Protez adam

Asfalt tóselgen jol tep-tegis. Aına­daı jalty­­raıdy. Bet alysymyz – Shı­jaǵa. Nebári jıyrma shaqyrymdaı ǵana aralyqtaǵy aýdanmen irgeles eldi meken. Keshege deıin ataǵy respýblıkadan asyp, odaqqa málim bolǵan “Aral” keńsharynyń ortalyǵy edi. Áldeneshe Sosıalıstik Eń­bek Eri, ataqty aqyn-jazýshylar, Joǵarǵy Keńeske depýtat, Odaqtyq sezge delegat shyqqan berekeli de baı shalqyǵan aýyl!.. Nazarymyz birden ortalyq alańdaǵy “Erler – el esinde” degen eskertkishke tústi. Aýylǵa oralmaǵan 163 bozdaqtyń esimderi tasqa qashalyp jyzylypty. Belgi 1975 jyly qoıylǵan. Bul aýdan kóleminde soǵysta sheıit ketken bozdaqtarǵa salynǵan alǵashqy eskertkish-tuǵyn. – Bastamashysy kim edi? – Kim bolsyn, Rsaly Turymbetov aǵamyz da. Odan ózgeleri mundaı batyl­dyqqa barýshy ma edi? Kókjal edi ǵoı, kókjal! Qoń etin kesip alsań da syr ber­meıtin sabaz edi. Osy ıgilikti úshin ishi tar­lar bıýroǵa salyp, kók ezý bolyp tal­qy­lap, esin tandyrǵanyn qaıtersiń! – Mynadaı ómirlik este saqtalatyn eskertkish ornatqany úshin be? – Iá, endi qalaı?! Nege biz bilmeımiz, nege ruqsat almaısyń? – deıdi ǵoı baıaǵy. Áıteýir bıýdjetten kók tıyn shyǵarmaǵan. Sosyn da aman qaldy. Áıtpese aýyldyq keńestiń tóraǵalyǵy qyzmetinen qýyp, partııadan alastamaq eken. – О́zi de qaısar ójet edi, temir tár­tip­tiń adamy edi, – dedi ekinshi bir aýyl­dasy basyn shaıqap. – Osy eskertkishti ornat­qasyn jyl ótti me, ótpedi me mort syndy, gúrs etip qulady. Sirá, júıke syr bergen-aý! Al sol Rsaly Turymbetov kim? Istes bolǵandar, janynda júrgen aý­yldastary ázirge barshylyq eken. Dúzbaı Ábdihalyqov, Aqaı Bekpanov, Zákir Ken­shi­baev, Azat Bıjanov, Ramazan Janseı­tov ózimiz sóz etpek bolyp otyrǵan aǵa­myz­­dyń qyzmettik is-qımylyn jyr ǵyp aıtady. Rsekeńdi kózi kórgen osy kisilerdiń estelikterine zeıin qoıa kelip, aǵamyzdyń óz qolymen jazyp qaldyrǵan ómirbaıandyq hıkaıalaryn qaǵazǵa túsirýdi jón kórdim. “Soǵysqa 1942 jyldyń kúzinde attan­dym... Soǵys, soǵys!.. Ol qasiret, qaıtyp oralmasyn!.. Orystyń uly ózeni Volgadan óttik. О́ttik deımin-aý, qan josa boldyq. Fashıster bombany órshelene tastaıdy. Men qyzmet istep, ár nárseni kórdim. 26 jastamyn. Al 18-19 jastaǵylar tipti shıki ǵoı. Parom ústinde-aq sheıit bolǵandar az emes. Azan-qazan. Stalıngrad úshin jan alyp, jan berisken kez. Osy ot-jalynǵa biz de kúmp berdik. Qolda – vıntovka. Áýel­­­­gidegi qıyny – okop qazý boldy. Te­reńirek, tereńirek deıdi komandır. De­neń bar ǵoı, kólemdirek qaz deıdi. Onysy du­­rys eken. Tamaqtanar úıimiz de, oq atar uıa­myz da sol boldy. Al dem alý degen joq. Alǵa jyljımyz, artqa sheginemiz. Tún óte aýyr. Kóz shyrymyn alýǵa bol­­maıdy. Tú­nemelik bir okopqa úsheýge deıin jaıǵasyp júrdik. Sebebi túnde atys saıabyrsıdy. Biraq, asa saqtyq kerek!.. kóz ilinip ketipti. Sho­shyp oıandym. Joldasym Jora: – “Be­ri qara”, – dedi. “Ne?” – desem: “áne ke­le jatyr”, – dedi. Eńbektep eki frıs je­tip qalypty. “Til” almaq, sirá! “Alarsyń”, – dep av­tomatty