Gúlnár MIRJAQYPQYZY: “Toqsan beste jasym bar...”

Orynborda Mirjaqyp Dýlatov ómiriniń qyzýly da qynýly kezeńderi ótti. Eliniń qamy úshin nege de bolsyn jas arystansha atylǵan Mirjaqyp adýynyna qarsy turar tos­­qaýyl joq sekildi. Taý jyǵardaı ekpini bar. Bilimge biligi saı, tóńkerisshil rýhy órshelene uıytqyp, aqylmen sýarylǵan is-qımyly halyq múddesiniń ıirimderine atoı­laı bas qoıǵan alpaýyt tós, orda jyǵardaı otty shaǵy edi. Byltyr, 1914 jyly Qazanda ózine “qazaqtyń tuńǵysh romanshysy” degen óshpes ataq syılaǵan “Baqytsyz Jamaly” qaıta basylyp, uly aqynnyń qaıtys bolýynyń on jyldyǵyna arnap, “Abaı” atty tolǵamdy maqala jazyp, A.N. Veselovskııdi eske alýǵa arnap 1914 jyly shyǵarylǵan “Shyǵys jınaǵyna” qazaq aqyndarynan tek Abaı men óziniń týyn­dy­lary ǵana engizilgenine kóńili sál-pál marqaıyńqyrap júrgende osy, 1915 jyly Oryn­­bordan “Terme” jınaǵy jaryq kórisimen ile-shala 4 qarashada Gúlnári dúnıe esigin ashyp, Ǵaınıjamal ekeýiniń baqyttan basy aınalyp turǵan sáti edi... Eı, dúnıe, ata-analyq arsalańdaǵan asyl bir ǵajap shaq eken ǵoı... Aqyry ne boldy?! ... Aldymen atý jazasyn kesti, sosyn on jylǵa abaqtyǵa súńgitti. Aıdaýda júrgende ajal qushty. Ádildik qalmas aqtaýsyz! Aqtaldy Mirjaqyp! 1988 jyldyń 4 qarashasynda Respýblıka Joǵarǵy sotynyń kollegııasy qylmys quramy bolmaǵandyqtan M. Dýlatovty birjola aqtap, sheshim shyǵardy. Dál Gúlnár qyzynyń týǵan kúni aqtaldy ákesi! O, qudiret-aı! Almatyda sol kúni quıyp turyp qar aralas jańbyr jaýdy. “Halyq jaýy” qyzynyń alpys jyl boıǵy qasireti kóz jasyndaı bop tógildi. Jańbyrmen jýyldy. ... Sol emendeı ılikpegen, nebir surapyl daýyldarda synbaǵan shynar qyz – márt minezdi asyl ana Gúlnár apaı, osy qarashada 95 jasqa sharshap-shaldyqpaı, alqynyp-aptyqpaı, súrinip-súrlikpeı, shúkir derlik salamat kúıinde jetip otyr! Tulpardyń almas tuıaǵynyń ketilmegenine keremet qýanyp, birer sózin estigeli suhbat qurǵanbyz. – Aınalaıyn, Gúlnár apa-aý! Toqsan bes jas ekiniń birine buıyryp pa! Keshegi, kózin ózińiz de kórip qalǵan alash arys­tarynyń amanatyndaı bop, ortamyzda otyra berińiz. Bul da mańdaıǵa buıyrǵan baq qoı! О́zińizge qarasaq, osydan bes jyl burynǵy toıyńyzdaǵydan qylaýdaı ózger­megen syńaılysyz. Kúlli alashtyń betke qal­qyǵan qaımaǵyndaı bop, osy tuǵyry­ńyzdan taıa kórmeńizshi, jan apa! – Aldymen “Egemenime” rahmet! Kóptiń súıikti gazeti ǵoı. 90 jyldyǵymdy da jaqsylap jazǵan. Bul gazettiń bir býyn bastaýynda – “Eńbekshi qazaqqa” ákemniń mańdaı teri sińgen. Redaktordyń stılıs­tıka jónindegi kómekshisi bolǵan. Qyzyl­ordada shyǵyp turǵan osy gazettiń tabal­dyryǵynda 1928 jyldyń 29 jeltoqsa­nynda ustalyp ketti ǵoı. Karelııanyń Sos­noves stansasyndaǵy qabirden ákemniń múr­desi alynyp, týǵan jerine qaıta ta­bys­talatyn tusta, 1992 jylǵy 1-18 qyrkúıek araly­ǵyn­­daǵy táýelsiz elimizdiń iri oqıǵa­lary­nyń biri bolyp sanalatyn bul jaıdy osy “Egemenim” halqyma táptishtep jazyp, qulaqqaǵys qylyp otyrǵanyn qalaı ǵana umytaıyn. Myń alǵys! О́zi men “Egemen­nen” tórt jas qalqyńqy bolyp shyqqanym ba? Eń baıyrǵy oqyrmany ekenmin-aý! Gazetim ákemniń kózi, sózi, ózi bolǵandyqtan da ma­ǵan tym ystyq, janyma jaqyn, eldiń úni, ke­shegi saýatsyzdyqtyń kúni boldy dep esep­teımin. Bárekeldi, osy betterińnen jarylqasyn! – О́z áýletińiz týraly taratsańyz? – Bizdiń tuqym Baıjumyrdan – Sansyzbaı, odan týǵan Nııazbek, Dýlat (1849-1897), bolyp taraıdy. Dýlat pen Dámeshten Asqar (1865-1938), Qonysbaı (Qoshaı), Zylıha, Qanıpa, Mirjaqyp (1885-1935), Aqyjan týǵan. Dýlat atamyz eskishe saýatty, kózi ash­yq, kóńili oıaý, qarapaıym adam eken. Baı­lyq-dáýlet bitpegen, orta sharýaly, ár ká­sipke ıkemdi, etik tigip, er-turman shabatyn ónerimen aty shyqqan usta. Qolyna biz kirip, ýshyǵyp qaıtqan. Atamyzdyń zaıyby Dámesh ájemiz – Qaraman elindegi ataqty