni qalaı sheshpeksizder?
– Oryndy aıttyńyz. Elimizde sý tapshylyǵynyń bar ekendigine eshkim daý aıtpaıdy. Biraq ol tapshylyqtyń kóp jaǵdaıda qolda bar sý resýrstaryn durys paıdalanbaý saldarynan týyndap otyrǵandyǵy aqıqat. Bizde osy ýaqytqa deıin sý únemdeý máselesi jolǵa qoıylmaı keledi. Sondyqtan da sý júıelerine sý ólshegish aspaptar ornatylatyn bolady. Ekinshiden, kóptegen sý qubyrlarynyń tozyǵy jetken. Máselen, Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jónindegi agenttiktiń málimeti boıynsha, sý jelileriniń 64 paıyzy kúrdeli jóndeý jáne tolyq aýystyrý jumystaryn qajet etedi. О́ıtkeni, olardy paıdalaný merzimi keıbir jaǵdaılarda 40 jylǵa jetken. Osyndaı jerler men qubyrlardaǵy sýlardyń biraz bóligi dalaǵa ketip jatqandyǵy belgili. Máselen, qubyrlardaǵy sýdyń joǵary kórsetkishi 2004 jylmen salystyrǵanda 2010 jyly 10,9 paıyzǵa arta túsken eken. Baǵdarlama boıynsha, mine, osyndaı kemshilikti joıýǵa úlken qarjy bólinbek.
Sonan keıin bul baǵdarlama boıynsha jerasty sýlaryn paıdalaný máselesine úlken kóńil bólinbek. О́ıtkeni, jerasty sýlarynyń sapasy jer betindegi sýlarǵa qaraǵanda áldeqaıda jaqsy ekendigi belgili. Biraq, ókinishke oraı, bizde jerasty sýlarynyń resýrsy onshama paıdalanylmaı keledi. Atap aıtsaq, Tájikstan men Qyrǵyzstan bizge qaraǵanda áldeıqaıda sýǵa baı elder bolyp sanalady. Biraq osy elderdiń ózinde de jerasty sýlaryn paıdalaný deńgeıi bizden joǵary eken. Máselen, bizde ony paıdalaný kórsetkishi 28 paıyzdy qurasa, atalǵan elderde bul kórsetkish 38 paıyzdy qurap otyr.
Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń Geologııa jáne jer qoınaýlaryn paıdalaný komıtetiniń 2009 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimeti boıynsha elimizde memlekettik balansta turǵan 1282 jerasty sýlarynyń ken orny barlanǵan. Mundaǵy sýlardyń jetkilikti qory respýblıkadaǵy sýǵa degen suranys deńgeıinen eki ese artyq. Demek, jerasty sýlary biz úshin úlken baılyq kózi jáne sýmen qamtý máselesin sheshýdiń úlken bir joly bolyp tabylady.
Siz joǵaryda aýyl halqyn taza aýyz sýmen qamtýdyń kózderin qaıdan tabamyz degen suraq qoıdyńyz. Biz mine, osy jerasty sýlaryn paıdalanatyn bolamyz.
Qazirgi kúni jer astyndaǵy sýdyń barlanǵan qoryn ıgerý deńgeıi tómen bolyp otyr. Kóptegen sý ken oryndary sońǵy 10-15 jyldan beri paıdalanylǵan joq. Máselen, qazirgi kúni joǵaryda aıtylǵan 1282 barlanǵan jerasty ken ornynyń 402-si ǵana paıdalanylady eken. Olardan táýligine 2 mıllıon tekshe metr sý alyný ústinde. Bul qazirgi kúni halyq paıdalanyp otyrǵan jalpy aýyz sý kóleminiń 56 paıyzyn quraıdy. Demek, atalǵan resýrs kóziniń áleýeti zor. Osyny tereńdetip ıgerý arqyly kóp máseleni sheshýge bolady.
Osy úshin baǵdarlamada atap kórsetilgenindeı, 3 myńnan astam aýyldyq eldi-mekendi jerasty sýymen qamtýdyń múmkindikteri zertteledi. Sonymen qatar, uzaq jyldar paıdalaný nátıjesinde kóptegen ken oryndarynyń sý kóleminde ózgerister bolýy múmkin. Sondyqtan 165 jer astyndaǵy sýdyń tabıǵı qoımalaryna qaıtadan barlaý jumystary júrgizilip, olardyń resýrstyq áleýeti zertteletin bolady.
