Áleýmettik baǵdarlamalar áleýeti: bilim berý

Elbasy Nursultan Nazar­baev bir sózin­de: “HHI ǵasyrda bilimin damyta alma­ǵan eldiń tyǵyryqqa tireleri anyq” degen edi. Osy oıdy aıta otyryp, Memleket basshysy otandyq bilimniń áleýetin arttyrý úshin ár jyl saıyn qoldan keler barlyq múmkindikti jasap keledi. Sonyń bir dáleli – sońǵy 2 jyldaǵy atalmysh salaǵa bólingen qarjyny my­salǵa keltirer bolsaq, 2008 jylmen salystyrǵanda, 2009 jyly bólin­gen qarjy 9,5 paıyzǵa artypty. Iаǵnı, 641,1 mıllıard teńgeden 702 mıllıard teńgege kóbeıgeni bul sózimizge dálel bolady. Sol sekildi Otanymyz adam damýy ındeksi boıynsha da aldyńǵy orynnan kórinse, mektepke deıingi tárbıeleý men oqytý da oń nátıjesin berip otyr. Al Elbasy bıylǵy Joldaýynda dáıektep bergen “Balapan” baǵdar­lamasy osyǵan deıin sheshimin tappaı kele jatqan kóp túıtkilge núkte qoıyp, búl­dirshinderdi balabaqshamen tolyq qamtamasyz etýge jol ashady. Bilim júıesin aqparattan­dyrý, 12 jyldyq oqýǵa kóshý, bala­lardyń quqyǵyn qorǵaý, aýyldyq mektep­terdiń aja­ryn ashý, oqýlyq sapasyn arttyrý máseleleri de oń sheshimin taba bastady. Mundaı áleý­mettik baǵdarlamalar áleýetiniń ıgilikti qa­dam­dary týraly ma­terıaldar toptamasyn tó­mende qalyń jurtshylyqqa usynyp otyrmyz.