baıdyń qyzy. Aqylyna kórki saı, ajarly kisi edi deıdi. Jıyn-toılarda dombyra tartyp, án salatyn, aıtystarǵa qatysyp, baq synaǵan, mánerlep sóıleıtin kelisti de ónerpaz kisi bolypty. – Biletinder anańyz týraly ańyz qylyp aıtady eken. – Anashym-aı, asylym-aı! 45 jasynda Tashkentte kóz jumdy ǵoı. Perızat edi. Aq­quba júzdi, kúlimsiregen aıaly kózderi ush­qyn shashatyn. Meıirimdi edi. Ákeme qo­sy­larda aldan qandaı qıyndyq týaryn seze, bilip turyp, moınyn qylyshtyń júzine tósegen ǵoı. Ándi qalaı salatyn syzyltyp. Kıim kıisinen búgingi modelderiń shań qabatyndaı, asa talǵampaz, sánqoı bolǵan. Sábıt Muqanov aıtady eken: “Kommý­nızmdi kórgileriń kelse, Dýlatovtyń úıine baryńdar, Ǵaınıjamal jeńgeıdiń dastar­­qanyn kórińder” , dep. Minezge baı, jany sulý bólek jaratylys edi, anashym! Saǵynyshyma orap qoıyp otyram myń márte! Anany ańsaýǵa qaı jasyń da kedergi emes eken, aınalaıyndarym. – Úılený toıy sánimen, mánimen ótipti ǵoı, shirkin. – Qonaqtardyń kóptiginen Omby túbindegi Kýlomzıno stansasynan eki qabat úı jaldap, toılaǵan eken. Kimder qatysty deısiń ǵoı? Arasynda M.Jumabaev, S.Seıfýllın, Q.Kemeńgerov bolǵanyn eskersek, mártebeniń bıigi emes pe! Búgingi toı ıeleri nesimen maqtana alar eken dep oılaımyn keıde... Dastarqannyń baılyǵy ótpeli de óshpeli nárse ǵoı. – Álekeń, Aqań, Jaqań dese, kúlli qazaq jazbaı tanyp, eleń etisedi... – Ultyn súıgen erekshe jaratylystar ǵoı, bular. Kóksegeni – búgingi táýelsizdik emes pe edi. Olar birin-biri osylaısha atap, syılastyq tinin úzbeıtin. Keıde qansha pikir alýandyǵy týyndap qalǵanda da kóńilderine kirbiń túsirip almaı-aq, máseleniń mánine syzat salmaı, oń sheshim qabyldaıtyn. Sondaı kóp sátterine kýá bolyp, sezgendikten de batyl baǵalap otyrǵan jaıym bar. Halyq súıispenshiligi shyǵar, álgindeı ataý-qurmetpen erkeletetin edi ardaqtylarymdy. Arǵy jaǵy – Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirja­qyp Dýlatov ekendikteri beseneden belgili. Ákemniń eń alǵashqy sátti sapary 1904 jyly Ombyǵa túsipti. Sonda Álıhan, Ahmet aǵalarymen tanysypty. Buryn kórmekke yntyq júrek jaryla jazdap, qýanady ǵoı. Ol kisilerdiń saıası kózqarastary, ustanǵan baǵytynyń orys revolıýsıonerlerimen úndesip, patsha úkimetiniń otarshylyq saıasatyn áshkereleýi, eldi ult-azattyq kóteriliske úndeýi, jasyryn uıymdarǵa belsene qatysýlary Mirjaqyp ákemniń sanasyn oıatyp, zor yqpal etkeni aıan. – “Qazaq” gazetinsiz osy alyptardyń tolyq saıası-ulttyq keskindemesin aıǵaqtaý múmkin emes qoı... – Osyǵan oraılas ákemniń elge jazǵan bir haty eske túsip otyr. Onda: “1913 jyl­dyń bas kezinde men Orynborǵa keldim, sondaǵy ǵalym, jazýshy, ózimniń ustazym Ahmet Baıtursynovqa baryp sálem berdim. Uzaq keńesip, qazaq halqyna arnap gazet shy­ǵar­­maq boldyq. Bul pikirimizdi Álıhan Bó­keıhanov aǵamyz tolyq qoldady... Redak­­sııa quramyn, onyń múshelerin belgiledik. Shyǵarýshy bas redaktory Ahmet Baıtur­sy­nov, ekinshi redaktory men bolyp, gaze­ti­mizdi “Qazaq” dep atap shyǵara basta­dyq”, dep úlken jańalyǵymen bólisken bolatyn. – Ahmet atanyń basqa bir ózgeshe qyryn baıqaǵanyńyz bar ma, apa? – Nege baıqamaıyn. Birneshe ret qabyrǵalas úıde kórshi turǵanymyz da bar. Ol kisi jumys jasap jatqanda, sheshemiz aıaǵymyzdy sanap basqyzyp qoıatyn. Áldebir isten tynystaǵan sátte bólmesinde árli-berli júrgeni edenniń syqyrynan, baıaýlatyp salǵan áninen seziletin. Dom­byrasyn shertip, qońyr daýysymen jaılap qana “Elim-aı”, “Eki jıren”, “Qarakóz” ánderin syzyltatyn. Bireý biler, bireý bilmes, qazirgi “Qyz Jibek” operasynda aı­tylyp júrgen “Qarakóz” arııasy – Ahmet Baıtursynovtyń shyǵarmasy ǵoı. Atam pıanınoda da, skrıpkada da kósilip oınaı­tyn. Jaratylys dara bitimdilerdi osy­laısha jomart jarylqaıtyn sekildi. – Ákeńiz óz ortasynda asqan syıly bolǵan kisi. Shet jaǵasyn sol