– Siz joǵaryda jańa baǵdarlamanyń eki kezeńge bólinetindigin aıttyńyz. Ondaǵy ár kezeńniń ózindik mindetteri aıqyn ba?
– Árıne. 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan birinshi kezeńde aýyldyq eldi mekenderdiń 54 paıyzy ortalyqtandyrylǵan taza aýyz sý kózderimen qamtamasyz etiletin bolady. Ekinshi kezeńde biz osyny, joǵaryda aıtyp ketkenindeı, 80 paıyzǵa deıin jetkizemiz. Iаǵnı, ár kezeńniń ózine laıyq naqty mindetteri men boljamdy kórsetkishteri bar.
– Burynǵy baǵdarlamada bıýdjetten bólingen qarjyny tıimsiz paıdalaný jaǵdaıy oryn alǵandyǵyn aıttyńyz. Osy kemshiliktiń aldyn alý úshin jańa baǵdarlama boıynsha qandaı jumystar júrgizilmek?
– Birinshiden, osyǵan deıingi júrgizilgen jumystardyń kemshin tustary anyqtalyp otyr. Negizgi sebep ol kezde qarjyny paıdalaný máselesine, jalpy sý sharýashylyǵy júıesine monıtorıng júrgizilmeı kelgen. Endi bul jumys júıeli túrde qolǵa alynatyn bolady.
Ekinshiden, qolǵa alynatyn jobalardyń barlyǵy ortaq tizimge engiziledi. Ol jobalardyń basymdyqtary, ıaǵnı qaısysynyń mańyzdy ekendigi anyqtalady. Birinshi kezekte mine, osyndaı jobalar qolǵa alynatyn bolady.
Jobalardyń basymdyǵyn anyqtaýdyń ózindik ólshemderi de aıqyndalǵan. Osy boıynsha alǵanda birinshi kezekte aýdan ortalyqtaryn sýmen qamtý isine mán beriledi. Munan keıin halqynyń sany 1 myńnan asatyn eldi mekenderdi sýmen qamtý jobalary qarastyrylady. Onan keıin halqynyń sany 500 ben 1000 adam aralyǵyndaǵy eldi mekender jaıy qarastyrylady. Mine, osylaısha ret-retimen jobalardyń basymdyqtary anyqtalyp otyrady.
Jobalardy qarastyrǵan kezde joǵaryda aıtylǵandaǵydaı, olardy júzege asyrý úshin tıisti sý kózderiniń bar ekendigi jáne ondaǵy sýdyń sapasy, kólemi de eskeriledi.
Sýmen qamtý jobalarynyń biryńǵaı tizimi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde jasalynady. Tizimdi jasarda Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń kelisimi alynady. Sodan keıin baryp ol Qarjy, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrlikteriniń qaraýyna jiberiledi. Osydan keıin baryp qana qalyptasqan tizim Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyz sýmen qamtýdaǵy jumystardy úılestirý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııasynyń bekitýine tapsyrylatyn bolady. Komıssııa ár jyldyń ekinshi toqsanynda tizimdi qarap, soǵan baılanysty qarjyny bosatý jónindegi máseleni sheshedi.
Osy rette burynǵy jobanyń bir kemshiligi sýmen qamtý isinde biryńǵaılyqtyń bolmaǵandyǵyn, memlekettik organdardyń jumysy úılestirilmegendigin atap ótpekpin. Kóptegen kemshiliktiń oryn alýy mine, osyndaı biryńǵaı saıasatpen ony júzege asyrýdyń ortalyqtandyrylǵan júıesiniń bolmaýynan paıda bolǵan bolatyn. Endi osy kemshiliktiń joly kesilip otyr.
– Siz joǵaryda halyqty aýyz sýmen qamtý isine jeke kapıtaldyń da tartylatyndyǵyn aıttyńyz. Bul is qalaı júzege aspaq?
– Ol úshin jobalardy konsessııaǵa tapsyrýdyń tetikteri jetildiriledi. Ekinshiden, uzaq merzimdik tarıftik retteý júıesine kóshetin bolamyz. Ári árbir tekshe metr paıdalanylǵan sý esepke qoıylady. Mine, osy jaǵdaı jeke ınvestorlardyń jobany júzege asyrý isine qatysýǵa degen yntasyn arttyrýy ábden múmkin. Atalǵan máselelerdi júzege asyrý úshin qazirgi qoldanystaǵy zańdarǵa, sonyń ishinde elimizdiń Sý kodeksine, “Halyqtyń densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly” kodekske ózgerister engizilýi tıis.