BAǴDARLAMA BAǴYTY

bilim sapasyn arttyrý, muǵalim bedelin kóterý

“Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń negizgi maqsaty bilim júıesiniń básekege qabilet­ti­li­gin arttyrý, ekonomıkanyń ornyqty ósimi men azamattardyń ál-aýqaty­nyń artýyn qamtamasyz etetin adamdyq kapıtaldy damy­typ, zaman talabyna saı túbegeıli jańartýdy kózdeıdi. Bul reforma men jańarý­dyń negizgi baǵyttary qandaı degenge kelsek, bilim mene­djmentin jaq­sartý, pedagog márte­besin art­tyrý memlekettik qoldaý­dy kúsheı­tý, shaǵyn jınaqty mek­tep­terdiń damý strategııasyn júzege asyrý, “Bala­pan” memleket­tik baǵ­darlama­syn iske asyrý arqyly mek­tepke deıingi tárbıe men oqy­tý­dy tolyq qamtý, 12 jyldyq bilim berýge kóshý másele­leri qarastyrylǵan. 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamada kórsetilgen mindetterge sáıkes elimizdiń orta bilim berý uıym­daryn 12 jyldyq oqytý úlgisine tolyqtaı kóshirý júzege asyrylyp, quzyrettilik tásiline negizdelgen bul bilim júıesiniń jańa stan­dartyn ázirleý jáne engizý jan-jaqty josparlanýda. Bilim berý standarttarynyń ózgerýi bilim berýdiń jańa maz­munyn ázirleýdi talap etetini bel­gili. Jańa bilim berý mazmunynyń bazalyq prınsıpi – árbir mektep­te tulǵanyń adamgershilik-rýhanı qasıetterin damytýdy yntalan­dyratyn izgilendirilgen bilim berý ortasyn qurý: ózin-ózi taný, ózin-ózi anyqtaý jáne ózin-ózi jetildirý. Bilim berý uıymdary men otbasy­larda adamgershilik-rýhanı máde­nıettiń joǵary deńgeıine qol jetkiziletin bolady. Qazaqstannyń jańa mektebin uıymdastyrý ıdeıasy bilim berýdiń maqsattaryn qaıta qaraýdan tura­dy. Bul oqytý pánderiniń maz­munyn, tehnologııasyn, quryly­myn, basqarýdy, oqýlyqtardy, qarjylandyrýdy, taǵy basqalardy jańartýǵa múmkindik beredi. 12 jyldyq oqytý modeline kóshýge daıyndyq sheńberinde qyzmettiń negizgi baǵyttary aıqyn­dalyp, aýqymdy jumystar júrgi­zil­di. Sonyń qatarynda jalpyǵa mindetti bilim berýdiń “Negizgi erejeleri”, “Bastaýysh bilim berý” standarty bekitildi. Negizgi orta, jalpy orta bilim berýdiń memle­ket­tik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty, bastaýysh, negizgi jáne orta mekteptiń oqý baǵdarlamalary ázirlendi. Bilim berý mazmunyn jańartý bir jaǵynan, oqýshynyń oqý júktemesin azaıtý, ekinshi jaǵynan qoǵamdyq jáne jaratylystaný ǵylymdary jetistikterimen baıytý, kiriktirý jáne pánaralyq baılanys arqyly iske asyrylady. Oqytý tehnologııasy týraly aıtar bolsaq, saralap jáne jekelep oqytýǵa, beıindik oqytýdy engizýge erekshe nazar aýdarylatyn bolady. Bilim berýdiń jańa modeline kóshý prosesin ǵylymı-ádisnama­lyq jáne oqý-ádistemelik qamtama­syz etýde iske asyrylǵan jumys­tar: birinshi, 12 jyldyq bilim berý­diń, beıindik oqytýdy damytý tujyrymdamalary; ekinshi, bilim alýshylardyń oqý jetistikterin baǵalaý júıesiniń erejesi; úshinshi, oqý-tárbıe prosesin, bilim berýdiń negizgi deńgeıindegi oqýshylardyń beıinaldy daıyn­dyq­taryn uıymdastyrý jóninde ádistemelik quraldar men usynym­dar ázirlendi. Bul qujattar pedagogıkalyq jáne ǵylymı qoǵamdastyqta keńinen qaralyp, talqylandy. 12 jyldyq oqý júıesi sapaly kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berý múmkindigine jol ashady. 2015-2020 jyldar arasynda kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdiń standart­tary, oqý baǵdarlamalary men josparlary eńbek naryǵynyń talaptaryna saı qaıta qurylym­dalý mektep pen jumys berýshiler arasynda iskerlik qarym-qaty­nasty nyǵaıtyp, eki jaqty suranys artady. Sonymen birge, atalǵan baǵdar­lamada shaǵyn da jınaqy mektep­ter­de bilim sapasyn arttyrý máse­le­sin sheshý jan-jaqty qarasty­rylý ústinde. Mysaly, Y.Altyn­sarın atyndaǵy Ulttyq bilim berý akademııasynyń bazasynda shaǵyn da jınaqy mektepti damytý orta­lyǵy, muǵalimderdiń biliktiligin jetildirýdi júzege asyratyn ıns­tıtýttar bazasynda 14 óńirlik bó­lim­der ashylyp, shaǵyn da jınaqy mektep qyzmetiniń tıptik erejesi ázirlenetin bolady. “Mektebi joq eldi mekenderde turatyn bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdi mektepke deıin jáne keri qaraı tegin jáne qaýipsiz tasymalmen qamtamasyz etý” standarty ázirle­nedi. 2011 jyldan bastap oqýshy sany 10 jáne odan da kóp shaǵyn, jınaqy mektepter jańa modıfıka­­sııalyq kompıýterlermen, keń jolaqty ınternetpen qamtamasyz etiledi. “E-learning” elektrondy oqytý sheńberinde qashyqtyqtan oqytý uıymdastyrylady. 