bir sábılik kezde-aq sezgen shyǵarsyz. – Bala kóńilinen eshnárse tasalan­baı­dy. Bir biletinim – qazaqtyń nebir mar­qas­qa azamattary ákemdi saǵalap júretin, aq­yl-keńes suraıtyn. Astanamyz Qyzyl­or­da­ǵa kóshkende jazýshylardyń kóbi bizdiń úı­ge túsip, attanatyn. Shymkentten Jús­ip­­­bek Aımaýytov, Táshkentten Muhtar Áýe­zov pen Maǵjan Jumabaev kelip, ózderiniń jańa shyǵarmalaryn talqyǵa salatyn. “Jaqań­nyń synynan ótemiz, pikirin bil­gi­miz ke­ledi”, dep ákemdi kóterip tastap otyra­tyn. Sondaı zııalylar bas qosqanda, shaı ishilip, dám jasalatyn qasterli dóń­ge­lek ústel áli kúnge bizdiń qolda­­­­nysymyz­dan qalǵan joq. Eskiniń kózi ǵana emes, jańanyń úlgisindeı etip, qadirlep ustaımyz ony. – Apa, jaqynda ǵana telearnadan áke­ńizdiń súıenish qol taıaǵyn ustap otyryp, ót­kennen syr sýyrtpaqtadyńyz. Appaq sha­shyńyz, meıirimdi júzińiz, tarıh tuńǵıy­ǵynan jyltyraǵandaı aqyldy kózińiz, tipti azap pen qatygezdikten qaımyqpaǵan bar bolmysyńyz – qazaq qyzynyń qanyna bitken qasıetin ańǵartady... Imek sapty qol taıaq – áke amanattaǵan búgingi táýel­siz­diktiń tiregi, súıenishi, negizi ispetti eles­tep ketkenin qarańyzshy! – Janym, bul sózińe ne qosaıyn! Meniń júrek sáýlemniń sebezgisi búgingi urpaqtyń jan-saraıyn nurlandyra alsa, osy ǵumyrymdy tekke súrmegendeı seziner edim-aý! – Sizdiń ǵumyryńyz ólsheýsiz ónege. Taǵdyr ózińizdi ónegemen órilgen rýhty adamdarmen jaqyndastyryp, aralastyrdy. Solardyń biri syıly qaınaǵańyz – Baýyrjan Momyshuly emes pe? – Biz, erim Áben ekeýmiz, Baýkeńmen 1958-1970 jyldar arasynda úzbeı aralasyp turdyq. Meni “tóre kelinim”, “professor kelinim” dep ataıtyn. Buryn basqa qaına­ǵalaryma qazaqsha sálem berip kórmegen basym, Baýkeńniń aldynda árqashan qo­lym­dy qýsyryp, ıilip taǵzym etetin edim. Múm­kin ol kisiniń ákeme degen ystyq peıilin sezgendikten be eken, áıteýir, yqylasym erek­she boldy. О́zi de: “Eskiniń kózisiń, asyl­dyń synyǵysyń, Mirjaqyp aǵamnyń qyzysyń”, dep, úzilip otyratyn, jaryq­tyq. “Al, qaraǵym, qarap júrýge bolmaıdy, qolyńnan kelgenshe ákeńniń murasyn toltyr, sýretterin, kitaptaryn iz­destir. Bári áli kerek bolatynyn umyt­pa”, dep, kóregendikpen baǵyt silteıtin. Aqyldy kisi ǵoı, aıtqanyn bildirtpeı oryndap júr edim, ákem aqtalǵanda baı murasyn men jaıyp salmaǵanda, tórt qubylasy ashyl­maı, kemshin soǵyp jatar edi. Aq tileýli Baýkem-aı! Mirjaqypqa ystyq yqylasy­men bir jyǵylǵan adam sondaı-aq bolar. Ultqa degen súıinishti uly júrek tulǵalar­dy bóle-jara qaratqyz­baı­tynyn endi túsindim. Júz jyldyq toıyn da el-jurty sán-saltanatymen atap ótkenin kórip-bilip otyrmyn. Eldik synynan múdirmeýdiń belgisi de bul. Táýelsizdiktiń zor múmkindigi dep baǵalaǵan jón. – Taǵdyrdyń talaı qııamet-qaıymynan qurdymǵa ketkendeı qur súlderi qalsa da rýhy óshpeı, ólsheýli ǵumyryn ózgeniń sáýleli jolyna arnaǵan márt minezdiler sırek te bolsa ushyrasyp qalady. Sondaı­lardyń qataryna kimderdi jatqyzar edińiz? – Zylıqa apaıdyń beınesi sanamdy osqylap ótkendeı boldy. Maǵjannyń zaıy­byn aıtam. Apaıdy 1970 jyldardan tanı­tyn edim, 1989 jyldyń aqpan aıynda qaıtadan tabysyp, etene bola bastadym. Jazyqsyz saıası qýǵyn-súrginde jazalan­ǵandardyń jaqyndary men urpaqtaryn “Jalyn” jýrnalynyń redaksııasynda jınady. Bizdi soǵan Mardan Báıdildaev basymyzdy qosyp alyp barǵan edi. Kólik ústinde Zylıqa apammen kóristim. “Sen Gúlnársiń ǵoı”, dep, betimnen súıdi. Ja­sy 96-daǵy kisiniń umytpaǵanyna súısinip, qýanyp qaldym. Áli shıraq, kózi kórip, qulaǵy estıdi, aljýdan aman eken. Maǵ­jandaı jan jaryn izdep, sonaý Karelııany sharlap, ormanynyń ań-qusynan qoryqpaı, tereń ózennen tesik qaıyqpen júzip ótip, ańsarymen tabysqan qaıran, qajyrly ananyń alǵan betinen qaıtpaıtyn maq­sat­kerligi kimge bolsyn ónege. “Maǵjandy oryssha oqytqan seniń ákeń”, dep otyrar