Sonymen qatar jobalardy konsessııaǵa tapsyrýdyń qanatqaqty tizimi aıqyndalyp otyr. Máselen, Qaraǵandy oblysynyń Balqash, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Semeı, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash qalalarynda memleket-jeke menshik áriptestigi negizinde qanatqaqty jobalardy júzege asyrý kózdelýde.
– Osy baǵdarlamany júzege asyrýǵa memleket tarapynan qansha qarjy bólinbek?
– Qazirden bastap 2020 jylǵa deıingi aralyqta memlekettik bıýdjetten 944 mıllıard 476,6 mıllıon teńgeniń qarjysy bólinýi qajet. Muny 624 mıllıard 926,6 mıllıon teńgesi respýblıkalyq bıýdjettiń, 319 mıllıard 550 mıllıon teńgesi jergilikti bıýdjetterdiń esebinen qarastyrylatyn bolady. Munyń syrtynda atalǵan baǵdarlamany qarjylandyrýǵa damý ınstıtýttarynyń, sý sharýashylyǵyndaǵy kásiporyndardyń óz qarjylary da tartylatyn bolady. Oǵan endi otandyq jáne sheteldik ınvestorlardyń baǵdarlamany júzege asyrýǵa qosatyn úlesin qosyńyz. Onyń kólemi ázirge aıqyn emes. Bul jónindegi kóp másele is barysynda sheshiledi. Sonda atalǵan baǵdarlamany qarjylandyrý isine az qarjy jumsalaıyn dep otyrǵan joq. Mine, osynyń barlyǵy halyqtyń qamy, onyń áleýmettik problemalaryn sheshý maqsatynda iske aspaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.
* * *
JAŃA BAǴDARLAMANYŃ JAŃALYǴY QANDAI?
Egemendiginiń jıyrmasynshy jyldyǵy qarsańynda turǵan táýelsiz Qazaqstan osy qysqa ýaqyt aralyǵynda álemge tanymal, áriptestik qatynastarda bedeldi el retinde qalyptasyp qana qoımaı, sonymen qatar óziniń ishki áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn batyl sheshe alatyn qýatty memleket retinde boı kórsetip otyr. Eger sońǵy bir-eki jyldyń arasyndaǵy oqıǵalarǵa saralaı kóz salatyn bolsaq, munyń kóptegen belgilerin meılinshe aıqyn baıqaýǵa bolady.
Álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń salmaǵy halyqaralyq qaýymdastyqpen ıntegrasııalanyp úlgirgen elimizge barynsha aýyr tıse de memleket qýatynyń arqasynda onyń aýyrtpalyǵyn sezingemiz joq. Munyń syrtynda Qazaqstandy ındýstrııalyq turǵydan jańasha damytý isi sol daǵdarys tusynda josparlanyp, qyzý bastalyp ketti. Ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 74 ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba iske qosylsa, jyl aıaqtalǵanǵa deıin taǵy da osynshama nysan paıdalanýǵa berilmek.
Árıne, jańa tarıhy bar bolǵany 20 jyl ýaqytty ǵana qamtıtyn jas memleketimizde barlyq másele sheshimin tapqan dep aıta almaımyz. Sonyń mańyzdy biri sý resýrstarynyń máselesi, sonyń ishinde aýyz sý problemasy bolyp tabylady.
Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń bıylǵy jazda soltústik oblystarǵa sapary barysynda kóp aıtylǵan problemalardyń biri osy halyqty aýyz sýmen qamtý máselesi bolǵany belgili. Bul problema Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystaryna tegis qatysty bolyp shyqty. Demek, osy máseleni búkil elimizge tán dep aıtýǵa bolady.
Jalpy, sý resýrstary máselesin keń kólemdi qarastyratyn bolsaq, HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan úshin onyń eń tolǵaqty taqyryptar qataryna shyǵatyndyǵyn baıqaımyz. Qazirgi kúni tushy sý kózderiniń máselesi, sonyń ishinde halyqtyń taza aýyz sýmen qamtylýy jaıy jer sharyndaǵy ekologııalyq ahýaldyń ýshyǵa túsýiniń astarynda adamzattyń ortaq problemasyna aınaldy. Kóptegen sarapshylar endigi kezekte el men eldiń, óńir men óńirdiń arasynda bolýy múmkin daý-janjaldar naq osy máseleden órbýi múmkin degen qaýip aıtady. Demek, ár memleket ózderindegi sý resýrstary men ony tıimdi jáne únemdi paıdalaný isine aldaǵy ýaqytta barynsha mán bere túspek.