2011-2015 jyldar aralyǵynda óńirlerdegi aýdan ortalyqtarynda 160 tirek mektebin ashý kózdelýde. Tirek mektebi degenimiz – bazasyna shaǵyn, jınaqy mektepter birik­tiri­­letin jalpy bilim berý uıymy. Ár­bir tirek mektepke birneshe shaǵyn jınaqy mektep bekitiledi. Shaǵyn jınaqy mekteptegi balalar jyly­na 3 ret (oqý jylynyń basynda, ortasynda jáne aıaǵynda) 10 kúnnen tirek mektebine kelip bilim alady, sol jerde aralyq jáne qorytyndy attestattaýdan ótetin bolady. Sessııalardyń ara­syndaǵy bilim berý shaǵyn jınaqy mektep­tiń ózinde resýrstyq orta­lyq muǵalim­deriniń qatysýy­men qashyqtyqtan bilim berý arqyly ótkiziledi. Sony­men birge, shaǵyn jınaqy mek­tep oqýshylaryna bilim berý­men qosa basqa da áleýmettik qyzmetter: medısınalyq tekserý, qosymsha bilim berý kórsetiledi. Baǵdarlamada mektepke deıingi tárbıe men oqytý uıymdaryna sapaly qyzmet kórsetý máselesi de qarastyrylǵan. Osy ıgilikti iske 2015 jylǵa qaraı mektepke deıingi jastaǵy balalardyń 70 paıyzy qamtylsa, 2015 jyldan keıin 5-6 jastaǵy balalardy mektepaldy daıarlyqpen tolyq qamtý mindeti alǵa qoıylyp otyr. Búgingi kúnde respýblıkada 5429 mektepke deıingi uıymda 397,5 myń bala tárbıelenýde. Sońǵy 3 jylda 538 birlikke balabaqshalar sany artyp otyr. Sonymen qatar, jekemenshik mektepke deıingi uıymdar jelisiniń ósý dınamıkasy baıqalýda. Búgin 311 jekemenshik balabaqshada 27079 myń bala tárbıelenýde. Memlekettik “Balapan” baǵdar­lamasyn iske asyrýda bıyl mektep­ke deıingi uıymdarǵa qosymsha 89732 oryn engizý josparlanǵan bolatyn. Bul mektepke deıingi balalardyń 48%-yn qamtıdy degen sóz. Memlekettik Baǵdarlama bo­ıyn­sha 2020 jylǵa qaraı qalada da, aýylda da balabaqsha tapshylyǵy tolyqtaı sheshimin tabady. Mek­tepke deıingi mekemeniń memleket­tik, jekemenshik, otbasylyq jáne vedomstvalyq túrleri bolady. Jeke menshik balabaqshalardy ashý Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan ob­lystarynda jáne Astana, Alma­ty qalalarynda jaqsy jolǵa qoıyl­ǵan. Elimizde arnaıy bilim berý 37 arnaıy balabaqshada, 101 túzeý mektepteriniń balabaqsha­laryndaǵy 240 arnaıy top pen jalpy bilim beretin 1098 arnaıy synypta júze­ge asyrylýda. Ar­naıy toptar men synyptardyń ashylýy esebinen damý múmkindik­teri shekteýli bala­lardy bilimmen qamtý 2009 jylmen salystyrǵanda 3,4%-dan 41,4%-ǵa kóbeıdi. Respýblıkada damýynda aýyt­qýy bar balalarǵa dıagnostıka jasaıtyn jáne keńes beretin, me­dı­sınalyq-pedagogıkalyq-psıho­lo­gııalyq qoldaý kórsetetin 56 psıhologııalyq-medısınalyq-peda­gogıkalyq konsýltasııa jumys jasaıdy. Týǵannan bastap 6 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan 129 ınklıýzıvti bilim berý, 123 psıho­logııalyq-pedagogıkalyq túzeý kabınetinde, 15 ońaltý orta­lyǵyn­da, 345 logoped pýnktterinde olarǵa kómek kórsetilýde. Pedagog mártebesin kóterý ba­ry­synda 2013 jyldan bastap vaý­cher­lik júıe arqyly pedagogtiń bi­lik­tiligin arttyrý; beıindik mektep úshin pedagog-magıstrlerdi daıyn­daý júıesin jetildirý; 2015 jyly aılyqqa ústeme aqsha qosý, muǵalim jalaqysyn elimizdegi orta­sha deń­geıdegi jalaqy mól­sherine jetkizý; “Bolashaq” baǵdarlamasy arqyly jaratylystaný-matematı­kalyq baǵyttaǵy pánderdi aǵyl­shyn tilin­de júrgizetin muǵalim­der­di daıyn­daý jan-jaqty qarasty­rylýda. Osy arada naqtylaı túsetin bir másele, pedagog mártebesi “Bilim týraly” Zańǵa arnaıy taraý bolyp engizilgeni edi. Osyny muǵalimder qaýymy ár kez eske saqtap, óz qu­qyq­taryn qorǵaýǵa múmkindikteri bar. Qazirgi kezde pedagogtarǵa kó­terme aqy tóleý, turǵyn úı alý úshin uzaq merzimge jeńildetilgen nesıe berý, barlyq muǵalimderdi tegin medısınalyq tekserýden ót­kizý, bilim berý granttaryn taǵa­ıyndaý, aýyldyq jerlerde tegin kom­mýnaldyq qyzmet kórsetý, jal­aqyǵa 25 paıyz ústeme aqy tóleý máseleleri tııanaqty sheshilýde. Atap aıtsaq, 2005 jyldyń 1 shildesinen bastap bıýdjet salasy qyz­metkerleriniń eńbekaqysy, onyń ishinde muǵalimderdiń jal­aqysy 32 %-ǵa, 2007 jyly 30 %-ǵa, 2009 jyly 25 %-ǵa, 2010 jyl­dyń 1 sáýirinen bastap 25 %-ǵa ósti. Kezekti eńbek demalysyn alǵan kezde memlekettik bilim berý uıym­darynyń muǵalimderine jylyna bir ret saýyqtyrýǵa járdemaqy beri­lýde. Bastaýysh synyp muǵalim­deri­niń aptalyq júktemesi 20 saǵattan 18 saǵatqa azaıtylǵan bolsa olardyń jal­aqysy 10 paıyzǵa ósti. Aýyldyq eldi mekenderge ju­mys isteý úshin kelgen jas maman­darǵa Úkimettiń 2009 jylǵy 18 aqpandaǵy №183 qaýlysynyń negi­zinde 70 eselik aılyq eseptik kór­set­kishke teń somada kóterme jár­demaqy, turǵyn úı satyp alý úshin áleýmettik qoldaýǵa – 630 eselik aılyq eseptik kórsetkishten aspaı­tyn somada bıýdjettik nesıe berilýde. Qaı dáýirde bolmasyn, jas ur­paqqa sapaly bilim úıretip, zama­nyna saı laıyqty tálim-tárbıe berip balapandaı baýlyǵan ustazdar qaýymy joǵaryda aıtqan mereıli mindetterdi de abyroımen atqarady dep senemiz. Muǵalim bedelin bıik­tetýge, ul men qyzdyń ósip, órken­deýine baǵyttalǵan mundaı jobalar men memlekettik baǵdarlamalardyń órkenıet jolyna bet alǵan qoǵamda mańyzy úlken dep bilemiz. Nurǵalı ARShABEKOV, Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi Mektepke deıingi jáne orta bilim depar­ta­mentiniń dırektory.