edi, marqum. Maǵjan Jumabaevtyń óleńder jınaǵynyń alǵashqy danasyn zaıybyna tabystaýǵa meni de qatystyryp, sol joly apaımen máre-sáre qaýyshqany­myzdy qalaı umytaıyn. – Alyptardan da aǵattyq ketedi deıdi. Múmkin ondaı “aǵattyqtardyń” ózi tutas halyqtyń múddesin kózdegendikten jasala­tyn shyǵar, bálkim. Ondaıǵa keshirimdi bola aldyńyz ba? – Ne kórmedik bul pánıde! Ne bir tú­sin­bestik halge de dýshar boldyq. Kimdi jaz­ǵy­raryńdy bilmeısiń. Kináli óziń be, ózge me? Ajyratyp kór. Biraq ádildik – tóreshi bárine. Mynandaı janymdy qa­ryǵan jáıtti aıtyp bersem, urpaq durys túsiner. Bul mysalda eshkimdi de tuqyrtýǵa bolmas... Zaman yzǵyryǵy da. Bas saýǵalaý emes, ul­ty­nyń keleshek yryzdyǵy úshin jasalǵan “shart­ty” da sharasyz qadam dep uǵyńyzdar... Almaty parkiniń birinde kúzgi japyraq­ty aıaǵymmen úıgishtep, sonyń qyzyǵyna batyp turǵanymda, tý syrtymnan estilgen: “Gúlnár, senbisiń?” degen daýysqa jalt qarasam, aldymda Muhtar Áýezov tur eken. Aǵanyń usynǵan qolyn alyp sálemdestim. Muhtar aǵa baıaǵy bala kezimdegideı betimnen súımedi, ony kóńilime alǵanym joq, boıjetkenderdi súımeıtin bolar dep oıladym. Kórmegenime 5-6 jyldaı ýaqyt ótipti. Otyzynshy jyldary ustalyp, túrmede otyrǵanyn biletin edim, bosap shyqqanyn estigen emespin. О́ziniń suraýy boıynsha hal-jaıymdy ańqyldap aıtyp kelemin. Bir kezde ol meniń betime týra qa­ra­mastan qarlyǵyńqy, býlyqqan daýyspen jaılap qana: “Qaraǵym Gúlnár, endi keleshekte kezdeskenimizde bir-birimizben tanıtyn kisilershe amandasyp, sóıles­peı­tin bolaıyq”, degenin estigenimde, deneme sýyq sý quıǵandaı, óne boıym muzdap, qalshyldap, shoshyp ketsem kerek... – Sol sóz júregińizde ómir boıy shemen bop qatyp qaldy ma, álde, jibidi me eken?.. – Jibigen! Átteń, biraq, uly jazýshy dúnıeden attanyp ketken soń... Tirisinde ózi jibitkisi kelgen! Ulynyń ulylyǵy da ıile bilinýinen kórinse kerek. Iá, esimde, qalaı umytaıyn, 1947 jyldyń jazy edi. Kóshe boıynda betpe-bet ushyrasyp qalǵan Muhtar aǵamdy elemegensip ketpek bop edim, suńǵyla kisi ózi toqtatty. “Az ǵana kidir, keshir, janym!” dedi ol úni dirildep. “Kezinde basqa túsken pendeshilik adamǵa ne istetpeıdi, aýyzdan shyqqan sóz ushqan qus tárizdi ustaı almaısyń. О́tkenge sala­ýat, seni kórmegeli talaı jyldar ótti. Ja­qań­nyń, Gaıa (sheshesi Ǵaınıjamal), Áltaı­­dyń (inisi) arty qaıyrly bolsyn, óziń aman bol, sońdarynda qalǵan jalǵyz kózisiń ǵoı”, dep kóńil aıtty. Imenińkirep, kóz­derine qarasam, jas irkilip qalypty... Taǵy da eskertemin, uly Muhtar aǵany da túsi­nýge bolady. Basyna naqaqtan úıirilgen qa­ra bulttan qorǵalaqtaýy tabıǵılyq! Ábden júnjip, zárezap bolǵan bir baıǵustyń: “Meni qashan qamaýǵa alasyńdar?” dep “úsh qaripke” qońyraý shalǵanyn da es­tigenbiz. Sol zalym saıasatpen sıpattalatyn zaman­nan ne kútýge bolar edi-aý! – Qystyń doly jeli soqsa, tilim-tilim júregińiz áli kúnge qaq aıyrylardaı bolatynyn bir kúńirenisti áńgimeńizde syzdyqtatyp jiberip edińiz. – Iá, qysty kúni daýyldy jel soqsa bolǵany, esimnen ketpeıtin bir qaıǵyly oqıǵa kóz aldyma kele qalady. 1928 jyl­dyń 29 jeltoqsanynda Qyzylorda túni ala­surǵan adýyndy jelmen túndigin jelpintip turdy. Shyrt uıqyda jatqanbyz, esik-terezelerdi qaqyrata soǵyp, “ashyńdar” degen aıqaıdan shoshyp oıandyq. Esikti túnep jatqan qonaǵymyz Murtaza Rafıkov (Halel Ǵabbasovtyń inisi) ashty. Úıge OGPÝ-diń qarýly kisileri saý etip kirip keldi, sham jaǵylyp, bárimizdi ornymyzdan turǵyzdy. “Kıinińiz, sizdi tutqynǵa ala­myz”, degen qaharly daýysty estigen­de on úshtegi meniń júregim ezilip ketkendeı edi. Sostıyp, qalshıyp turǵan papam bir mezette nekeli altyn baldaǵyn qolynan sýyryp alyp, mamamnyń saýsaǵyna kıgizdi. Basyna tóngen qaýipti eleń qylmaı asa sabyrly, baısaldy qalpymen muńaıyp jylap turǵan bizdi jubatyp: “Jylamańdar, taǵdyrdyń tálkegi adamdy