Elimizdiń sý resýrstaryn nyǵaıtý men onyń qorlaryn saqtaý máselesine Qazaqstan basshylyǵy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan qatty kóńil bólýde. Elbasymyz bizben kórshi memleketter basshylarymen bolǵan kezdesýlerinde transshekaralyq ózender sýlaryn paıdalaný isin árdaıym memleketaralyq qarym-qatynastardyń negizgi máselesi retinde kóterip keledi. Ortalyq Azııa memleketterimen birlesip Sý konsorsıýmyn qurý, Sibir ózenderiniń sýlarynyń bir bóligin Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa qaraı burý, Araldy qalpyna keltirý isin halyqaralyq deńgeıde júzege asyrý, Ertis pen Ileniń, Syrdarııanyń sýlarynyń azaıýyna jol bermeý, Qazaqstandy ashyq teńizge shyǵa alatyn memleket retinde qalyptastyrý úshin Kaspıı men Qara teńiz nemese Azov teńizi arasynda kanal tartý – mine, bular Elbasymyz bastamashy bolyp, úlken halyqaralyq minberlerde batyl da tabandy túrde kóterip kele jatqan mańyzdy máselelerdiń bir parasy.
Atalǵan iste nátıjeler de joq emes. Kishi Aral qalpyna kele bastady. Ońtústik óńirdi sýmen qatý jáne kóktemgi tasqynnyń aldyn alý úshin mańyzdy bolyp esepteletin Kóksaraı qarsy rettegishi salyndy. Aýyl sharýashylyǵynda sýdy barynsha únemdep paıdalaný úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasy belsendilikpen engizilýde. Sý qoımalarynyń jumystary da retke keltirile bastady. Sonymen qatar Elbasynyń jýyqta О́skemen qalasynda ótken Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas óńirleriniń yntymaqtastyǵy sammıtinde Sibir ózenderiniń sýlarynyń bir bóligin Qazaqstanǵa burý máselesin qaıta bir kóterip, ony Reseı Prezıdenti Medvedevtiń nazaryna salǵany belgili. Bizdiń oıymyzsha bul taqyryp aldaǵy ýaqytta ózindik mańyzǵa ıe bola túsetindeı.
Al endi elimizdiń ishki jaǵdaıyna kelsek, memleket basshylyǵy halyqty taza aýyz sýmen qamtý máselesine erekshe kóńil bólip otyrǵandyǵy baıqalady. О́ıtkeni, bul máseleniń halyq densaýlyǵyna tikeleı qatysy bar. Sondyqtan da osy máseleni sheshýdiń mańyzdy bir joly retinde elimizde Elbasynyń tapsyrmasymen 2002-2010 jyldarǵa arnalyp “Aýyz sý” baǵdarlamasy qabyldanǵan bolatyn. Osy baǵdarlama aıasynda aýyldyq eldi-mekenderdi aýyz sýmen qamtý úshin qarjylandyrýdyń barlyq kózderinen 195 mıllıard teńge bólinip, ıgerildi. Munyń syrtynda qalalyq jerlerdegi problemalardy sheshý úshin 140 mıllıard teńge bólindi. Sóıtip, atalǵan maqsatqa búgingi kúnge deıin bútindeı alǵanda 335 mıllıard teńge qarjy jumsaldy.
“Aýyz sý” baǵdarlamasy halyqtyń osy jónindegi muqtajdyǵyn sheshýge edáýir dárejede yqpal etkendigin aıtýymyz kerek. Eń bastysy, bul baǵdarlama aýyz sý máselesiniń ýshyǵýyna jol bermedi. Sonyń ishinde Atyraý, Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan sekildi oblystarda jaǵdaıdyń burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym jaqsara túsýine ıgi yqpalyn tıgizdi. Al jalpy elimiz boıynsha alsaq, ortalyqtandyrylǵan sý kózderine halyqtyń qoljetimdiligi 7 paıyzǵa artsa, sýdyń ysyraby 8 paıyzǵa tómendegen.
Baǵdarlamanyń eń jaqsy jetistigi retinde aýyldy jerlerdegi tasyp jetkizetin sýdy paıdalanýshylar sany 2002 jylǵy 445,2 myń adamnan 82,9 myń adamǵa deıin azaıǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Iаǵnı elimizdegi aýyz sýǵa barynsha muqtaj adamdar sany sońǵy segiz jylda 82,4 paıyzǵa azaıa túskendigi belgili bolyp otyr. Bul úlken jetistik.
