Eýrazııalyq ıdeıanyń otany – Qazaqstan, avtory – Nazarbaev

Táýbe! Tórtkúl dúnıege tóbe bılik aıt­qan Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóra­ǵa­ly­ǵy tabysty ótip jatyr. Ony álemniń ta­ny­mal saıasatshylary da, dýaly aýyz sa­rap­shylary da biraýyzdan aıtyp ta, dá­lel­dep te keledi. Halyqaralyq mártebeli uıym – EQYU-nyń qurylǵanyna 35 jyl­dyń órmegi aýypty. Sodan beri bul be­deldi Uıymǵa 35 memleket tóraǵalyq et­ken eken. Olardyń arasynda dúnıe jú­zin­degi damyǵan demokratııanyń kósh­ba­synda turǵan, ǵasyrlar boıy álemdik saıa­sat sahnasynyń sheshýshi oıynshylary atan­ǵan bedeldi de belgili memleketter bar. Sonda, EQYU-ǵa tóraǵalyq etken mem­leketter tarıhynda bárinen jas tá­ýel­siz memleket – Qazaqstan tóraǵalyǵy shoq­tyǵynyń bıik bolýy qalaı? Bul kez­deı­soqtyq pa, álde zańdylyq pa?! Ony tolyq túsiný úshin tuńǵysh Pre­zı­dentimiz Nursultan Nazarbaevtyń bire­geı basshylyǵymen Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń jıyrma jylǵa jýyq júrip ót­ken táýelsizdik jolynyń tarıhyn ta­ra­zy­laýǵa týra keledi. 1991 jyldyń sarsha ta­myzy jetpis jyl boıy dáýirlegen Ke­ńes­ter Odaǵynyń dám-tuzynyń taýsylar sáti jaqyndaǵanyn tanyta bastady. 19 ta­myz tóńkerisshileriniń (GKChP) qorqaq qı­myly qııýy ketken Odaqtyń endi qı­sy­ny kelmeıtinin kórsetti. Biraq onyń osyn­shama tym jyldam “jan tapsyra” qoıa­tynyna eshkim senbegen de edi. Sol jyldyń 8 jeltoqsanynda Odaq qura­myn­da­ǵy úsh slavıan memleketiniń basshylary Belarýstiń Beloveje qoryǵynda basqo­syp, basqa eshbir memleket basshylaryna es­kert­pesten-aq KSRO-nyń ydyraǵany jáne Táýelsiz Memleketter Dos­tas­ty­ǵy­nyń qurylǵany týraly málimdeme ja­sa­dy. Beloveje kelisiminiń bet-perdesin ashyp, aqıqatyn aıtar bolsaq, bul Odaq qu­ramyndaǵy basqa memleketterge úsh slavıan memleketi tarapynyn jasalǵan ashyq separatıstik qadam bolatyn. Shyn máninde másele ýshyǵyp kete jaz­­dady. 13 jeltoqsanda Ortalyq Azııa mem­­leketteriniń basshylary – N.Na­zar­ba­ev, S.Nııazov, I.Karımov, R.Nabıev, A.Aqaev Túrkimenstan astanasy Ashǵa­bad­ta bas qosty. Túrkimenstan tarapy aldyn ala daıyndalǵan Ortalyq Azııa mem­le­ket­teri konfederasııasyn qurý týraly keli­sim­niń jobasyn talqylaýdy usyndy. Sol bir alasapyran sheshýshi sátterdiń oqı­ǵa­syn Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń “Na poroge HHI veka” atty kitabynda by­laı dep eske alady: “Segodnıa mnogıe za­by­lı sıtýasııý teh let, no my deıstvı­tel­no stoıalı na poroge sozdanııa dvýh soıý­zov – slavıanskogo ı tıýrkskogo s pod­klıý­chenıem Tadjıkıstana. Iа prılojıl mak­sımým ýsılıı dlıa togo, chtoby predo­tvra­tıt ssenarıı formırovanııa tıýrk­skogo ı slavıanskogo soıýzov na terrı­to­rıı byvshego SSSR. K chemý by my prı­sh­lı segodnıa, cherez neskolko let, eslı by takıe soıýzy oformılıs, prosto trýdno sebe predstavıt”. Iá, qylyshynan qan tamǵan temir tár­tiptiń kúshimen ǵana turǵan keshegi qy­zyl ımperııa aýmaǵynda dini basqa, dili bas­qa bir-birine qarama-qaıshy eki odaq qu­ryl­ǵanda ne bolatyn edi? Betin aýlaq qyl­syn, Eýrazııa keńistigi tarıh doń­ǵa­la­ǵyn teris aınaldyratyn teketires aı­ma­ǵy­na aınalatyn edi. Suńǵyla saıasatker, daryndy dıplomat Nursultan Nazarbaev­tyń arqasynda bul sumdyq ssenarıı ta­rıh sahnasyna shyqpaı qaldy. 