áli talaı qıyn belesterden ótkizedi, shydap, berik bolyń­dar. Al, Gúlnárim, oqýdy úzbe, mamańdy renjitpe, jaqsy adam bol!” dedi de bárimizdi súıip, ózin aınala qorshaǵan alty adamnyń ortasynda kete bardy... Esik ashylǵanda túngi jel doldanyp, sýyryp tur edi. Sodan beri túngi jelden záre-qutym qalmaı dirildeımin! – Qanshama azapty jyldaryńyz áke týraly aıtylmaı kelgen aqıqatpen sher­lenip, shóktirdi deseńizshi, apa! – Bizdiń Satybaldıevter otbasynda óz basym tórt balanyń anasy bolǵannan beri ótken aýmaly-tókpeli zamannyń yńǵaıyna qarap, ishtegi syrdy ashyq shyǵara alma­dym. Qyraǵy saıasatqa týra kelmeıtin, aty­nan búkil qazaq balasy shoshıtyn “Alash” partııasy týraly, onyń basty lıderleri kimder bolǵany, óz ákem M. Dýlatov jaıly balalaryma da sońǵy jyldarǵa deıin úı ishinde jaq ashpaı keldim. Eń basty sebebi, olardyń er jetip, sana-seziminiń tolysyp ósýin kúttim. Jasyratyny joq, on úshke tolǵanymda “halyq jaýynyń” qyzy atandym, jazyq­syz basyma kiná taǵyp qýdalaý bastaldy. Ta­za kóńilime, adal pıǵylyma, is-áreketime se­nimsizdik pen kúdik týǵyzdy. Basqan izim men sóılegen sózimdi ańdyp, baqylaýǵa ilingenimdi sezip, kóńilim beı-jaı bolatyn edi. Osyndaı qyr sońymnan qalmaǵan qyr­syq­tar janyma qatty batatyn edi, eńsemdi janshyp, opyq jegen, býlyǵa óksigen qa­paly sátterim jas janymdy jegideı jeıtin. Eseıgende de eńsemdi ezgilemedi me! Jurt qatarly súıikti ákemniń atyn atap, eske alyp, ashyq aıtý degen shattyq sezim meniń pesheneme jazylmapty. Saırap ketetin qyzyl til kúrmeýli, aldym qazylǵan ordaı bop janym túrshigetin. Kóńilde saqtalǵan qorǵasyndaı zildi oılar, qamyqqan kúnderim mazamdy ketiretin. Keıbir kezderde óz-ózimnen shoshyp, sabama túse almaıtynmyn. Bul sumdyq Stalın zamanynan qalyptasyp qalǵan, mıymyzǵa ábden sińgen dert ispetti qorqynysh bolyp osy mezgilge deıin sol quqaıdan aryla almaı kelemiz. Sóıtip, keńestik kezeń tusynda máńgúrt bolýǵa az-aq qaldyq qoı. Endi iske sát, táýekel dep, áli esim barda, umytshaqtyq meńdemeı turǵanda balalarym kórmegen, tek saqtalyp qalǵan sýretterinen ǵana ata­lary men ájeleriniń qandaı kisiler ekenin tanystyryp jazyp ketýdi paryz kórgen edim. Sol oılarymnyń údesinen shyqtym dep te oılaımyn. “Shyndyq shyraǵy” atty eki tomdyq kitabym oqyrmandar qolynda. Alash arystary týraly eńbegim de aıaqtalyp qaldy. Osylaısha urpaqqa ulǵatty ónege tastaýǵa kári basymdy ıip, eńbek etip júrgen jaıym bar. – Ákeńizdiń minez-qulqy keıingilerge tańsyq sekildi... Búge-shigesin bilgisi keledi. – Ákem barynsha aqkóńil, ashyq-jarqyn, jaıdary minezdi, óte balajan, kóńilshek te bolatyn. Sonymen qatar, birbetkeı, basynan retsiz sóz asyrmaıtyn qatań minezdi, ashý qysqanda túsi bozaryp, qabaǵy túıilip, raı bermeı qoıatyn. Biraq, oǵash sózge barmaıtyn, ashýy tez tarqaıtyn. Menmendigi joq, ózin óte qarapaıym ustaıtyn, kóńildi otyryp áńgimelesetin, kisilerdi shydammen únsiz tyńdaı alatyn. Talǵammen sándi kıinetin. Tazalyqty qatty ustanatyn. Al saıatkerligi óz aldyna qyzǵylyqty áńgime der edim. – Ákeńizdiń aqtalýy da ońaılyqqa soqpaǵany málim. Aldyńǵy lekten ysyrylyp, oqshaýlanyp, shegerile berdi. О́zińizdiń tegeýrindi yqpalyńyzdyń áseri baıqalmaı qalmady, árıne. – Ákem Mirjaqyptyń kózimniń tirisinde aqtalǵanyn kórýdi Alladan jal­­baryna tilep, maqsat ettim. Sol tilekpen ýaqytty zaıa jibermeı, naqty izdenip baqtym. Táýekelge bel býyp, 1988 jyldyń naýryzynda SOKP Ortalyq Komıtetiniń janyndaǵy saıası qýǵyn-súrginge ushyra­ǵan­dardyń isin qaraıtyn komıssııaǵa M. Dýlatovtyń qyzy bolamyn dep aryz jaz­dym. Máskeý bul aryzymdy Qazaqstan­nyń qaraýyna jiberipti. Qazan aıynda Qazaq KSR Prokýratýrasynan hat aldym. Onda ákeńizdiń isi qaıtadan qaralyp, tekserilý úshin Joǵarǵy Sotqa jiberildi delingen. – Odan ári qansha kúttińiz? – Zaryqtyrǵan sheshimniń shyqqanyn 6 qarashada estidim. Qonaqta otyr edim, qula­ǵy­ma sybyrlap, ǵalym inim Seıitbek Nur­ha­nov aıtty. Kúıeý balasy Joǵarǵy Sotta isteıtin edi, estigenin jasyryn sezdirtken túri ǵoı. Áli jarııa bolmaǵan qujatty aıǵaqtaýdan seskengen túri de. Otyra alsamshy ornymda. Tynysym tarylyp, mıym shaqqandaı ábigerge tústim de, ataqty ǵalym Mekemtas Myrzahmetov qaınyma: “Úıge aparyp salshy” dep ótinish aıttym. 