Biraq, osy rette aıta ketetin bir másele, atalǵan baǵdarlamanyń osyndaı jetistikterimen qatar, ony oryndaý barysynda kemshilikter de bolmaı qalǵan joq. Osy kemshilikterdiń biri bul baǵdarlama elimizdiń barlyq óńirlerinde birdeı deńgeıde oryndalmaǵan. Sóıtip, máseleni túbirinen sheshe almaǵan.
Munyń ózi, eń aldymen, baǵdarlama jumys istegen kezeńde aýyz sý jelileriniń tozýynyń bar bolǵany eki paıyzǵa ǵana azaıǵandyǵynan kórinip otyr. Sonymen qatar elimizde áli kúnge deıin jumys istemeı turǵan 140 sý qubyry bar. Áli de 83 myń adam sýdy burynǵydaı tasymaldap ishýde. Al qalalyq jerlerde sý jelileriniń tozýy 6 paıyzǵa arta túsken.
Úkimet atalǵan máseleni túrli deńgeıdegi basqosýlarda birneshe ret talqylaı otyryp, oryn alǵan kemshilikterdiń negizgi sebepterin aıqyndady. Solardyń qatarynda baǵdarlama aıasyndaǵy jobalardy júzege asyrýda júıelengen, saralanǵan biryńǵaı ádis-tásilderdiń bolmaǵandyǵyn, ortalyq jáne jergilikti organdardyń arasynda ózara is-qımyl árekettestiginiń júıeli de ońtaıly joldarynyń qalyptaspaǵandyǵyn, bólingen qarjynyń tıimsiz paıdalanylǵandyǵyn, sonyń saldarynan keıbir bolashaǵy joq, biraq qymbat turatyn jobalardyń birinshi kezekte júzege asyp ketkendigin, jobalaý-izdestirý jumystarynyń sapasynyń tómen bolǵandyǵyn, iske qosylǵan sý qubyrlary men nysandaryn durystap, talapqa saı paıdalanýǵa jetkilikti mán berilmegendigin aıtýǵa bolady.
Sondyqtan Elbasy Premer-Mınıstr Kárim Másimovke atalǵan baǵyttaǵy, ıaǵnı halyqty sapaly aýyz sýmen qamtýdaǵy jumystardy qaıta jalǵastyryp qana qoımaı, ony túbirinen sheshýdiń múmkindikteri men ádis-tásilderin qarastyrý jóninde tikeleı tapsyrma bergen bolatyn. Osy tapsyrmanyń negizinde halyqty aýyz sýmen qamtý máselesin jaqsartýǵa arnalǵan jańa baǵdarlama ázirlenip, qabyldandy. “Aqbulaq” dep atalǵan bul baǵdarlama 2020 jylǵa deıingi kezeńdi qamtymaq.
Jańa baǵdarlamany ázirleý kezinde osyǵan deıin oryn alǵan kemshilikterdiń barlyǵy eskerilgen. Ony ázirleý úshin Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń jedel tapsyrmasy boıynsha Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginde arnaıy jumys toby qurylǵan. Jumys toby múddeli memlekettik organdardyń barlyǵyn qatystyra otyryp, jańa tujyrymdama jobasyn birlesip jasaǵan.
Jumys toby memlekettik jáne jeke menshik sý arnalarynyń qyzmetin taldaý barysynda memleket menshigindegi mekemelerge qarasty sý júıelerinde eseptegish quraldardy ornatýdyń jeke menshik sý qubyrlaryna qaraǵanda áldeqaıda tómen ekendigin anyqtady. Osy rette sý qubyrlary kezeń-kezeńimen jeke menshik qolyna tapsyrylǵan Shymkent qalasynyń tájirıbesi jete zerttelindi. Bul qalada sýmen qamtý qubyrlary men jelileri bıýdjet qarjysynyń quıylýynsyz tıimdi dárejede jumys istep keledi. Máselen, osy qaladaǵy “Vodnye resýrsy-Marketıng” JShS óziniń ınvestısııalyq baǵdarlamasyn júzege asyra otyryp, barlyq jerlerge sý ólshegish quraldaryn ornatqan. Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigimen kelise otyryp, ózin ózi aqtaıtyn orta kezeńdik tarıf júıesin jasap shyqqan. Kásiporyndardy damytý úshin óz qarajatyn paıdalanǵan. Demek, osyndaı jaqsy tájirıbelerdi negizge ala otyryp halyqty sýmen qamtý máselesin odan ári damyta túsýdiń tıimdi joldary qarastyrylyp, aıqyndalýy qajet.
Jumys toby qarjy mınıstrligimen birlese otyryp jańa tujyrymdamany júzege asyrý úshin 2020 jylǵa deıin ár jyl saıyn 90 mıllıard teńgeniń qajet bolatyndyǵyn eseptep shyqqan. Munyń 60 mıllıard teńgesin respýblıkalyq bıýdjetten, 30 mıllıard teńgesin jergilikti bıýdjetterden qarastyrý kózdelgen.
Tujyrymdamany tıimdi jaǵdaıda júzege asyrý úshin tómendegideı ádis-tásilder ekshelenip alynyp otyr.
Birinshi, memleket-jeke menshik áriptestiginiń ártúrli formalaryn engizý qajet. Senimdi basqarýǵa berý, jartylaı jáne birte-birte jekeshelendirý, konsessııaǵa tapsyrý sekildi ádis-tásilder arqyly elimizdiń sý sharýashylyǵy salasyna jeke ınvestorlardyń kelýine jol ashqan jón dep tabylady. Osy úshin elimizdiń soltústik, shyǵys, batys jáne ońtústik óńirlerine memleket-jeke menshik áriptestiginiń qanatqaqty jobalary júzege asyryla bastaıdy. Osy jobalar sátti júzege asqan jaǵdaıda olar keńinen óris alatyn bolady.
Ekinshi ádis halyqty sýmen qamtýǵa qajetti jańa nysandardy salý máselesin júıeleý jáne birizdendirýdi kózdeıdi. Osy úshin baǵdarlamany júzege asyrýdyń belgilengen kezeńi boıynsha turaqty jumys isteıtin komıssııa qurylady. Onyń quramyna barlyq múddeli memlekettik organdardyń, mamandandyrylǵan jobalaý uıymdarynyń ókilderi men táýelsiz sarapshylar engiziledi. Olar júzege asyrylatyn jáne asyrylý ústindegi barlyq nysandarda bolyp olardyń qanshalyqty tıimdi ekendikterin anyqtaıtyn bolady jáne osy zertteýlerdiń qorytyndysynda Úkimetke arnaıy esep tapsyrady. Sóıtip, aýyldyq jáne qalalyq eldi mekenderdi sýmen qamtý jobalarynyń biryńǵaı tizimi ázirlenedi. Ony Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary jetekshilik jasaıtyn vedomstvoaralyq komıssııa ár jyl saıyn bekitip otyratyn bolady.
Úshinshiden, eldi mekenderge jaqyn ornalasqan jer asty sýlaryn paıdalanýǵa barynsha mán beriledi. Osy úshin jer asty sýlaryn izdestirý-barlaý jumystary kúsheıtiledi. Bul jumysty júzege asyrýǵa 2018 jylǵa deıin ár jyl saıyn 6,2 mıllıard teńge qajet bolady. Ár jyl saıyn shamamen alǵanda 400 aýylǵa qajet bolatyn jer asty sý kózderiniń qorlary izdestiriledi. Munyń syrtynda 63 qalany senimdi sý kózimen qamtamasyz etý úshin osy ýaqytqa deıin aıqyndalǵan 194 oryndaǵy sý qorlarynyń kólemine qaıta baǵalaý jasalynady.
Elimizdegi sý máselesin talqylaǵan ár deńgeıdegi májilisterde, sonyń ishinde Úkimettiń otyrystary men selektorlyq keńesterde negizgi áńgime ózegine aınalyp, jýyqta ǵana qabyldanǵan jańa baǵdarlamanyń biz baıqaǵan keıbir qyrlary osyndaı. Shynynda da bul baǵdarlama, memleketimizdiń ekonomıkalyq qýatyn, onyń áleýmettik baǵytyn kórsetetin, el densaýlyǵyna paıdasy kóp ómirsheń jobalardyń biri bolady dep esepteımiz. 900 mıllıard teńge degenimiz halqynyń sany ózimizdeı keıbir elderdiń jyldyq memlekettik bıýdjetine teń qarjy. Mine, osyndaı kólemdegi iri qarjyny memleket tek bir ǵana máselege – halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý máselesine arnamaq. Halyq densaýlyǵy jolynda mundaı mol shyǵyn jumsaý – eki eldiń biriniń qolynan kelmesi de aqıqat.
Saıhan SANAT, jýrnalıst.