1991 jyl­dyń 21 jeltoqsanynda N. Nazarbaevtyń bas­­tamasymen Odaq quramynan shyqqan tá­ýelsiz memleketter basshylary Almaty qa­lasyna jınalyp, 9 respýblıka bas­shy­sy Almaty deklarasııasyna qol qoıdy. Sóıtip, tolyqqandy jańa qurylym – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy ómirge kel­di. Keıinnen TMD-ǵa basqa mem­le­ket­ter de qosyldy. Jetpis jyl boıy bir ortalyqqa baǵy­nyp, ekonomıkalyq jaǵynan barynsha shyr­malǵan respýblıkalardyń enshilerin ala salysymen-aq birden tórt aıaǵyn teń ba­syp kete qalýy qıyn bolatyn. Qansha kúr­deli bolsa da jas táýelsiz memleketter úshin buryn qalyptasqan ekonomıkalyq baı­lanystardy saqtap, jańa naryqtyq qa­tynastarǵa ortaq rynokty saqtaı otyryp, birte-birte kirigý kerek edi. Táýel­sizdik býyna masattanǵan keıbir res­pýb­lıka basshylary muny túsinbedi. Ýaqyt kóp uzamaı-aq olardyń qate­les­ken­dikterin kórsetti. “Bólingendi bóri jeıdi” deıtin halyqtyq qaǵıdany qatty ustan­ǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń bas­shysy burynǵy odaqtas respýblıkalar ara­syndaǵy, ásirese Reseı men Qazaqstan ara­syndaǵy saýda-sattyq, taýar aı­na­ly­my jáne basqa ekonomıkalyq qarym-qa­ty­nastyń úzilip qalmaýy úshin qoldan kel­genniń bárin jasady. TMD sol alyp keńistikti jańa jaǵdaıǵa beıimdeýdiń al­ǵash­qy qadamy bolatyn. Tarıh sahnasynda bul Dostastyq ózine júktelgen jaýapkershilik júgin birshama atqaryp ta keledi. Máselen, osy Dos­tas­tyq aıasynda 1992 jyly Tashkentte Tá­ýel­­siz Memleketter Dostastyǵyna kiretin 6 memleket arasynda Ujymdyq qaýip­­siz­dik týraly shart uıymyna (UQShU) qol qo­ıyldy. TMD saıası máselelerdi ońtaı­las­tyrýda birshama tıimdi ortalyq bol­ǵa­ny­men, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý maqsatynda álsizdigin baıqatty. Son­dyqtan, Eýrazııa keńistigindegi egemen el­derdi órkenıetti ekonomıkalyq ın­te­gra­sııalaný baspaldaǵyna bastaıtyn jańa ıdeıa, tyń bastama aýadaı qajet edi. Nursultan Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda Máskeýdiń memlekettik ýnıversıteti oqytý­shy­lary men stýdent­teriniń al­dyn­da sóılegen tarıhı sózinde tuń­ǵysh ret Memleketterdiń eýra­zııalyq odaǵyn qurý týraly ba­tyl ıdeıasyn jarııa etti. El­basy óziniń bul ómirsheń ıdeıasyn post­keńestik elder aýmaǵynda turaqtylyq pen qaýipsizdikti, áleýmettik-ekonomıka­lyq modernızasııa­laý­dy nyǵaıtý maq­sa­tyn­­da­ǵy egemen memleketterdiń ıntegra­sııa­laný formasy retinde aıqyndaǵan bo­latyn. “Tarıh bizge HHI ǵasyrǵa órke­nıet­ti jol­men enýge múmkindik berip otyr. Bizdiń pa­ıym­daýymyzsha, post­ke­ńes­tik keńistik da­mýynyń obektıvti qı­sy­nyn jáne burynǵy KSRO halyq­tary­nyń erik-ji­gerin beıneleıtin Eýrazııalyq odaq qurý bas­tamasynyń ıntegrasııalyq áleýetin júzege asyrý sonyń ádis-tásilderiniń biri bo­lyp tabylady”, dep atap kórsetti Nursultan Nazarbaev. Jarty álemdi temir qursaýda ustaǵan Odaqtyń qulaǵanyna nebary úsh jyl tolmaı jatyp, memleketterdiń eýrazııa­lyq odaǵyn qurý ıdeıasyn kún tártibine shyǵarý kózsiz erlikpen para-par edi. Bas­qa­syn bylaı qoıǵanda, Elbasynyń ja­qyn pikirles áriptesteri de bul batyl ıdeıa­ǵa birden ish tarta qoıǵan joq. Bodan­dyqtan