9 qabattan lıftimen túsý bir jylǵa sozyl­­ǵandaı bolǵan shyǵar. Aıaǵym syrtqa tıgen bette-aq daýys salyp, jylaǵanymdy emis-emis bilem. Mekemtas ań-tań. “4 qara­shada ákem aqtalypty!” degenimde, ol da jany qalmaı qýanyp, eńkildep qushaǵyna basty. Kóshege shyqsaq, qar aralas jańbyr quıyp tur eken. Elemeppin, tabıǵattyń menimenen qosa jylaǵanyn: “Áke-aý! Dál qyzyńnyń týǵan kúninde appaq ta kirshiksiz atyńdy máńgilikke áıgilediń-aý! ” dep áıdá kelip ańyraıyn, bozdap... – Mirjaqyptyń elimen qaýyshýy qandaı qýanyshty bolsa, Karelııa jerinde jatqan múrdesiniń týǵan jeri Torǵaıǵa qaıta tabystalýy da táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy aqtańdaqtardy toltyrýdyń naqty mysaly retinde qarastyrylyp júr ǵoı qazir. – Durys aıtasyń, janym! О́ziń de, anaý Marat Ábsemet balam da basy-qasynda bol­dyńdar. Babalaryńnyń rýhyna jasaǵan eń­bekterińe razymyn. Basyna kesene turǵy­zyl­dy, murajaıy bar. Biraq eldi mekenniń qu­ty qashyp, ydyrap, azyn-aýlaq otbasy qal­ǵan eken. Sonda da Mirjaqyp kese­ne­siniń qaraq­shysyndaı bolyp, sol jerden taban aýdarmaı otyrǵan aýyl turǵyndaryna aq basymdy ıip, alǵys aıtamyn. Jangeldın aý­danynyń ortalyǵynda Aqań men Ja­qańnyń áde­bı-memorıaldyq murajaıy bar, respýb­lıka boıynsha birneshe mektepter men kó­she­lerge attary berildi. Shúkir, qos arys ataý­syz qalyp otyrǵan joq. Ákemniń 125 jyldyǵy da hal-qaderinshe merekelenip jatyr. – Mirjaqyp aqtalǵannan keıin shyǵar­malaryn jınastyryp, bastyrýǵa belsene kiriskenińizdi bilemiz. Nátıjeli jumys ja­saldy. Bes tomdyǵynyń ózi rýhanı qaınar bulaq ispetti. Taǵy qandaı oıyńyz bar? – Qazir ákemniń eńbekteriniń birazy jı­­naqtalyp, júıelenip, oqyrmandaryna jol tartty. Áıtse de óz elimizden tysqary iri sha­harlardaǵy muraǵattarda Dýlatovqa qatysty, ómiri men qyzmeti, shyǵarma­shy­lyǵy týra­synda aıtam, áli de tyń derekter jatqanyna ımandaı senem. Sol jaǵy bir búıregimnen ketpeıdi. Shirkin-aı, arnaýly ekspedısııa quryp jiberip, izdestirý, naq­tylaý, jınas­tyrý jumystaryn qolǵa alsa ǵoı. Al aqtalǵannan keıin ile ózim izdestirip tapqan dúnıeleriniń ózi bir tóbe edi. “Bolat júrek” óleńi, Sultanbek Ábeýulyna (S. Muqanovtyń “Móldir mahabbat” romany­nyń keıipkeri) arnalyp 1927 jyly jazyl­ǵan úsh shýmaq óleńi, Qarash Júsipbekulyna arnap 1931-1932 jyldary Solovkıde jaz­ǵan óleńi, 1922-1923 jyldary Orynborda jastardy quttyqtaý jyry, t.b. eńbekteri sondaı sapaly sanatqa jatady. Jańa es­kert­­tim ǵoı, ákemniń mol murasy túgelimen jıystyrylyp bitken joq. Keleshek enshisindegi mindetter ekeni túsinikti. Jastarǵa senim artam! – Tarıh tylsymynan jetken ákeńizdiń shyǵarmalaryna degen qyzyǵýshylyq ár júrekti kernep turǵanda, jasyratyn nesi bar, aqtalý “naýqanyna” úles qosyp qalýǵa yntyǵýshylardyń jarysa shyqqanyn bilemiz. Aýys-túıis pikirlerdiń aıtylyp qalǵanynan da habardarmyz. Sizge de jeńil tımegen shyǵar? – Ár qalamgerdiń nemese qatardaǵy tilshiniń aqtalýǵa atoılaǵan kóńil-kúıin túsinemin, árıne. Burys oıdan ada, durys jazǵysy keledi. Degenmen, tarıhı jádiger­ler asa saqtyqty qajet etedi. Soǵan bireý­diń sabyry jetse, ekinshisin “jańashyl­dyq” býy bóstirip jiberedi. Qalaıda, Dý­la­tov týraly shapshań aıtyp qalǵysy ke­ledi. Ásire paıym sondaı ózeýreýden shy­ǵa­dy. Elimizdiń kóptegen baspasózin indete oqyp, ákeme qatysty árbir sóılemdi súz­gi­den­ ótkizip otyrǵan maǵan, solardyń keı­biri kóńilime qylaý