yńǵaıladym. “Toqta!” – dedi Jora. Ne kerek, jaqyndatyp al­yp, shtyk­pen aıqastyq. Úshe­ý­­­miz ǵoı, okop­­­qa súırep ákelip, túndeletip shtabqa jónelttik. ... Tań bozaryp atyp keledi. Qyrbyq qar jamylǵan mıdaı dala. Jazyq dalada uzynnan-uzaq qurylǵan júzdegen mı­nomet, zeńbirikter... Nysana – fashıster bekinisi. Bir kezde: “ogon!” – degen jalpy komanda berildi. Zeńbirek, mınometterdiń bári gúrs-gúrs ete qaldy. Osylaısha atys saǵat jarymǵa sozyldy. Atys arty jappaı shabýylǵa ulasty... – Qyzyl ásker Turymbetov! – Menmin!.. – Izimnen er! – Qup! Rotadaǵy jıyrmaǵa tarta soldattan starshına ekeýmiz-aq qalyppyz. Alǵa um­tyldyq. Taǵy okop qazýǵa kiristik. Qar bo­rap tur. Tamaq kelmedi. Ashpyz. Biraq rýh kúshti!.. – Alǵa!.. Bomba tústi. Snarıadtar gúrs-gúrs. Jer tistenip jata qaldyq. Odan sońǵysy esimde joq...” *  *  * Odan sońǵysyn Saratov qalasyndaǵy gospı­­­tal­dan alǵan R.Turymbetovtiń aýrý tarıhynan oqımyz. Munda Rsekeń 1943-tiń 30 maýsymynda túsken. Al aýyr jaraqat alǵany 43-tiń 10 aqpany. Bir aıaq, bir qol, bir kóz, bir jambas, birneshe saý­saq joq. Sonda bes aı boıy gospıtalǵa jete almaı osynsha aýyr jaraqatpen qaıda júrgen?! Medsanbattan medsanbatqa aýysýmen bolǵan. Oı, ıt tirshilik-aı!.. Aıaqqa, qolǵa, kózge, saýsaqqa ampýtasııa osy Sara­tov­­­taǵy gospı­tal­­da jasalǵan. Odan 43-tiń 22 qyrkúıeginde shyq­­qan. Sonda 8 aı boıy ólim men ómir arasynda bolǵany-aý! Qorytyndysy – “negoden!”. Ekinshi toptaǵy soǵys múge­degi. Al sol “negoden” adam, aıaq protez, qol protez, kóz protez, saýsaqtaryn oq julǵan, jarty denemen-aq talaı sharýany dúr silkindirdi desek nanar ma edi­ńizder? Bir jyl emes, tutas shı­rek ǵasyr boıy. Jáne basshylyq qyzmette. Basshylyq bolǵanda – qııýy ketken kolhoz jumysyn uıymdastyrýda... Rsaly Turymbetov ekinshi toptaǵy soǵys múgedektigine qa­ra­mastan qos bal­daqpen júrip, aý­ylǵa oralǵan 1944 jyldyń qań­tar aıynan bastap “Alǵa” kol­hozynda bas esepshilik qyzmetin jalǵas­tyrady. Sol jyldyń qarasha aıynda ony kolhozshylar basqarma tóraǵalyǵyna saılaıdy. Jumys isteı júrip aýyl sharýa­shy­lyǵy tehnıkýmyn bitiredi. Odan soń sharýasy keri ketken “Aralqum” kolho­zyna basqarma tóraǵasy bolyp aýysady. 1949 jyly maıda sharýashylyqtar iri­­lendiriledi. Bes kolhoz biriktirilip, oǵan Karl Marks aty beriledi. Basqarma tóra­ǵasy taǵy da R.Turymbetov. Mine, osy kezde Rsaly aǵamyzdyń uıymdas­ty­rýshylyq qabileti aıryqsha tanylady. Mashınanyń joq kezi. Erteli-kesh attan túspeıdi. Jaýapty istiń basy-qasynda ózi júredi. О́zi jarym­jan. Onyń esesine rýhy kúshti, asa alǵyr, talapshyl, barynsha ádil. О́zine deıin basqarma turaqtamaǵan, bir jylǵa jeter-jetpestes tóraǵasy isti bolyp ketken kolhozdy bul Rsekeń taban aýdarmastan, ıaǵnı keń­shar­ǵa aınalǵansha segiz jyldaı basqardy. Basta­mashyl, jańashyl boldy. Jaıbaraqat, jalqaý, marǵaý qalypty buzdy. Jas-kárini eńbekke tartyp, oryn-ornyna qoıa bildi. – Sharýashylyq tuńǵysh ret egin ekti. Sonda Rsekeńniń óz áıeli Mańdaıly