* * *

BULAQ KО́RSEŃ – KО́ZIN ASh

Qostanaıda matematıka páni boıynsha daryndy balalarǵa arnalǵan alǵashqy semınar ótti

Árbir talantty, daryndy bala halqymyzdyń altyn kómbesi sekildi. Onan qaldy árbir kish­kentaı daryn – erteńgi janartaý. Onyń eshkimge uqsamaıtyn eńbegi­men, jańalyǵymen elimizdi, tipti álemdi tańǵaldyrmasyna kim kepil. Alaıda, halqymyz “bulaq kórseń–kózin ash” degen qaǵıdasyn usta­nyp, daryndy balalardy tárbıe­lemese, olardyń bilimin ushtamasa, kóselmegen shoqtaı talanttyń óship qalýy da talas týdyrmaıdy. Osy jóninde bıylǵy oqý jyly qarsańynda ustazdardyń tamyz máslıhatynda Qostanaı oblystyq bilim basqarmasynyń bastyǵy Sáýle Bóribaeva hanym bir bastama kótergen edi. – Oblys mektepterinde óte qabiletti oqýshylar az emes. Biraq olar ózderiniń sorpasyna ózderi qaınap júre beredi. Qazir jańa tehnıka, tehnologııa ýaqyty. Da­ryn­dy oqýshylardyń bilimin ush­taý úshin olardy jınap, semınar, arnaıy oqýlar sııaqty sharalar ótkizgenimiz durys bolar edi. Bıyl­ǵy oqý jylynda osy jumys­tyń yńǵaıyn keltirý kerek. Jas daryn­nyń júregindegi shoqty úrleý bizdiń, ustazdar qaýymynyń qasıetti paryzy bolýy tıis,–degen Sáýle Bókeıhanqyzy ustazdar aldynda. Mine, bilikti basshy beker aıt­paǵan eken, Qostanaı qalasynyń syrtyndaǵy “Jaılaý” demalys úıine oblys aýdandary men qala­laryndaǵy mektepterdiń 8-11 synyptarynda oqıtyn 100 oqýshy jınaldy. Olardyń barlyǵy da matematıkadan aýdandyq, oblys­tyq, tipti aldy respýblı­kalyq olım­pıadalarǵa qatysyp, júlde­ger bolyp júrgen órender. Al matema­tık oqýshylardyń aldynda mektep muǵalimderi emes, Alma­ty­nyń, Reseıdiń Chelıabi qalasy­nyń jáne Qos­tanaıdyń joǵary oqý oryn­daryn­daǵy matematıka ka­fedra­lary­nyń jetekshi oqytýshy­lary tórt kún boıy dáris oqydy. Oqýshy­lar kúndiz pán boıynsha jumys istedi de, keshke olar úshin saýyq keshteri uıymdastyryldy. Ondaǵy oıyndardyń ózi taza matematıka baǵytynda quryldy. – Semınar qostanaılyq bala­lar­dyń matematıkadan qabileti óte joǵary ekendigin kórsetti. Olar­dyń arasynda mektep baǵdarlama­syn ǵana emes, odan da kúrdeli tap­syrmalardy oryndaǵandary boldy. Mundaı kez­desýlerdiń bolashaq matematıkterge bereri kóp,–deıdi matematıkadan halyq­aralyq olımpıadalardyń júlde­geri, halyqaralyq matematıka olımpıadasynyń elimizdegi bas koordınatory Dámer Eleýsizov. Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı.