túsirip, kádimgideı tú­ńildirip tastaıtyn. Asqynǵan aptyqpanyń aldyn alǵym kelip, “Jazǵandarymyzǵa jaýapty qaraıyq, aǵaıyndar!” dep maqala jazýyma týra keldi. Faktige súıenip syna­dym. Múkis ketkenderdiń aty-jónin dardaı jazýshylyǵy men ǵalymdyǵyna qaramaı, betterin qaıyryp tastadym. Dál qazir olar týraly daqpyrttap qaıtemin. Áli de bolsyn eskerterim, Dýlatov haqynda jazylǵan, ja­zyla beredi, tyń soqpaqtar ashylady, aı­na­laıyndarym, aıtqandaryń men jaz­ǵan­daryń aına-qatesiz aıbyndanyp jatsynshy! – Búgingilerdiń keıbiri álgindeı retsiz búgejiktep jatsa, asyl babamyz Mirjaqyp keleshektegini dál ólshemmen boljaı bilgenine endi tańdanbasqa sharamyz joq. Basqasyn bylaı qoıǵanda, bir ǵana tujyrymyna – uly Abaı týraly kóregendikpen jazǵanyna tántimiz. – Iá, oqıynshy myna “Abaı” atty ekinshi maqalasynan bir úzindi: “... Abaıdyń ólgen kúninen qansha alystasaq, rýhyna sonsha jaqyndarmyz. Únemi bul kúıde turmas, halyq aǵarar, óner-bilimge qanar, sol kúnderde Abaı qurmeti kúnnen-kúnge artylar. “Birinshi aqynymyz” dep qabirine halqy jıi-jıi zııarat eter, halyq pen Abaı arasy kúshti mahabbatpen jalǵasar. Ol kúnderdi biz kórmespiz, biraq bizdiń rýhy­myz sezer, qýanar...” Kóripkel sóz osy emes pe? Uly Abaı­dyń bıyl 165 jyldyǵy Semeı óńirinde toılandy. Ákemniń sóziniń quptalǵanynyń jarqyn aıǵaǵyn sol jıyn taǵy dáleldep berdi emes pe? Oıshyldy oıshyl tap basyp tanýynyń anyq mysaly shyǵar? – Apa, jan jaryńyz Áben Satybal­dıevti qazaq halqy jaqsy bilip, qadirleıdi. Ol kisi týraly óz aýzyńyzdan bir lebiz estisek... – Ábenim qyryq jyldan artyq merzim aralyǵynda qalamymen týǵan halqynyń baqytyna, mádenıetine qyzmetin aıamaǵan azamat. Jýrnalıstik salaǵa 1939 jyly kel­gen ol “Ońtústik Qazaqstan”, “Sosıalıstik Qazaqstan”, “Qazaq ádebıeti” gazetterinde, “Ara” jýrnalynda jaýapty qyzmetter atqarǵan. Áben kórkem ádebıetpen aına­ly­syp, birneshe shyǵarmalar jazyp qaldyrdy. “Aqmaral” povesi jáne basqa áńgimeleri qazaq prozasyna qosqan úlesi derlik. Ǵylymı eńbegin qoryta kelip, “Rýhanı qazyna” monografııasyna aınaldyryp, ol “Jazýshy” baspasynan eki ret jaryq kórdi. Onyń Mirjaqyptyń kúıeý balasy bolýy sebepti naqaqtan aıyp taǵylyp, qýǵyn-súrgindi basynan keshirgeni jurtqa málim. Sondyqtan Áben prozadan kórkem aýdarma­­­shylyq ónerine aýysýǵa amalsyz májbúr boldy. Sheber tárjimeshi orys klassık­teriniń talaı romanyn qazaqsha sóıletti. Atap aıtsam, B. Polevoıdyń “Naǵyz adam týraly ańyz”, E. Malsevtiń “Shyn júrekten”, F. Gladkovtyń “Balalyq shaq týraly povest” týyndylary men Mark Tven áńgimeleri, I. Goncharovtyń “Jar” romanynyń ózi nege turady! Áben ómiriniń alty jylynda halqy­myz­­dyń tarıhynda tuńǵysh shyǵa bastaǵan Qazaq Sovet ensıklopedııasy bas redak­to­rynyń birinshi orynbasary bolýymen qa­tar, Bas redaksııa janyndaǵy termınolo­gııa­lyq komıssııanyń tóraǵasy retinde te­reń b­i­lim­darlyǵyn kórsete bildi. Shúkir, Áben­niń taǵylymdy ómiri búgingi tárbıeli nemere, shóberelerimen jalǵasyn taýyp jatqandaı. – Mırzoıanǵa hat jazyp, qabyldaýynda bolýyńyzdyń ózi qaırattanyp ketse, ádildik týyn qoldan bermeıtin qazaq qyzynyń qasıetin aıqyndaıtyn kúshti rýhtyǵa tán birbetkeı minez ǵoı, apa! – Shıryqqan janǵa tosqaýyl joq shy­ǵar. Shamyrqanyp, shytyrlap-aq ketesiń. Jáne de “halyq jaýynyń qyzy” degen qara bult tóbeńnen úıirilip turyp alsa, óksik ómirdiń quny bes-aq tıyn bop ketetinin nesine jasyraıyn. 