Kaspıı bekiresi joıylmasyn desek balyq sharýashylyǵyna túbegeıli ózgeris qajet

Kári Kaspıı, Aqjaıyq desek, eń aldymen kóz aldymyzǵa qyzyl balyq, qara ýyldyryq elesteri sózsiz. Qyzyl balyq tu­qymdaryna jatatyn bekire (osetr), shoqyr (sevrıýga), qorytpa (belýga) balyqtarynyń 90 paıyzy Kaspıı men Azov teńizderinde shoǵyrlanǵan. Onyń tabıǵı túrleri tek osy eki teńizde, olardyń aınalasyndaǵy ózen sý qoımalarynda ǵana meken etedi.Tarıh paraqtarynan syr tartsaq, jergilikti halyq XIII ǵasyrdan bastap bekire balyqtaryn taǵam retinde paıdalana bastaǵanyn bilemiz. Ata-babalarymyz erekshe qunarly taǵamdy túrlishe daıyndap, saqtaý ádisterin tez meńgerip alǵan. Al, Keńes Odaǵy tusynda kásibı balyq aýlaý sharýashylyqtary quryldy. Taýarly balyq ónimderin daıyndaıtyn iri kásiporyndar da osy kezeńde óz jumystaryn bastaǵan. Balyq aýlaý – Atyraý oblysy úshin dástúrli sala jáne óńir ekonomıkasynyń negizin quraıdy deýge bolady. Jergilikti jerde balyq resýrstarynyń jaǵdaıyna úlken mańyz berilip otyr. Sebebi, elimizdegi balyqtyń 60% osy jerde aýlanyp, óńde­ledi. Osy salanyń kásiporyndary 70 myń­nan astam halqy bar jaǵalaýdaǵy aýyldar úshin negizgi jumys berýshi bolyp tabylady. Alaıda, búgingi tańda balyq sharýashy­lyǵyna qatysty kóptegen máseleler óziniń sheshimin kútip tur. Ásirese, bul bekire tu­qymdas balyqtar qoryn saqtaýǵa jáne ony kóbeıtýge qatysty órbıdi. Ashy shyndyq mynadaı: dámdi jeńsik as, teńdessiz taǵam bolyp tabylatyn bekire tuqymdas ba­lyqtar qory sońǵy 20 jylda kúrt azaıdy, qazir quryp ketýdiń az-aq aldynda tur. Kezinde oblys halqyn asyraǵan, elimizdi álemge áıgili etken balyq sharýashy­ly­ǵy­nyń qazirgi kúıi quldyraý deńgeıine jetti. Osyǵan deıin tonnalap aýlaǵannan basqa, balyqty saqtaý, kóbeıtý, qoryn ósirý týraly másele eshkimdi tolǵantqan emes. Sýdaǵy marjan sarqylmaıtyn taı qazandaı kóringendikten, ysyrapshyldyqqa jol berilgen. Endi sol ysyrapshyldyqtyń zardabyn shegýdemiz. Degenmen, balyq sharýashylyǵy sala­­­­synyń eńsesin kóterip, jandandyrýdyń amaly qarastyrylyp jatyr. Bul baǵytta úlken jumystar bar. Aldymen, byltyr Elbasynyń Atyraý oblysyna jumys sa­pary kezinde kóterilip, tıisti mınıstrlik­terge tapsyrmalar júktelgenin aıtý lázim. Sondaı-aq bıyl oblysqa arnaıy jumys saparymen kelgen Premer-Mınıstrdiń tarapynan da úlken qoldaý taýyp, salaǵa biraz qarjy bólinetin boldy. Sol sapardyń taǵy bir nátıjesi – oblystyq ákimdikte QR Bas prokýrory Qaırat Mámıdiń tóra­ǵalyq etýimen Bas prokýratýranyń Jaıyq-Kaspıı basseıninde balyqtyń baǵaly túrin saqtaýdy jáne ósirýdi qamtamasyz etý salasynda zańdylyqtyń saqtalý máseleleri boıynsha quqyq qorǵaý organdarynyń keńeıtilgen kóshpeli májilisi ótti. Oǵan Parlament depýtattary, Aýyl sha­rýa­shylyǵy, Ishki ister, ózge de mınıstr­lik­terdiń, Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agent­tiginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara áskerleriniń basshylary, respýblıkanyń batys óńiriniń jergilikti atqarýshy bılik pen quqyq qorǵaý organdary qatysty. Aty­raýdaǵy májilistiń ótý barysynda Prem­­er-Mınıstrdiń orynbasary, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev tikeleı baılanysta boldy. Mundaı keń kólemde, joǵary ókildikte, respýblıkalyq deńgeıdegi mańyzdy májilis oblysta tuńǵysh ret ótkizildi. Oblys