oraqshylardyń alǵy sapynda júrdi, – deıdi sol jyldary jylqy-túıe brıgadıri bolǵan Aqaı Bekpanov. – Basqarmanyń áıeli besiktegi balasymen eginde júrgesin ózgelerge ne jatys bolsyn. Ár eńbek kún­ge 20-25 somnan aınaldy. Ol kezde bul óte kóp aqsha. Osyndaı eńbektiń arqa­synda Rsaly bas­­qarǵan kolhoz mıl­lı­o­­ner ata­nyp, aý­dan­daǵy 46 sharýa­shy­lyq­tyń aldyna shyqty. Sý jańa eki birdeı júk mashı­nasyn aldy. Ol elge qut boldy. Biraq keıbireýler ony kóre almaǵan jaǵdaılar da kezdesti. Aýyldaǵy salpy er­inder aryzdy ústi-ús­tine aıdaǵan. Aryz tekse­rilgen. Anyqtalmaǵan. Taǵy ja­zyl­­­ǵan. Taǵy anyqtal­maǵan. Mal­da es bar ma? Kol­hoz­dyń qys­qa daıyn­­daǵan shóbine tú­sedi. Kúzet­shini pyshtý demeı­di. Mal ıesine úsh-aq qaıtara esker­tedi. Tórtinshide sı­­yr­dyń “bas sody­ryn” atyp tas­taıdy. Ar­yz­shy­larǵa fakt tabylady. Áıelderi ul tap­qandaı qýanady. Aryz tekse­ri­ledi. Fakt ras. Rsekeń moıyn­­daı­dy. Jýan sógis ala­dy. О́lgen maldyń qunyn tóleıdi. Biraq en­di kolhoz shóbine mal túspeı­tin bolady... Kolhozdy uzaq jyl basqa­ra­dy. Dáýleti shalqıdy. Basqalar almaı­tyn tehnıkany, ózge de kerek-jaraqty osy kolhoz alady. Nege? R.Turymbetov aý­dandy pa­ralap tastaǵan deıdi. Aryz qarsha boraıdy. Atqa minseń de aryz, attan tússeń de aryz. Tekseriledi. Dáleldenbeıdi. Áıtse de bopsa­lap aıdaı beredi. Keshkilik... Kol­hozdyń betke ustar qula jorǵasyn jetekke alyp Rsekeńe jaqyn júretin brıgadır qalaǵa tartady... – Al ketti! – deıdi aryz­qoı­lar. – Qaıda? – Qalaǵa-paraǵa... – Aıda izine túsińder!.. Izine túsedi. Aına-qatesiz. Qalaǵa kirip, qula jorǵa úlken bir bastyqtyń shar­ba­ǵyna baılanady. Áp, bá­re­keldi! “Turym­betov! Ustalǵan jeriń osy”, – dep ar­yz­shylar tańsáriden birinshiniń qabyldaý­ynda oty­rady... Erteletip dabyl qaǵylady. Turymbetovti dereý keltirińder! Rsekeń jedel jetedi. Birinshiniń túsi sýyq. – Qula jorǵa qaıda? – Jylqyda... – Kommýnıst Turymbetov! Bura tartpańyz. Dereý tekseriledi!.. – Tekserińiz! – Komıssııa oralǵansha qalada bolasyz! Komıssııa baryp, qaıtyp keledi. “Qula jorǵa jyl­­qyda júr”, – degen anyqtama ákeledi. Olaı bola­tyn sebebi, aryzqoılar qula jorǵanyń sharbaqqa kirgenin kórgenimen onyń tań biline sharbaqtan qaıta shyǵyp ketip, jylqy úıirine qosylǵanyn sezbeı qalǵan-dy... *  *  * Sizge bir sensasııa aıtaıyn ba? – dedi, – Dúzbaı aqsaqal. – E-e, aıtyńyz? – Rsaly Turymbetovpen bes jyldaı qyzmettes boldym, halyq dese jan beretin, naǵyz jankeshtiniń ózi edi. 1952 jyldyń kúzinde kolhoz jeriniń kóbi ás­kerı zonaǵa ketti. Malshy úıi, mal qorasy, qudyq, or­­yl­­­ǵan bıdaı da sonda qaldy. Uıqy-tuıqy kóshi­ril­di... Azap qoı, azap! О́temaqy beriletin boldy. Do­kýment jasalyp, mórler basyldy. Rsekeń bir bazdy úsh baz (bir bazda jabyq qora, ashyq qora jáne aryq-turyq qamaıtyn qoralar bardy. Úsh sıfrdy osylaı pysyqtady) etip kórsetti, semıada bes adam bolsa, je­ti-segizge ósirdi. О́ıtkeni, semıa basyna eki myń, al semıa múshelerine bir myń somnan beriledi. Al