1933 jyldyń qońyr kúzi bolatyn. Áýlıeatadan Almatyǵa kelip, kraıkomnyń birinshi hatshysy L.Mır­­­zoıanǵa aryz jazyp, óz basymnyń kúı­beleń jaǵdaıyn sheship alýǵa kómek­te­sýin ótindim. Jazǵan aryzymda aty-jónim­di, týǵan jylymdy, kimniń qyzy eken­di­gimdi, óz elimde oqýǵa múmkindik berilmeýi, jumysqa ornalassam famılııamnan kim ekenimdi bilip shyǵarylatynymdy aıta kele: “Ádildik degen bola ma? Qashanǵy qý­dalaýda júremin? Meniń qandaı jazyǵym bar?” dep, óziniń tıisti kómek kórsetýin ótindim. Kútpep edim, qabyldaýyna shaqyrtypty... Mırzoıan ornynan turyp, kabınetinde ersili-qarsyly úndemeı, az ǵana júrdi. Men de kóz aıyrmaı qarap otyrmyn. Bir kezde: “Ný, devochka!” dep sóılep ketti. “Ary­zyń­men tanystym, árıne, seniń eshqandaı ja­zy­ǵyń joq, ákeń úshin seni qaralaýdyń jóni kelmeıdi. Endi oqyǵyń kelse jol ashyq, qazir baryp qalaǵan ınstıtýtyńa doký­ment­terińdi ótkiz, ózim joldama bere­min”, degenin estigende, betim dý etip, býly­ǵa jylap jiberippin. Osylaısha jolymnyń ashylǵany bar... Báribir taǵdyr qamyty aıaýsyz syǵyp, ǵumyr boıy demimdi óshi­rer­deı bolǵanda, órshelene tústim ómirge! О́r­shelený – órtke tastaǵanda da jandyrmaı­dy eken! Áli kúnge janbaı kelem, mine, janym! О́mir meni yzǵyry­ǵy­men qaqtap keldi. Endi ǵana ǵoı, meıi­ri­mimen elep-es­ke­re bastaǵany... Múmkin, jumaqta máń­gilik­ke jylynarmyn!.. Men marapat, sólke­baı­lardan ada da taza adammyn. Dámet­peı­min de. Ákem men anam rýhy aldynda pen­de­shi­lik­pen tómendemeı, ór kúıimde ótkim keledi... – Sosnoves stansasyndaǵy lazarette 1935 jyldyń 5 qazanynda, tańǵy saǵat 5-te demi úzilgen Mirjaqyp Dýlatovtyń ólim aktisimen qosa tutynǵan zattaryn, kıim-keshegin NKVD-niń Almatydaǵy sizdiń atyńyzǵa salyp jiberýi áli kúnge tańdanys týǵyzady. Elý jasqa bir aı, jıyrma kún jetpeı, halqym dep ómirin qıǵan asyl bozdaqqa degen bul qurmettiń tegin jasalmaǵany keıin belgili boldy ǵoı. – Ákemdi arýlap kómgen. Kez kelgen tutqynǵa kórsetilmeıtin qurmet. Súıegi belgisiz saıda qalǵandary qanshama? Sos­noveste birge jazasyn ótegen alash qaıratkerleriniń biri Myrzaǵazy Espo­lov­tyń hatynan bilgenimiz: “Jaqańdy jerleý úshin úlken qyzmet kórsetken ózimen jumys jasaǵan lazarettiń dárigerleri men Jaqańnyń qolynan emdelgen jergilikti turǵyndar poselkeniń zıratyna qoıý úshin NKVD-dan ruqsat alypty. Sóıtip, belgili jerge qolymyzdan arýlap qoıdyq. Zırat basynda quran qaıyrǵan belgili tatar jazýshysy Mahmud Budaılı edi”. Tańǵalarlyq ǵajap nárse – qaısysy tutqynnyń zattaryn úıine, týystaryna jibergenin kim estip, kim kórgen? Meniń ákemniń urpaqtaryna sondaı múmkindik jasaldy. Kóp keshikpeı qolymyzǵa tıdi. Tutynǵan, ıisi sińgen kıim-keshegin alǵa­ny­myzda kóńil shirkin bosap, jylaǵanymyzdy umytqanym joq. Bizdiń qolymyzǵa tıgen bir dápterdiń jóni bólek edi. Halqyna rýhanı baılyq bo­lar­daı, ǵylymǵa qosqan úlesi, ol – úsh tilde bir­deı qatyryp jazyp ketken túrik-qazaq-orys sózdigi. Dápter betterinde kók sııa qa­lam­­men toltyrǵan áripter órnegi kóz tar­tar­lyqtaı ádemi, bul qoltańbasyn arhıvimnen áli shyǵarǵanym joq. Basqa zattardy mamam óz erkimen aǵaıyndarǵa úlestirgen edi, meniń ondaı sharýaǵa kirise bermeıtin kezim. – Jan apa, júregińizge artyq salmaq sala berip qaıtemin. Bolar is boldy. Dýlatov saltanat qurdy. Qazir sizden asqan baqytty ana joqtaı kórinedi maǵan! – Baýyrym-aý! Baqyt degen uly uǵym barsha qazaq eline juǵysty bolsa eken! Táý­elsizdiktiń ózi – baqyt! Ákem arman­da­ǵan baqyt! Baıandy bolsyn baǵymyz! Taǵy bir sóz qosaıynshy. Ákem : “Qaı eldiń bas­pasózi myqty, sol eldiń bolashaǵy zor”, dep urandatqan eken. “Egemenime” qarap, elim­niń erteńine uıyp otyramyn, janym!” ... Alataýdyń basynda alajazdaı qar jatpaı ma! Baýyry syńsyǵan ný aǵash. Gúlnár apamnyń appaq shashyna qaraımyn da, súısinemin. Aqyldy, tuńǵıyq kózine úńilsem – jas bostandyqtyń janartaýy atqylaǵandaı keremet áserge bólenip ketem! 95-tiń shyńyndaǵy, Apa, mańaıyńyzǵa kórik bop, qut-bereke, úmit shashyp júre berińizshi! Áńgimelesken Qaısar ÁLIM. ----------------------------- Sýretterde: Anasy Ǵaınıjamal jáne ákesi Mirjaqyptyń moınynan qushaqtaǵan 8 jasar Gúlnár. Orynbor, 1923 j.; Gúlnár apanyń (ortada) 90 jasqa tolǵan toıynda. Almaty, 2005 j.