* **

JETILDIRILÝ ÚSTINDE

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2010 jylǵy 11 tamyzda “Egemendi Qazaqstan” gazetinde jarııalaǵan “Ulttyq biryńǵaı test nátıjesi qashan talapker biliminiń kórsetkishi bolady?” atty maqalaǵa qatysty myna jaıdy habarlaıdy. Álemdik tájirıbede oqýshy­lardyń bilim deńgeıin tarazy­laýdaǵy ozyq tehnologııa bolyp sanalatyn ulttyq biryńǵaı testileý júıesi elimizde 2004 jyldan beri qoldanylyp keledi. Osy ýaqytqa deıin jyl saıyn atalǵan júıe jetildirilip, tehnıkalyq, mazmundyq jaǵynan tolyǵyp otyrady. Testileý júıesin bilim berý úrdisine endirý jáne qoldaný aıa­synda Ulttyq testileý ortaly­ǵy­nyń uıymdastyrýymen test tap­syrmalaryn ázirleýshiler men sa­rap­tamashylarǵa Reseı Fede­rasııa­synyń testolog ǵalymy, pedagogı­ka ǵylymdarynyń dok­tory, professor Vadım Avane­sovtyń qatysýymen oqytý semı­narlary ótkizilip turady. Bul semınarlarda ázirlemeshiler men saraptamashylar bir nemese bir­neshe durys jaýaby bar, Barokko stılindegi, logıkalyq, geteoro­gen­dik, sıtýasııalyq, tirkes­ti, faset­tik, sáıkestikti anyqtaýǵa arnalǵan test tapsyrmalarymen qatar, kóp satyly jáne logıka­lyq test tap­syrmalarynyń qurylymy, erek­she­ligi týraly bilimderin jetildirýde. Sonymen qatar, shet elderdegi bilim deńgeıin saralaýdyń jańa formattaǵy test tapsyrmalaryn taldaý, qoldanysqa engizý bary­synda ulttyq bilim berý sapasyn baǵalaý jáne Álemdik damý banki­men birlesip UBT-nyń mazmunyn jetildirý, baqylaý-ólsheýish qujattaryn ázirleý jáne kásiptik test ázirleme­shilerin daıarlaý maqsatynda AQSh-tyq testolog Mark Zelman­nyń oqytý semı­narlary ótýde. 2008-2009 jyldardaǵy oqý-ádistemelik quraldardyń sońyna bir nemese birneshe durys jaýap­tary bar test tapsyrmalary, al bıylǵy, ıaǵnı 2010 jylǵa arnal­ǵan oqý-ádistemelik quraldarda logıkalyq test tapsyrmalary úlgi retinde engizilgen bolatyn. Bir nemese birneshe durys jaýap­tary bar test tapsyrmalary jáne logıkalyq test tapsyrmalary qurastyrylyp zerdeleý ótkizilip, oqýshylar men ata-analardyń kózqarastaryna saraptama júr­gizilýde. Test tapsyrmalarynyń jańa túrlerin UBT-da qoldaný bola­shaq­tyń enshisinde. * * * OQÝLYQ OŃALADY Mıllıondaǵan ul men qyzǵa bilim úıretetin tól oqýlyqtarymyz týraly ár alýan áńgimeler az aıtylyp júrgen joq. Alqaly jıyndar da ótedi. Taraý-taraý áńgimeler de aıtylady. Biraq jetistigi men kemshiligi aıtýdaı aıtylǵanymen, sapasy jaqsardy degen túıindi sózdi áli estigemiz joq. Jaqynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulovtyń tóraǵaly­ǵymen respýblıkalyq keńes ótkizildi. Oǵan elýden astam baspa basshylary, oqýlyq jáne oqý ádistemelik keshenderdiń 540 avtory, oqýlyqtarǵa saraptama jasaǵan mamandar, pedagogtar qatysty. Keńeste bar men joq áńgime arqaýyna aınalyp, oqý-ádistemelik keshenniń mazmuny men taqyrybyna basa nazar aýdaryldy. Baǵalaýdyń dástúrli krıterıleri saraptaýǵa salynyp, naryqtyq naqty jaǵdaıǵa beıimdeý máselesi sóz boldy. Baspagerler oqýlyqtardyń mazmuny men polıgrafııalyq bezendirýleri jóninde oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Sol sekildi zaman talabyna saı elektrondyq bilim berý máselesi de sóz boldy. Ásirese, daıyndalǵan oqýlyqtardy saraptamadan ótkizý jónindegi ár alýan pikirler kimdi de bolsa oıǵa qaldyrary anyq. Shyndyǵyna kelsek, oqýlyq ujymdyq