qudyq sanyn 500 dep naqtylady. Biz qoryqtyq. Al Rsekeń saspaıdy. Aıtatyny: “Ketsem – men ketem, onyń esesine jurt baıyp qalady”, – deıdi. Kolhoz esebine birneshe mıllıon som aqsha tústi. Malshyǵa úı, malǵa qora-jaı saldy. Qudyq qazatyn, sý tartatyn teh­nı­kalar keldi. Halyq aqshany vedomysqa qol qoı­yp alyp jatyr. О́z kózderine ózderi senbeıdi. Mu­ǵa­limder de, oqýshylar da, ortalyqtaǵy ózge ıntel­­lı­­gent, jumysshylar da, tipti qaladan kelip alǵandar da bar. – О́zge kolhozdar ań-tań. Olar, máse­len, qudyq sanyn elýden asyrmaǵan. Semıa múshelerin dálme-dál kórsetken. Bul qalaı? Turymbetov aýylyn baıy­­týda. Kúnshilder jaz aryzdy deıdi. Aryz Máskeýge ketedi. Bir kúni papkasyn qushaq­tap bir general keldi. Janynda nókeri bar. Ekeýiniń sózin aýdarýshy men boldym. Rse­keń malshy qaýymnyń azabyn, beınetin, eldi asyraýdaǵy eńbegin jaıyp saldy. General elýdi eńsergen baısaldy, túsinikti adam eken. Al Rsekeń áli qyryqqa da jetpegen 35-36 jas arasynda. Generaldy ótkir sózimen tánti etti. “Aıtalyq, – dedi Rekeń, – bir otarda 500 analyq qoı bar. Ony eki adam – eri men áıeli baǵady. Mal tóldeıdi. Kómekshi kerek. Aýyl túgel qolǵabys beredi. Malǵa shóp kerek, jem kerek, qora-qopsy kerek. Kóship-qonady, qys aılary shataq. Úskirik aıaz, qarly boran, maldyń qıyn oıyp alyp, syrtqa shyǵarý kerek. Osynyń bárin kim isteıdi? Álgi ekeýdiń kúshi jete me? Jetpeıdi. Sol sebepti qysy-jazy kómekke zárý. Aýyldy jabamyz. Júdá qaladan sha­qyrtamyz. Olarǵa eńbek aqy tólenbeıdi. Mine olardyń aty-jóni, tizimi”, – dep aldyna qalyń dápterdi tastady. Sóıtsek, Rekeńde bári jazýly, esep­teýli eken ǵoı. Solar­dyń bárin aqsha alý vedomysyna engizipti. General tańdana qarap otyrady da: – Qudyq sany 500 depsiz. О́zgelerde 50-den aspaıdy, bul qalaı? – dedi. – Bizden áskerı zonaǵa ketken qudyq sany 500-den kóp. Bul qaıta sypaıy­laǵanymyz, júrińiz kórseteıin, – dedi. – Kórsetip pe?! – Kórsetipti, – dedi Dúzbaı kúlip. – Zonadan kóship shyqqan eki qoı otarynyń jurtynan 25-30 qudyqtyń jobasyn taýyp bergende, general basyn shaıqap: “Jeter osy”, – dep keri qaıtypty. Mal jaıy­lymynda qudyq kóp-aq. Baıaǵy 17 myń jylqy aıdaǵan Qulsary baıdan qansha qudyq qaldy deseńshi! – Rsekeń aýyldyq keńeske tóraǵa bolyp qashan aýysty? – 1965 jyly ǵoı. 1975 jyly Uly Jeńistiń 30 jyldyǵy qarsańynda osy eskertkishti turǵyzdy. Kelesi 1976 jyldyń 29 sáýirinde aýyrmaı-syrqamaı qulady. Sóıtti de baqılyqqa attandy. *  *  * Iá, sodan beri de taǵy zýlap 35 jyl óte shy­ǵypty. Bıyl sol Jeńistiń 65-jyl­dyǵy atalyp ótti. Soǵystan elge oral­ma­ǵan bozdaqtarǵa arnap Rsaly Turymbetov ornatqan eskertkish basynda áli turmyz. “О́zgege sáýle shashyp ózim janyp bara­myn”, depti ǵoı bir dáriger. Sol aıtpaq­shy Rsekeń de ózgelerge dep ózegin úzgen jan. Biraq sol protez atalǵan adamǵa qoı­yl­­ǵan eskertkish te, atyna berilgen kóshe de joq. Osyndaı da bir umytshaǵymyz bar-aý! Sh.DÁRMAǴAMBETULY, derbes zeınetker. Qyzylorda oblysy, Aral aýdany, Shıjaǵa aýyly.