bosap, endi ǵana jeke otaý qura bastaǵan keshegi odaqtas res­pýb­lı­ka­lardyń basshylary qaıtadan odaqqa birigý ıdeıasyn túsiný túgili, tipti estigileri de kel­megeni sol kezdiń ashy shyndyǵy bo­latyn. Toqsanynshy jyldardyń jappaı ege­mendikke den qoıǵan, shymyrqanǵan ahýa­lynda ýtopııa bolyp kóringen ıdeıa­nyń bitispes qarsylastarymen qatar, ish tart­qan jaqtastarynyń da bolǵandyǵyn atap ótken jón. Qalaı bolǵanda da Qazaq­stan basshysynyń batyl bastamasy jan-jaqty qyzý talqylaýǵa túskendigi anyq. Búkil órkenıet álemi jahandaný úrdi­si­ne túsken zamanda “ortaq ógizden ońasha buzaý artyq” tásilimen oqshaýlanýdyń so­ńy óris taryltatyn tyǵyryqqa tireı­tin­di­gin ýaqyt tynysy barǵan saıyn dá­lel­deı bastady. HHI ǵasyrdyń damý baspal­daq­tarynda ıntegrasııalanýdan basqa ba­la­ma joq. Oǵan búgingi álem kartasyna qarap ta anyq kóz jetkizýge bolady. Kári qurlyqtyń ozyq oıly adamdary úlken qıyn­shylyqtardy jeńe otyryp, birigý úderisi qanshalyqty kúrdeli bolsa da Eýropa Odaǵyn qurdy. Búginde 27 memlekettiń basyn qosyp otyrǵan bul Odaq halyqaralyq sahnada óziniń beldi de bedeldi ornyn alyp otyr. 1999 jyly Afrıka odaǵy dúnıege keldi. Qazir bul halyqaralyq uıym 53 afrıkalyq memlekettiń basyn biriktiredi. Latyn Amerıkasynyń elderi de ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa den qoıǵan. Naq osyndaı jaǵdaıda Eýrazııa Odaǵy postkeńestik keńistik elderi arasyndaǵy quldyraǵan ydyraýshylyqtyń kúızelisti zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan ozyq ta tu­ǵyrly joba bolatyn. Sondyqtan da za­ma­naýı reformator Nursultan Nazarbaev ke­shegi keńestik keńistikten shyqqan mem­le­ketterdiń ekonomıkalyq ortaq ke­ńis­ti­gi­niń ydyramaýy úshin erekshe kúsh-jiger jumsady. Mine, osyndaı balamasyz bas­ta­malardyń nátıjesinde 2000 jylǵy 10 qazanda Astana qalasynda jańa eko­no­mı­ka­lyq-ıntegrasııalyq uıym – Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq (EýrAzEQ) quryldy. Jemisti jumys istep kele jatqanyna bıyl týra 10 jyl tolǵan EýrAzEQ oǵan múshe memleketterdiń eko­no­mıka, ǵylym, qorǵanys jáne mádenı-áleýmettik salalardaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaıtqan, ózara yqpaldastyǵyn qalyp­tas­tyrǵan ortalyqqa aınaldy. Búginde EýrAzEQ 181 mıllıon halyq qonystanǵan 20,374 sharshy shaqyrym keńistikti alyp jatyr. EýrAzEQ elderiniń álemdik munaı qoryndaǵy úlesi 10 pa­ıyz­dy, gaz boıynsha 29 paıyzdy, kómir qory bo­ıynsha 20,7 paıyzdy quraıdy. О́ner­ká­sip­tik ýran qory boıynsha ol Avstralııa, AQSh jáne Kanadany qosa alǵandaǵy kór­setkishten alda tur. EýrAzEQ qu­ryl­ǵan­nan bergi erkin saýda kólemi 2000 jyl­ǵy 29 mlrd. dollardan 2008 jyly 123 mlrd. dollarǵa deıin artyp, saýda aı­na­ly­mynyń kólemi 4,1 ese ósti. Bar men joqtyń da, baı men baǵ­lan­nyń da qas-qabaǵyna qaramaı, jahandy jalpaǵynan jaıpaǵan álemdik daǵdarys osyndaı bir ortalyqqa ıntegrasııalanǵan ekonomıkalyq baılanystardyń aýadaı qajet ekendigin naqty dáleldedi. 2008 jylǵy 21 jeltoqsanda Qoǵamdastyqqa múshe memleketter basshylarynyń Bý­ra­baı­da ótken beıresmı sammıti barysynda EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasynda Daǵdarysqa qarsy qor jáne Joǵary teh­no­logııalar ortalyǵyn qurý týraly she­shim qabyldandy. Al 2009 jyldyń 4 aq­pa­nynda Máskeýde Daǵdarysqa qarsy qor­dyń negizgi qaǵıdalary men maq­sat­ta­ry maquldanyp, qor kólemi 10 mlrd. dol­lar kóleminde belgilendi. Erekshe atap óte­tin taǵy bir másele, 2003 jyly Eý­ra­zııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq BUU Bas Assambleıasy janyndaǵy baqylaýshy uıym mártebesine ıe boldy. Bul – Eý­ra­zııa qurlyǵyndaǵy ıntegrasııalyq qu­ry­lym bolyp tabylatyn EýrAzEQ-ty álem­dik qaýymdastyqtyń tanyǵandyǵyna bas­ty dálel. 2006 jyldyń 16 tamyzynda ótken EýrAzEQ-qa múshe elder memleket bas­shy­larynyń resmı emes basqosýynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen EýrAzEQ sheńberinde Keden odaǵyn qurý týraly sheshim qabyldandy. Al 2009 jyldyń 27 qarashasynda Mınsk qala­syn­da Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı mem­le­ketteriniń basshylary Keden odaǵynyń Ke­den kodeksine qol qoıdy. Taǵy da bu­ryn-sońdy ekonomıkalyq ıntegrasııa qu­ry­lymdarynda balamasy bolyp kórmegen bul tarıhı qujat Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy­nyń jetekshiligimen júzege asyryldy. Oqshaýlanǵandy opyq jegizetin mynaý jap­paı jahandaný zamanynda eko­no­mı­ka­lyq ıntegrasııaǵa balama joq ekendigin Elbasy taǵy da óziniń ómirsheń bas­ta­ma­sy­men pash etti. Tuńǵysh Prezıdentimiz ózi­niń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda: “Qazaqstan TMD-daǵy ınte­gra­sııalyq úderisterdiń belsendi qa­ty­sý­shy­sy bolyp tabylady. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen Reseımen jáne Belarýspen Keden odaǵynyń qury­lýy – bul qazaqstandyq barlyq ınte­gra­sııa­lyq bastamalardyń serippeliligi”, dep atap kórsetti. Ǵasyrlar toǵysynda tórtkúl dúnıe tú­gel ıntegrasııalaný úrdisine tolyq moıyn usynyp, bul kókeıkesti sharany bir­te-birte júıeli júzege asyryp keledi. Osy­dan týra on alty jyl buryn re­for­ma­tor Nursultan Nazarbaevtyń bas­ta­ma­sy­men Eýrazııa keńistiginde de órkenıetti ıntegrasııa qadamy bastaldy. О́tken 16 jyl ishinde Elbasynyń Eýrazııa ıdeıasy to­lyqqandy naqty nátıjelermen aı­shyq­tal­dy. Búginde Eýrazııa keńistigindegi ıntegrasııanyń úsh ólshemi týraly – eko­no­mıkalyq, áskerı-saıası jáne mádenı-gý­manıtarlyq ıntegrasııa týraly batyl aı­týǵa bolady. EýrAzEQ aıasynda júzege asy­rylyp jatqan naqty ekonomıkalyq ıntegrasııa sharalary jóninde joǵaryda atap óttik. Áskerı-saıası ólshem tur­ǵy­sy­nan keletin bolsaq, UQShU, ShYU jáne AО́SShK qurylymdaryn erekshe atap ót­ken jón. Osy rette AО́SShK-niń Azııa­da­ǵy qaýipsizdik júıesin qalyptastyrý maq­satynda senimdi alǵyshart qalyp­tas­tyr­ǵanyn basa aıtý kerek. Keńeske múshe elder AО́SShK-ni ártúrli mádenıetter men dástúrlerdi ustanatyn memleketter ara­synda mádenıetter men órke­nıet­ter­diń ózara túsinistik jolyndaǵy únqaty­sýyn damytatyn Azııadaǵy balamasyz fo­rým retinde baǵalap otyr. Eýrazııa keńis­tigi álemdik keıbir iri órkenıetter besigi ǵana bolyp qoıǵan joq, sonymen qatar, jahan­nyń ár bóligindegi órkenıetterdi baı­lanystyrǵan altyn kópir bolyp otyr­ǵa­ny aqıqat. Qazir tuńǵysh Prezı­den­ti­miz­diń tikeleı bastamasymen ómirge kel­gen bul halyqaralyq uıymnyń Azııa qur­lyǵynda órkenıetti ózara yn­ty­maq­tas­tyq