eńbek. Avtorlar jazady ne qurastyrady, ony arnaıy aqsha bólip, saraptaýdan ótkizetin mamandar. Bul eki baspaldaqtan súrinbeı ótkender baspanyń “tabal­dyryǵyn” attaıdy. Ol arada redaktorlar oqyp, kemshiligin avtor­lar­men keńese otyryp túzep, óndiriske jibere­di. Bir tańqalarlyǵy, osy súzgi­den keıin de basqasyn aıtpaǵanda, stılıstıkalyq jáne orfo­grafııalyq qatelerdiń kezdesetini ókindir­meı qoımaıdy. Mundaı qatelerge kim jaýap berýi kerek? Osyǵan qaraı otyryp, oqýlyq sapasyna nuqsan keltirgen adamdar aıtylýy kerek sekildi. Jáne bir aıtarymyz, oqýlyqty jazý kezinde ǵalym – ádisker – bilim-biligi myqty muǵalim keńese otyryp oryndasa, tıimdi bolar ma edi. Jalpy, oqýlyq jazýdyń qıyn ekenin myqty mamandar ár kez aıtyp júredi. Al urpaq taǵdyry­nan buryn óziniń abyroıyn kóterý maqsatynda talpyna­tyndar, kitap syrtynda aty-jóniniń turǵanyn mártebe sanaıtyndar da kezdesip jatady. Oqýlyqtaǵy kemshilik osyndaı jaǵdaıda oryn alatyn tárizdi. Taǵy bir aıtarymyz árbir oqýlyq­tyń salmaǵy ǵylymda dáıektelgen oqýshy jasyna laıyqty bolýy desek, keıbir oqý keshenderiniń talapqa saı kelmeıtin aýyrlyǵy búldirshin­derimizdiń ıyǵyn “janshyp”, tirsegin dirildete­tinin kórip júrmiz. Qalaı desek te táýelsiz eldiń bolashaǵy, aldyńǵy tolqynnyń erteńgi izbasary sanalatyn jas urpaqtyń oı-sanasyna laıyqty oqýlyq ázirleý máselesin bir izge sala­tyn ýaqyt jetken sekildi. Bul úshin aldy­men aýyl-qala balalarynyń talap deńgeıi qalaı, qandaı baǵyt-baǵdar olardyń kóńiline qonymdy, sanasyna sińimdi degendi saralaı kelip, burynǵy bar tájirı­beniń jaqsy jaqtaryna, ilikke ilinetinderine iltıpat tany­typ, álemdik úderister­diń úlgisimen ushtas­tyryp, áleýmettik zertteýler júrgizip baryp oqý­lyq jazsaq, ondaı oqýlyq aldymen oqý­shyǵa odan keıin ustazǵa, ata-anaǵa tıimdi bolatynyna ımanymyz kámil. Joǵarydaǵy alqaly jıynǵa kópten beri oqýlyq shyǵaryp kele jatqan Máskeý baspalarynyń ókilderi de qatysyp, atap aıtqanda: “Prosveshenıe”, “Drofa”, “Mnemozına” redaktorlary óz oı­laryn ortaǵa saldy. Qorytyndysynda elimizdiń bilim ve­domstvo­synyń basshysy B.Jumaǵulov ulttyq oqýlyqqa erekshe mán berýdi qozǵaǵandardyń pikirin muqııat tyńdap, oǵan oń tujyrymyn bildirip, balama oqýlyqtar jasaýdy jetildirý, ol úshin básekeli orta qajet ekenin atap ótti. Alty myńnan astam oqýlyqtar men oqý-ádis­temelik keshenderdiń ishinde jaqsy baǵa alǵan­dary az emes. Olar oqýshylardyń óskeleń oı-órisin eskere otyryp, túsinikti tilmen jazyl­ǵan jáne jaqsy bezendirilgen. Osy úlgini temirq­azyq etip ustaýymyz kerek. Bir sózben aıtqanda, otandyq oqýlyqtardy jasaýshylar men onyń avtorlary baspagerlermen shyǵarma­shylyq turǵyda jumys isteýi kerek, dedi. Ol budan keıin jahandaný dáýiri aldymyzǵa jańa talaptar qoıyp otyrǵanyn, oqýlyqtardy basyp shyǵaratyn bazany jetildirý, sapasy ýaqyt talabyna saı kelmeıtin dúnıelerdiń mazmunyn jarııaly túrde jurtshylyqqa jetkizý úshin ony mınıstrliktiń veb-saıtyna ornalastyrý kerektigin de alǵa tartty. Oqýlyq avtorlary men sarapshylardyń, baspagerler men polıgrafısterdiń eldik iste birlikte jumys isteýi oń nátıje beretinin, aldaǵy ýaqytta bul urpaq taǵdyryn aıqyndaıtyn qundylyqqa erekshe mán beriletinin, osy ıgilikti sharany júzege asyrǵan azamattarǵa materıaldyq jaǵy­nan yntalandyrý bolatynyn da atap ótti. Súleımen MÁMET.