ákimdiginiń bastamasymen Jaıyq-Kaspıı basseınindegi zańsyz balyq aýlaýdy bol­dyrmaý jumystary pármendi júrgizilýde. Bizdiń usynysymyzben Úkimette vedom­stvoaralyq komıssııa qurylyp, osy sa­la­daǵy kóptegen problemalyq máselelerdi anyqtady. Qazirgi kezde osy joǵary deń­geıde balyq qoryn qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrý jumystary júrip jatyr. Balyq qoryn qorǵaý máselesine osyn­shalyqty mán berýimizdiń tereń syry bar. Bar-joǵy 25-30 jyl ǵana tirshilik etetin balyqtardyń qory quryp keterdeı bolyp azaıýynyń eń negizgi sebebi – adamdardyń taǵylyq áreketteri. Qara basynyń qamyn oılaǵan brakonerler qundy balyqtardy ýyldyryq shashý jasyna jetkizbeı-aq qynadaı qyryp jatyr. Shabaqtardyń tek 10 jyldan keıin ǵana ósken ortasyna oralyp, ýyldyryq shasha bastaıtynyn eskersek, qaraqshylardyń bul áreketin qundy balyq­tardyń tuqymyna balta shabý dep túsinemiz. 1998 jyly Atyraýǵa áıgili Kýsto komandasy keldi. Sol sapar bary­syn­­­­da Jak Iv myrza “Men álemniń biraz teńizderinde bolyp edim. Biraq, dál Kas­pıı­­degideı brakonerlikti alǵash kórýim”, dep tańǵalǵan eken… Jasyratyny joq, búgin kim kóringen kúnkóristiń qamy dep altynǵa para-par bekire tuqymdas balyqtarǵa jaýdaı tıip, qanaǵatsyz qylǵytyp jatyr. Nan taba almaı, ashtyqtan jep jatqan joq, paıdakúnemdiktiń qulyna aınalyp, ar-uıatty, tabıǵatty, qanaǵatty umytqan. Osyndaılardyń kesirinen asa qymbat qara ýyldyryq beretin bekire tuqymdas ba­lyqtar quryp barady. Jese dámi til úıi­retin, álsizge qýat beretin qara ýyldy­ryq­ty shetten kelgender shelektep áket­ken­­derine máz, ishtegiler iship, jegenderine máz. Shetten kelgen brakonerlerdiń ozbyr­ly­ǵy – tek bekirege ǵana emes, eldiń ult­­tyq qaýipsizdigine tóngen qater. Olardyń Kaspıı qazaqstandyq bóliginde emin-erkin taı­rańdap, brakonerlikpen aınalysýy táý­elsiz memleket degen atymyzǵa syn. Qazirgi kúni bul – qoǵamdy, jurtshylyqty tolǵan­dyryp otyrǵan kúrdeli problema. Balyq qoryn qorǵaý zańnamamen Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń balyq ınspeksııasyna júktelgen. Sonymen birge, brakonerlikpen kúresti Qarjy polısııasy, Ishki ister departamenti bólimi, Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń Shekaralyq qyzmeti, “Aq Jaı­yq” tabıǵat rezervaty júrgizedi. Barlyq sharalarǵa Ulttyq qaýipsizdik komıteti departamentiniń, kólik ınspeksııasynyń qyz­metkerleri qatysady. Alaıda, bir máse­leniń basyn ustaǵan osynsha memlekettik organdar bir-biriniń qyzmetin qaıtalaıdy. Olardyń isinen túpki nátıje bolmaı tur. Sonymen qatar, memlekettik organdardyń qyzmetin baǵalaýdyń naqty belgilengen ólshemderi joq. Sonyń saldarynan alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshýge árbir organnyń qosqan úlesin jáne jumysynyń tıimdiligin anyqtaý múmkin emes. Atalǵan organdardyń qaı-qaısysy da quqyq buzǵan tulǵalardy anyqtamaı, quqyq buzýshylyq­ty ashýǵa ǵana múddeli. Iаǵnı, qylmys bar, jaýap berýshi joq. Eshbireýi aldyn alý sharalarymen aınalyspaıdy. Mundaı jaǵdaıda qylmysker ózin erkin sezinetini beseneden belgili. Teńizdi aıtpaǵanda, jyl boıyna Jaıyq ózeni quıylysynan bastap 4 myńǵa jýyq aý qurylǵan. Teńiz bekiresin talan-tarajǵa túsirgen brakonerlik uıymdasqan qyl­mysqa aınalyp otyr. Resmı statıstıkaǵa súıensek, sońǵy 3 jylda el aýmaǵynan 40 tonna bekire tuqymdas balyqtar, 10 tonna­ǵa deıingi mólsherde qara ýyldyryq áke­til­gen. Alaıda, jedel aqparatqa sáıkes jyl saıyn el aýmaǵynan shyǵarylatyn bekire tuqymdas balyqtar kólemi áldeqaıda kóp: 500-600 tonna. Bul – bekire balyqtaryn zańsyz shetelge shyǵarý resmı statıstıka kórsetkishinen 37 esege, al qara ýyldyryq­ty shyǵarý 7 esege artyq degen sóz. Bul ázirge belgili bolǵan derekter ǵana. Al, ustalmaı ótip ketip jatqany qansha. Mine, el baılyǵyn talan-tarajǵa salý degen osy. Teńizdiń qazaqstandyq bóligi sheteldik brakonerlerdiń zańsyz balyq aýlaý aıma­ǵyna aınalǵan. Qarjy polısııasynyń málimetinshe, qara ýyldyryqtyń kóleńkeli aınalysy 92 paıyzǵa jetken. Kaspıı-Jaıyq sý basseınindegi asa baǵaly sý mar­jany jylma-jyl osylaı kóringenniń qo­lyn­da ketetin bolsa, bekire tuqymdas ba­lyq­­tar qorynyń múldem joıylatyny anyq. Elimizde brakonerlikpen kúrestiń bastalǵanyna birneshe jyl bolǵanmen, olarǵa tosqaýyl qoıatyn memlekettik organ­dardyń jumysy mardymdy nátıje bermeı tur. Bul quqyq qorǵaý, onyń ishinde balyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıisti dáre­jede uıymdastyrylmaǵanyn kórsetedi. El Prezıdenti bekire tuqymdas ba­lyq­tar qoryn saqtaýǵa, ony talan-tarajǵa salǵan brakonerlikke qarsy bitimsiz kúres júrgizýdi qatań tapsyrǵan. Al shyndy­ǵyn­da, eń negizgi mindetter qaǵaz júzinde ǵana qa­lyp keledi. Búginge deıin ashylyp, joı­yl­ǵan birde-bir uıymdasqan qylmystyq top joq. Aımaqta ekologııalyq qylmys jónindegi arnaıy mamandandyrylǵan jedel-tergeý toby qurylǵanymen, bul top tek qaǵaz júzinde qyzmet etetini anyqtaldy. Mundaı kózboıaý­shylyq kimge kerek? Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi olardan da asyp túsip, bekire balyqtaryn ýyldyryq shashý kezinde aýlaýdy toqtatý jónsiz dep eseptegen. Zań boıynsha tyıym salynǵa­nyn mınıstrlik bilmeýi múm­kin emes. Bilse, nege zańǵa qarsy shyǵady? Bizdi teńiz shekarasyn qorǵaý máselesi de erekshe alańdatady. О́ıtkeni, joǵaryda aıtylǵandaı, respýblıkanyń ózen-kólde­rinde sheteldik brakonerlerdiń jappaı áre­ket etýi tek balyq qoryna ǵana emes, el­diń ulttyq qaýipsizdigine de tikeleı qater tý­dyrady. Shekaralyq qyzmet Kaspıı te­ńi­ziniń 12 mıldik shekara aımaǵyna basqa mem­lekettik qyzmetterdi jibermeıdi. Bul erekshelik olarǵa teńizdiń keń aımaǵyn to­­lyq­taı baqylaýǵa, zańsyz balyq aýlaýǵa jaǵ­­­­daı jasaýǵa múmkindik beredi. Atyraý ob­lysynda quqyq qorǵaý organdary bra­konerlikpen kúresti jandandyrýyna baı­la­nysty Shekaralyq qyzmet Mańǵystaý ob­lysynyń aımaǵyna aýysyp, sol óńirde zańsyz balyq aýlaýǵa qoldaýshylyq kórsetý faktileri anyqtaldy. Al jergilikti quqyq qorǵaý organdarynyń Mańǵystaý aımaǵyna kirýge eshqandaı quqyǵy joq. Demek, bra­kon­erliktiń tamyry tereńge ketip, jappaı uıymdasqan qylmystyq sıpatqa ıe bolǵan. Osy áreketterdiń túpki sebepteri joıyl­maı, brakonerliktiń ózin joıý múmkin emes. Kaspıı teńizi tek Qazaqstanǵa ǵana tıesili emes. Bul – Reseı, Iran, Ázirbaı­jan, Túrkimenstan sekildi kórshiles memle­ketterge de ortaq sý qoımasy. Sonymen qatar, jaǵalaýdaǵy memleketter arasynda teńizdiń mártebesin anyqtaý máselesi áli tolyq sheshimin tapqan joq. Bul da brakonerlikpen kúrestiń tıimdiligine áser etetin faktor. “Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Memlekettik shekarasy týraly” Zańǵa sáıkes Kaspıı teńizinde el aýmaǵyndaǵy jaǵalaýdan 22,2 shaqyrym qashyqtyqta (12 mıl) memlekettik shekara anyqtalǵan. Biraq memlekettik shekaranyń naqty qaı jermen ótetinin anyqtaıtyn normatıvti qujat bolmaı tur. Eń bastysy, sý aıdy­nynda memlekettik shekarany aıqyndaý týraly Qazaqstan men Kaspıı jaǵalaý­yn­daǵy ózge de memleketter arasynda naqty kelisim bolmaǵandyqtan, bul birjaqty sheshim kúıinde qalýda. Osyǵan baılanysty teńiz shekarasyn buzǵan kórshiles elderdiń azamattaryna Qylmystyq jáne Ákimshilik kodeksterdiń tarmaqtaryn qoldanýdyń zańdylyǵy kúmán týǵyzady. Qazaqstandyq quqyq qorǵaýshylar Reseı Federasııa­sy­nyń nemese Ázirbaıjannyń azamattaryn ustasa, ol óz elderiniń dıplomatııalyq ók­­il­dikteri arqyly qazaqstandyq quqyq qor­ǵaý organdarynyń zańsyz áreketteri týraly talap qoıýy múmkin. Buǵan qosa, Kaspıı teńiziniń beıtarap bóliginde brakoner­­lik­pen aınalysqan sheteldik azamattardy jaýapkershilikke tartýdyń quqyqtyq negizderi bolmaǵandyqtan, ustalǵandar jaýapkershilikten sytylyp ketip otyr. Mine, osy sebepti, Kaspıı teńiziniń már­te­besin anyqtaý asa mańyzdy máselege aınalyp, aıryqsha nazar aýdarýdy qajet etedi. Aldymen, Kaspıı mártebesin anyq­taýda kórshiles memlekettermen ortaq mámi­lege kelip, naqty sheshim qabyldanýy tıis, árbir memlekettiń zańnamasynyń qolda­nylý tártibi aıqyndalýy kerek. Másele dál osy­laı sheshimin tapsa, mundaǵy keń óris alǵan brakonerlikke qarsy kúresti kór­shiles mem­lekettermen birlesip júrgizýge mol múm­kin­dik bolar edi. О́zge elderdiń bra­kon­­er­lerine zańdylyqqa sáıkes qatań jaza qoldanýǵa jol ashylady. Eń bastysy, ózge el bra­kon­erleriniń teńizdiń qazaq­stan­dyq bóliginde bekire tuqymdas balyq­tardy zańsyz aýlaýy­na senimdi tosqaýyl qoıylady. Brakonerliktiń óristeýi jáne Kaspıı teńizinde bekire tuqymdas balyqtar qory­nyń azaıýy bir-birimen tikeleı baılanysty. Bul – aqıqat. Jalpy, bekireni saqtaý, qorǵaý máselesine kózqarasty túbegeıli óz­gertý kerek. Osyǵan oraı, oblys ákimdiginiń mynadaı birneshe usynystary bar: Birin­­shiden, bekire tuqymdas balyqtardy ótkizý­diń zańsyz naryǵyn joıý. Máselen, Reseı memleketi tárkilengen ýyldyryqty joıý jolyna kóshken. Bizdiń elde de dál osyndaı tártip engizilse, qazirgi tańda tárkilengen ýyldyryqtyń ekinshi márte aınalymǵa túsýin túbegeıli joıa alar edik. Qazir memlekettik bıýdjetke bekire tuqymdas balyq túrlerin ótkizýden nebary 2-3 mln. teńgeni molaıtýǵa múmkindik bolady. Ekinshiden, Qazaqstan Respýblıkasynda qoldanýǵa tyıym salynǵan sıntetıkalyq monojipterden jasalǵan aýlar men balyq aýlaý quraldaryn ákelýge jáne satýǵa tyıym salý. Sondaı-aq, kásipshilik balyq aýlaýdyń aý materıaldary men quraldaryn erkin satý qyzmetin lısenzııalaý, mundaı lısenzııany kásiptik balyq aýlaý quqyǵyna ıe tulǵalarǵa ǵana berý arqyly shekteý qoıý qajet. Úshinshiden, balyq resýrstaryn zańsyz aýlaýǵa jaýapkershilikti kúsheıtý. Brakonerlikpen kúresýde aıyppuldar­dy qoldaný bul qylmystyń aldyn alatyn­­daı shara bola almaıdy. О́ıtkeni, bul pár­meni tómen jaza. Bekire tuqymdas balyqpen ustalǵan tulǵalar kóp jaǵdaıda Qylmystyq kodekstiń 183-babyn buzyp, zań boıynsha aldyn ala qylmystyq jolmen múlikti al­ǵany nemese ótkizgeni úshin jazaǵa tarty­la­dy. Sondyqtan, bekire tuqymdas balyq­tar­dy nemese onyń ónimderin zańsyz alý, saq­taý, tasymaldaý nemese ótkizý úshin qa­tań jaza qarastyryp, qylmystyq zańna­ma­ny tıisti bappen tolyqtyrý usynylady. Tórtinshiden, balyq resýrstaryn qorǵaý jáne brakonerlikpen kúres jóninde bir­tutas memlekettik organdy zań shyǵarý­shy­lyq deńgeıde belgileý. Meniń oıymsha, muny ishki ister depar­tamentine nemese balyq qorǵaý ınspeksııa­syna júktegen durys. Aldyn alý shara­la­ryn júkteýde Kaspıı teńiziniń 12 mıldik aımaǵynda qımyl jasaıtyn quqyǵy bolýy tıis. Basqa quqyq qorǵaý organdaryna sýda kez kelgen reıdtik sharalardy júrgizýge tyıym salý kerek. Shekara kúzetý qyzmeti shekarany qorǵasyn. Prokýratýra tıisinshe qadaǵalaýdy júzege asyrady. Reseıde “Pıranıa” atty arnaıy balyq qorǵaý toby qurylǵan. Aıta ketý qajet, Atyraý bekire tuqymdas balyq zaýyty men jergilikti balyq ınspeksııasy bir organǵa – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine baǵynady. Mundaı jaǵdaıda bekire tuqymdas balyq zaýytynyń qyzmetine tıisti baqylaý bolmaıdy. Qyzmet kórsetýshi de, tapsyrys berýshi de – bir jaqtan. Ýyldyryqtyń shyǵarylýy jáne basqa da tehnologııalyq úderister baqylaýsyz qalýda. Shyqqan tuqymnyń kólemi qansha ekeni belgisiz. Besinshiden, eń bastysy, balyq resýrs­ta­ryn qorǵaý jáne brakonerlikpen kúres jóninde birtutas memlekettik organ quryp, onyń oblys ákimdigine de esep berýin min­detteý kerek. Jergilikti jerdegi jaǵdaıdy ákimdik jaqsy biledi. Mınıstrliktiń ortalyqta otyryp balyq sharýashylyǵyn­daǵy barlyq jaǵdaıdy baqylaýda ustaıtyn múmkindigi joq. Balyq qorǵaý organdary ózderiniń qýaty az katerlerimen brakoner­lerdi ustaýǵa dármensiz. Bul úshin aýmaqtyq balyq ınspeksııasynyń qyzmetin qarjy­­landyrý máseleleri boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý qajet. Máselen, ishki ister organdarynyń tájirıbesin­de­gideı. Sonda jergilikti atqarýshy organ bul organǵa materıaldyq-tehnıkalyq jabdyq­taý boıynsha jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Sondaı-aq, oblys ákimdigi men Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligine baǵynyshty balyq sharýashy­ly­ǵy komıteti arasynda retteý fýnksııalaryn bólý qajet dep esepteımiz. Mine, sonda ǵa­na ortaq jaýapkershilik, biregeı tártip bo­lady, jumystyń tıimdiligi artady. Brakonerlikten basqa balyq qorynyń azaıýyna yqpal etetin ózge de faktorlar bar. Sońǵy jyldary Kaspııde qarqyndy damyp kele jatqan munaı óndirisiniń teńiz faýnasyna tıetin zııany, sonyń ishinde balyq qorynyń azaıýyna tıgizer áseri – aıryqsha nazar aýdarýdy qajet etetin máse­le. Mine, 16 jyldan beri jyl saıyn Kas­pıı teńizinde ıtbalyqtardyń jappaı qy­­rylý faktisi tirkeledi. Sýdyń lastanýy be­kire tuqymdas balyqtarǵa da jaıly bol­maıtyny túsinikti. Máselen, 2006-2009 jyldary 2143 bekire tuqymdas balyqtar men 1293 ıtbalyq qyrylǵany jóninde de­rekter tirkelgen. Balyqtardyń qyrylýy­men kelgen shyǵyn 206 mıllıon 678 myń teńgeni quraǵan. Bul osy kezeńde brakon­er­­ler keltirgen zalal kóleminen artyq. Jekelegen ekolog-mamandardyń pikirine súıensek, sý janýarlarynyń bulaısha jyl­ma-jyl opat bolýy teńizdegi barlaý jáne kómirsýtekti óndirý kezinde aýaǵa shyǵary­latyn kúkirt, metan nemese ózge ilespe gazdarmen baıla­nysty bolýy yqtımal. Bul ázirge boljam ǵana. Biraq teńizde burǵylaý jumystary bastalǵanǵa deıin sý janýarla­­rynyń bulaı jappaı qyrylýy bolmaǵanyn bilemiz. Atyraý jáne Mańǵystaý oblystary aýma­ǵynda Kaspıı teńizi sýynyń astynda qalǵan 170 munaı-gaz uńǵymasy bar. Ázirge osy uń­ǵymalardyń qorshaǵan ortaǵa áseri jónindegi másele ońtaıly sheshimin tapqan joq. Kaspııdegi tirshilikti saqtaımyz de­sek, bul máselege de erekshe nazar aýdarý qa­j­et. Bul týraly biz qazir Úkimetke, tıisti mı­nıs­tr­likter men vedomstvolarǵa usynys­ta­ry­myz­dy berip, osy problemany kóterip otyrmyz. Bekire tuqymdastarǵa qatysty jaǵdaı osyndaı eken dep qol qýsyryp otyrýǵa da bolmaıdy. Kerisinshe, endi onyń qoryn molaıtýdyń jolyn belsendi izdestirýimiz qajet. Sonda qandaı joldy tańdaǵan jón? Qazaqstan úshin qolaıly bolatyn álemdik tájirıbe bar ma? Barshaǵa belgili, bekire tuqymdas balyqtardy óńdeý men qara ýyldyryq shyǵarýǵa mamandandyrylǵan respýblıkamyzdaǵy jalǵyz kásiporyn – Atyraýdaǵy zaýyt – “Atyraýbalyq” ak­sıonerlik qoǵamy. Bul burynnan balyq salasyndaǵy jetekshi kásiporyn jáne álemdik naryqqa bekire balyqtarynyń qara ýyldyryqtary men jeńsik asyn usynýshy jalǵyz qazaqstandyq kompanııa bolatyn. Statıstıkalyq derekterge kóz júgirtsek, “Atyraýbalyq” zaýytynda 1986 jyly 30 tonna qara ýyldyryq óndirilipti. Bul – eń sońǵy tirkelgen joǵary kórsetkish. Baǵaly balyq pen qunarly qara ýyldyryq bul kúnde kózden bulbul ushty. Ol túgili, qara balyqtyń da qarasy azaıyp qalǵan. Bir kezderi jekemenshikke ótip ketken elimizdegi mańdaıaldy kásiporyn flagmannan ballastqa aınaldy. Bul onsyz da quryp bara jatqan balyq sharýashylyǵyn odan ári turalatty desek artyq bolmas. Ádilin aıtar bolsaq, oǵan syrttan kelgender de, osy jerdiń adamdary da “úles qosyp”, kásiporyndy taqyrǵa otyrǵyzdy. Solar­dyń qareketinen sońǵy 15 jylda búkil respýblıkaǵa óz ónimimen tanymal bolǵan kásiporyn qurdymǵa ketti. Kásiporynnyń ıeleri birneshe ret aýy­sýy onyń qarjylyq jaǵdaıy­nyń meılin­­she nasharlaýyna áke­lip soqty. Áıgili ká­siporyn 1 mlrd. teńgeden astam qaryzdar bo­lyp qaldy. О́ndiris kólemi jy­lyna 13,5 myń ton­nadan 3,8 myń tonnaǵa deıin tómendedi. Kon­servi shyǵarý ón­­dirisi jaby­lyp, 500-diń ústinde adam ju­myssyz qaldy. Kásip­orynnyń barlyq aktıvteriniń tozyǵy jet­ken, óndiristik qýaty 90%-ǵa eskirgen. Sala qyzmet­ker­leriniń jalaqysy oblys boı­ynsha eń tómen bolyp sana­lady. Osynyń saldarynan jo­ǵa­ry bilikti mamandar ketýde. Prezıdent byl­tyr bekire tuqymdas balyqtardy aýlaý, sa­typ alý, qaıta óńdep, ótkizýge memleket­tik monopo­lııa engizý týraly zańǵa qol qoı­dy. Soǵan oraı endi qyzyl balyqqa qatys­ty máse­lelerdiń barlyǵy jergilikti jerde sheshi­letin bolady jáne osy baǵytta mono­po­lııa sýbektisi – “Jaıyq-Balyq” kom­mý­nal­dyq memlekettik kásiporny quryldy. Oblys ákimdiginiń bastamasymen búginde “Atyraý­balyq” AQ-tyń múligi memleket menshigine qaıtarylyp, bosap qalǵan qyzmetkerler túgel jumysqa ornalasty­ryl­dy. Jalaqy boıynsha qaryzdar da to­lyqtaı tólenedi. Buryn árkimniń qolynda ketip, talan-tarajǵa salynǵan qyzyl ba­lyq­ty aýlaý, óńdeý, satý bir qolǵa shoǵyr­lanyp, biryńǵaı tártippen júzege asady. Atalmysh máseleni joǵary organdarda qaıta-qaıta kóterip, tabandylyqpen sheship otyrmyz. Bul – bizdiń úlken jetistigimiz. Aldaǵy ýaqytta bul kásiporynnyń jumysyn qalaı órkendetken jón? Qarajat qaıdan tabamyz? Mine, endi osyndaı saýaldarǵa oraı óz usynystarymyz bar. Burynǵy Keńes Odaǵy kezindegi tájirıbege súıenip, balyq sharýashylyǵyn ortalyq­tan­dy­rýdy kózdedik. Buǵan qatysty barlyq máseleler bir mekeme –“Jaıyq-Balyq” kommýnaldyq memlekettik kásiporny arqyly rettelip otyrady. Burynǵydaı jeke-jeke óz aldyna kooperatıv degender bolmaıdy. Balyq sharýashylyǵymen aı­nalysatyn kásipkerler osy jobaǵa úleske kirip, aksıoner bolyp, qarjylaryn salýǵa nıet bildirip otyr. Barlyǵy birigip, bir jerde jumys jasaıdy. Bıýdjetten bir tıyn da qarjy shyǵarmaı, jergilikti kásip­kerlerdiń kúshimen-aq salany kóterip alýǵa bolady. Bul – kim-kimge de óte tıimdi. Jańa kásiporynnyń aldyna úlken min­det qoıylyp otyr. Ol – burynǵy balyq sharýashylyǵynyń flagmanyna tyń serpin berip, órkendetý, qýatty óndiris ornyna aınaldyrý. Qazirgi ýaqytta memlekettik monopolııa sýbektisiniń perspektıvalyq damý baǵyttary jasaqtalýda. Soǵan oraı “Jaıyq-Balyq” kommýnaldyq memleket­tik kásiporny aldynda kelesideı mindet­terdi júktep otyrmyz. Birinshiden, jylyna 15 myń tonnaǵa deıin balyqty tereń óńdeý jáne aýlaý kólemin ulǵaıtý. Sonymen qatar, balyq shıkizaty naryq baǵasymen balyq aýlaýshy sharýashylyqtardan satyp alynady. Bul olar úshin tıimdi jáne olar osy bastamany qoldaıdy. Ekinshiden, balyq-quty óndirisin jandandyrý. Ol úshin qýattylyǵy jylyna 5 mln. shartty ydys bolatyn balyq-quty zaýytyn salý qajet. О́ndiris ár túrdegi balyq-quty óndirisin (40 ataýǵa deıin) 4 jelimen iske asyratyn bolady. ISO, HASSP, Eýronómir jáne basqa da halyq­ara­lyq standarttar normalaryna saı tuz­daı­tyn, ystaıtyn, qaqtaıtyn jáne kýlı­narlyq ónimder shyǵaratyn sehtar qaıta­dan salynady. Sondaı-aq, eskirgen to­ńazytqyshtardyń ornyna ónimdiligi joǵa­­­ry, qazirgi zamanǵy tez qatyrǵysh qondyr­ǵylar ornatylatyn bolady. Balyq óniminiń assortımenti men joǵary qosylǵan qunyn arttyryp, shıkizat óndirisin tómendetip, al jumysshylar sanyn 700-den 2500 adamǵa kóbeıtemiz. Barlyq ónimder sheteldik jáne reseılik suranysqa ıe bolyp, eksportqa shyǵarylady. Úshinshiden, teńizde balyq aýlaýdy jáne jańa kásiptik aýdandardy ıgerýdi uıym­dastyrý. Teńizde qory mol maıshabaq aýlaý­dy jandandyrý kerek. Qazaqstannan basqa Kaspıı mańy memleketteriniń barlyǵy teńizdik aýlaýmen aınalysady. Tórtinshi baǵyt – taýarly bekire baly­ǵyn ósirýdi damytý. Monopolııa sýbektisi retinde perspektıvasy mol osy baǵytty qarqyndy damytýymyz kerek. Shyndy­ǵyn­da, bekire balyǵynyń ósip-ónetin tabıǵı aımaǵyn saqtaý boıynsha jumystardyń deńgeıi múlde tómen. Jaıyq ózenindegi be­ki­re tuqymdas balyqtardyń ýyldyryq sha­shatyn 68 mekeniniń qazir 13-i ǵana jaram­dy. Jaǵalaýdaǵy aýyldardyń turǵyndary úshin jumys orny bolyp tabylatyn taýarlyq bekire óndirisi de ekpin ala almaı otyr. Osyǵan baılanysty myna jaıtty basa aıtqym keledi. Memleket basshysy qoıǵan mindettiń biri – Kaspıı bekiresiniń tabıǵı qoryn saqtaý. Al, onyń balamaly joly – taýarly bekireni ósirý. Munyń tıimdiligi nede? Aldymen, bekire tuqymdas balyq­tardyń tuqymyn joǵaltar bolsaq, onyń ónimin shyǵarý da toqtaıdy. Bul – memle­ket bıýdjeti úshin orny tolmas shyǵyn. Al, qazirgi ekologııalyq ahýal bekireniń tabıǵı ósimine belgili bir deńgeıde shekteý qoıady. Demek, taýarly bekire ósirý – tabysty, turaqty, ekonomıkalyq turǵydan, balyq sharýashylyǵyn damytýdyń eń tıimdi baǵy­ty. Osy ádis kóptegen shet memleketterde qoldanylyp, qazirgi ýaqytta taýarly bekireni ósirý ásirese, Qytaıda, AQSh-ta, Fransııada, Germanııada, Italııada, Danııa men Japonııada erekshe qarqynmen damýda. Balyq sharýashylyǵyn jetik biletin ma­mandardyń paıymdaýynsha, Qazaqstannyń balyq sharýashylyǵyn damytýǵa eń qolaılysy – Qytaıdyń tájirıbesine júginý. О́ıtkeni, bul elde taýarly bekire ósirýdiń álemdik tájirıbesi qalyptasqan. Osy máselege Qytaı memleketi den qoıyp, arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldap, salany damytýǵa bet burǵan kásipkerlerge memleket tarapynan qoldaý kórsetip otyrady eken. Qytaıdyń atalǵan salany ekonomıka­nyń aldyńǵy legine shyǵaryp, asa tıimdi etip otyrǵany basqa elderdi de qyzyq­tyrady. Bir ǵana mysal, álem boıynsha taýarly bekire ósirýdiń 60 paıyzy Qytaı­dyń úlesine tıedi eken. Iаǵnı, bul elde jylyna 20 mıllıon tonnadan asa taýarly bekire ósiriledi degen sóz. Qazaqstanda taýarly bekireni ósirý keń kólemde damymaı otyr. Munyń birneshe sebebi bar. Birin­­shi­den, buǵan nesıe saıasatynyń jetilmegeni keri áserin tıgizedi. Ekinshiden, taýarly beki­reni ósirýge umtylǵandar mem­le­kettik qol­daýdy sezine bermeıdi. Úshin­shiden, taýardy óndirý tehnologııasy men tájirıbeniń joqtyǵy osy isti órken­detýge kedergi jasaıdy. Tórtinshiden, taýarly bekireni ósirýge nıet etken fermer, kásip­ker, balyqshylardy tolyqqandy aqparat­tandyrý jetispeıdi. Taýarly bekire degen ne? Jeke taýarly bekire sharýashy­lyǵyn qalaı qurý kerek? Onyń ekonomıkalyq tıimdiligi qandaı? Mine, jurt osydan beıhabar. Jáne besinshi baǵyt – ǵalymdar bekire tuqymdas balyqtardyń tabıǵı jolmen kóbeıýine yqpal etetin bir ádisti usynady. Ol – shabaqtardy jasandy jolmen ósirý. Bul – kóptegen shet memleketterde keńinen qoldanylatyn ádis. Ras, Qazaqstanda, sonyń ishinde Atyraý oblysynda osyndaı eki zaýyt bar. Olarda jyl saıyn 7 mıllı­on shabaq ósirilip, Kaspıı teńizine jibe­riledi. Biraq munyń mólsheri kórshiles memlekettermen salystyrǵanda tipten az ekenin moıyndaýymyz kerek. Máselen, jylma-jyl Reseıde 56 mıllıon, Iranda 22 mıllıon, Ázirbaıjanda 15 mıllıon shabaq ósiriledi eken. Ázirge bekire shabaqtaryn ósirýdi ulǵaıtý múmkindigi shekteýli. Sebebi, Atyraýdaǵy bekire sha­baǵyn ósiretin zaýyttardyń tehnologııasy eskirdi. Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, bekire balyǵynyń analyq úıirin ustaı otyryp, jyldyq qýattylyǵy 30 mln. dana shabaq shyǵaratyn jańa zaýyt salý qajet. Joǵaryda aıtylǵannyń barlyǵy basym nazardy, úlken kúsh-jigerdi, eren eńbekti, mol qarjyny qajet etedi. Áńgime tek balyqty aýlap, ony satýda ǵana emes. Máseleniń tamyry tym tereńde jatyr. Biz ómir boıy qazba baılyqtardan renta alyp otyra almaımyz. Kúnderdiń kúninde munaı da, gaz da sarqylady. Al, balyq degenimiz – durys paıdalana bilsek, azaıǵan qory molaıatyn, saqtaı bilsek, sarqylmaıtyn resýrs. Osy salany órkendetýdi utymdy uıymdastyra alsaq, onyń tabysy da mol bolady. Balyq sharýashylyǵy balalary­myzdy da, nemerelerimizdi de, odan keıingi talaı urpaqty asyraıtyn kásip. Osy salanyń bolashaǵyn osy kezden oılaýymyz kerek. Sondyqtan salmaǵy da bar, bermegi de mol osy máseleni sheshý barshamyzdyń mindetimiz dep bilemin. Bergeı RYSQALIEV, Atyraý oblysynyń ákimi.