pen baılanystyń bastaýy bolǵandyǵyn búkil álem saıasatkerleri biraýyzdan moıyn­dady. 1999 jyly Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Qytaı mem­leketteriniń Áskerı salada ózara senimdi nyǵaıtý jónindegi kelisim negizinde qurylǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy búginde tek qaýipsizdik maqsatyndaǵy is-qımyl alańy ǵana emes, sonymen birge, bilim berý, mádenıet jáne áleýmettik salalardaǵy ózara tıimdi jobalardy úılestiretin transshekaralyq baılanys ortalyǵyna aınaldy. Sonaý bir bolashaǵy boljaýsyz toqsanynshy jyldardyń býyrqanǵan tolqyndy tustarynda eshkimniń óńi túgili túsine de kirmegen Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly batyl bastama kótere otyryp, Nursultan Nazarbaev dúnıe júzindegi eń alyp qurlyqtyń halyqtar arasyndaǵy beı­bitshilik pen ózara yntymaqtastyq keńistigine aınalýyna tuǵyrly negiz qalady. Elbasynyń eren erik-jigeriniń arqasynda búginde Qazaqstan tóraǵalyq etip otyrǵan halyqaralyq mártebeli Uıym – EQYU-nyń da basty qaǵıdat­ta­ry ekonomıkalyq ıntegrasııa, ynty­maq­tastyq pen qaýipsizdik bolsa, elimiz eń alǵash táýelsizdik alǵan kúnnen bastap, Eýrazııa qurlyǵy elderin osy kókeıkesti maqsatqa jumyldyrǵan altyn kópir bolyp keledi. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń sońǵy 19 jyl kóleminde halyqaralyq saıasat sahnasynda atqarǵan teńdessiz eńbeginiń de temirqazyǵy barlyq halyqtar muraty – beıbitshilik, ynty­maq­tastyq jáne ekonomıkalyq ıntegrasııa boldy. EQYU ustanǵan qun­dylyqtar táýelsizdik alǵan jıyrma jyl ishinde Elbasymyzdyń sara basshy­ly­ǵymen elimizde júzege asyrylyp jatqan kókeıkesti maqsattarymen tutastaı toqaılasty. Búginde búkil álem Astana Sammıtine erekshe senim artyp, aldaǵy jahandyq basqosý barysynda jahandyq ynty­maq­tastyq úderisterine tyń serpin beretin sheshimder kútedi. Álem aldyndaǵy qazirgi táýekeldi kezeńde EQYU sııaqty beldi de bedeldi Uıymǵa júkteler jaýapkershilik júgi de zor bolyp otyr. Zamanynda tarı­hı mańyzy zor Helsınkı úderisiniń “brendi” jasalsa, endi qazirgi qalyp­tasqan ahýaldarǵa baılanysty Astana Sammıtiniń jańa “brendi” ómirge kelmek. Helsınkı Qorytyndy aktisiniń basty tuǵyry beıbitshilik bolsa, Prezıdentimiz atap kórsetkendeı, jańa mazmunnyń da negizgi tuǵyry beıbitshilik pen ózara yntymaqtastyq bolýǵa tıis. Iá, memleketter arasyndaǵy ınte­gra­sııalaný úrdisin saıasattaǵy temirqazyqqa aınaldyryp kele jatqan Elbasy óziniń reseılik “Izvestııa” gazetinde jarııa­lan­ǵan “Evrazııskıı ekonomıcheskıı soıýz: teorııa ılı realnost” atty maqa­lasynda “Uzaq merzimdi bolashaqta Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa balama joq” dep atap kórsetti. Bul rette belgili eýra­zııa­shyl ǵalym L.N.Gýmılevtiń “passıo­narlyq” túsinigin atap kórsetken durys. Iаǵnı, Gýmılevshe aıtqanda, tek passıo­narlyq tulǵalar ǵana bir qaraǵanda tipti múmkin emes ıdeıalardy ilgeriletip, ony tabysty júzege asyra alady. Mine, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aqı­qatqa aınalǵan Eýrazııalyq ıdeıasy sonyń jarqyn mysaly bolsa kerek. Endeshe, dál qazir tórtkúl dúnıeni moıyndatyp otyr­ǵan Eýrazııalyq ıdeıanyń otany – Qazaq­stan, avtory – Nursultan Nazarbaev. Jylqybaı JAǴYPARULY.