* * *

BASTAÝYSh – BILIM BIIGINIŃ BASPALDAǴY

Temirtaý qalasynda qazaq mektepteriniń qatary jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi. Buryn múldem joq bolatyn. Metal­lýrg­ter shaharynda ózim sabaq be­retin №8 mektep jańadan ashyl­ǵan memlekettik tildegi bilim orda­larynyń biri. Ol qazir temirtaý­lyqtarǵa jaqsy tanymal. Osy zamanǵy oqý qural-jabdyq­tarymen tolyq jasaqtalǵan. Bilikti muǵalimder sapaly bilim berý men tárbıeni sanaǵa sińirý jolyndaǵy izdenisteri arqyly ata-analar men oqýshylardyń qurmetine bólenýde. Osyndaǵy bastaýysh synyp­tarǵa sabaq berip kele jatqanyma biraz jyl bolyp qaldy. Keıingi kezdegi jaǵymdy bir qubylys – ózge ult jetkinshekteriniń de qazaq balalarymen birge oqýǵa ynta-yqy­lasynyń óse túsýi. Sonyń jarqyn aıǵaǵy meniń synybymda Anıa Holkına esimdi orys qyzy úzdik oqyp júr. Budan úsh jyl buryn ony ájesi Natalıa Efı­mova jetek­tep ákelgen bolatyn. Talaby taýdaı shákirtim ana tilimizdi tez úırendi. Búgin de keıbir qurby-qurdastary­nan da artyq múdirmeı sóıleıdi. Muny aıtyp otyrýymnyń bir sebebi, memlekettik tilde oqýǵa bar­lyq ult ulandaryn tartýǵa múmkin­dik bar. Soǵan nıet tanytý­shylardy qoldap, qamqorlyqty kúsheıte túsý qajet. Bul baǵyttaǵy úgit-túsinik jumystaryn jan-jaqty júrgizýdiń de yqpaly úlken bolary daýsyz. Bastaýysh bilim – bilim bıigine baspaldaq. Men sol jaýapker­shilikke kir keltirmeýdi bir sát te esten shyǵarǵan emespin. J. MANAPOVA, bastaýysh synyp muǵalimi. Temirtaý qalasy.

* * *

BALABAQShASY JOQ, JÚZ BALASY BAR AÝYL

“Jol kartasy” baǵdarlamasynan úmitteri bar

Bul aýyl Qaraterek dep atala­dy. Myńnan asa halyq turatyn aýylǵa Ordjonıkıdze jáne Tiktoǵaı atty bólimsheler qaraıdy. Osy úsh aýyldaǵy qazaq arasynda 16 orys, 4 ýkraın, 5 belarýs, 7 tatar, bir sheshen qalypty. Dastar­qan mol. Mal-jan, bala-shaǵa aman. Joldary jóndelip, taza aýyz sýǵa da qoldary jetipti. Mektepke San­dýǵash, Araılym degen jas muǵalim­der kelipti. Olardy qoldap úı-qarajat berilipti. Dáriger Almagúl Bazarova basqaratyn emhana jumy­sy talapqa saı. Turǵyndardy alań­datyp otyrǵany – ótkennen qal­ǵan qury­lystar: aýrýhana, balabaq­sha, turǵyn úılerdiń bos turǵany. Bul “Jol kartasy” baǵdarlamasy úshin jańa ǵı­marat salyp áýrege túspeı-aq, naǵyz izdegenge suraǵan. Bala­baqsha ashylsa, aýyldyń 100 balasy qýa­nyshqa bólenip, ári birqatar adamǵa jumys oryndary taby­lar edi. Aıt­paqshy, jekeshelendirý jyldary balabaqsha úıin satyp al­ǵan sharýa qojalyǵynyń basshysy Orazbaı Qurmanov jıyrma jyl ýaqyt ótkende turǵyndarǵa tegin qaıtaryp beripti. Aýyldastary rızalyqtaryn bildirip, eshten kesh jaqsy dep otyr. Bári jabylyp bálenbaı jyl bos turǵan úıdiń tóbesin kúl-qoqys­tan tazalapty. Endigi kómek – “Jol kartasynan” bolsa, qaraýsyz qalǵan úıdiń ishi-syrtyn jóndep, balabaqshany qalpyna qaıta keltirgenge biraz qarajat kózi kerek deıdi. Balabaqshanyń kezinde “Qarlyǵash” degen ataýy bolypty. Osy aýylǵa barǵanymyzda ata-analar Rızagúl Spanova, Aıman Aryn, Tursyn Marjan, Dına Boja­qan, Qızat Shaımardanov, Anar Balmaǵanbetqyzy jáne basqa­lary “Qarlyǵash” uıasyna qaıta oralsa eken degen tilekterin bılik oryndaryna jetkizýimizdi ótindi. Farıda BYQAI. Pavlodar oblysy, Maı aýdany.

* * *

TALANTTAR TAǴYLYMY

Elbasy Nursultan Nazarbaev egemen elimizdiń daryndy jastaryna jol ashý maqsatynda arnaıy Jarlyq shyǵaryp, 1998 jyly “Daryn” ortalyǵyn qurǵan edi. Sodan beri, 12 jyl ishinde elimizdiń talantty jastary tórtkúl dúnıede úzdiksiz ótip kele jatqan bilim saıysynda 170-ke jýyq altyn, 193-ten asa kúmis, 220-daı qola medalǵa ıe boldy. Sonymen qatar, ortalyq óz Otanymyzda da júzden júırikter arasynda halyqaralyq jarystar ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Sonyń eń bastysy elordada ma­te­matıkadan ótken 51-shi halyq­aralyq olımpıada der edik. Júz­ge taıaý memlekettiń ishinen top jaryp 5-shi orynǵa kóteri­lýimiz, 3 altyn, 2 kúmis medaldy ıele­nýimiz jastarymyzdyń erek­she daryny men qarymyn kórset­ti. Mundaı janaryńa qýanysh uıala­tatyn, Otanyńnyń abyro­ıyn asyratyn ıgilikti ister alda­ǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beredi. Tildash BITÝOVA, Respýblıkalyq “Daryn” ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory.