Sý tapshylyǵy qaıtse azaıady?

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy sý qorynyń 80 paıyzy Re­seıge táýeldi. О́ıtkeni, osyndaı mólsherdegi sý Reseı Federasııasy aýma­ǵynda qalyptasady. Aıtalyq, óńirdegi eń basty sý kózi – Jaı­yq ózeni óz bas­taýyn Bashqurtstan taýlarynan alady. Oblys­taǵy ekinshi bir úl­ken ózen­der Shaǵan men Derkóldiń bastaýy Oryn­bor oblysy aýma­ǵyn­da. Al ob­lys­tyń ońtústigindegi Qaraózen men Sa­ryózenge sý Saratov oblysy ar­qyly jetedi. Kádimgi jaǵrafııa­lyq turǵydan qarastyrǵanda Batys Qazaqstan joǵaryda atalǵan ózenderdiń tómengi aǵystarynda orna­lasqan. Olardyń aǵysy tez, ári sýdyń negizgi kólemi sý tasqyny ke­zinde ótedi. Sońǵy bes jyl­dyń bederinde bul ózenderdiń bir de bi­rinde sý tasqyny bolǵan joq. Bul jaıt óńirde sý tapshylyǵyn týyndatty. Sóıtip, búgingi kúni oblys aýmaqtaryn sýmen qamtý máselesi ózekti má­se­lege aınaldy. Transshekaralyq ózenderdiń budan basqa da sheshil­megen túıinderi jetkilikti. Onyń ústine jyǵylǵanǵa judyryq degendeı bıylǵy jazda Oral óńirinde úsh aıǵa sozylǵan aptap ystyq mundaǵy sý sharýashylyǵynyń jaı-kúıin odan ári tómendetip jiberdi. “BatysSýShar” RMK dırektory Q.O.KENJEǴALIEVPEN tilshimizdiń áńgimesi osyndaı kókeı­kesti máseleler tóńireginde órbidi. – Qazbek Orazaıuly, egemendiktiń eleń-alańynda, dálirek aıtqanda, 1992 jyldyń 27 sáýirinde Reseı men Qazaq­stan memleketteri arasynda transshe­karalyq ózenderdi birlesip paıdalaný jáne qorǵaý týraly kelisimge qol qoı­ylǵany belgili. Odan beri de 18 jyl ótip­ti. Bul az ýaqyt emes. Ashyǵyn aı­ty­­­ńyz­shy, osy kelisim bizge ne berdi? Re­seıge ne berdi? Onyń paıdasyn kóre aldyq pa? – Iá, atalǵan qujat osy kúnge deıin transshekaralyq sıpaty bar sý kózderin qorǵaý men paıdalaný ári eki memleket arasynda sý problemalaryna qatysty qarym-qatynastardy retteý isinde basty normatıvtik-quqyqtyq baza rólin atqaryp keldi. Alaıda atalǵan kelisimniń talaptary eki jaqqa birdeı ádiletti oryndaldy dep aıta almaımyn. Uzaq jyldardan beri sý sha­rýashylyǵynyń basy-qasynda júrgen maman ári basshy retinde men osyndaı aıqyn tujyrym jasaı alamyn. Bul kelisim negizinen Reseıge qyzmet jasady. Kórshi elde jańa sý qoımalary qurylystary salyndy. Qoldanystaǵy osyndaı nysandarǵa kúrdeli jóndeýler júrgizildi. Munyń bári qazaqstandyq taraptyń kelisiminsiz atqaryldy. Kelisimniń osyndaı birjaqty sıpat alýy Oral óńirindegi sý mólsherin azaı­typ jiberdi. Ári onyń sapasy da tómen­dep ketti. Bul faktor kúrdeli ekolo­gııa­lyq ahýaldyń qalyptasýyna da ákelip soqtyrdy. Sóıtip, Saryózenniń tómengi aǵysyndaǵy kólderdiń kóbi qurǵap qal­dy. Qaraózenniń qoınaýyn­daǵy Qamys-Samar kólderi de osynyń kebin qushty. Reseıdiń Volgograd oblysy arqyly Edil sýyn Qazaqstandaǵy Jánibek sý­landyrý júıesine berýde de kedergiler kezdesti. Reseılikter sýdy taýarǵa aı­nal­dyryp jiberdi. Oǵan salynatyn sa­lyq mólsherin kóterdi. Osy túıtkilder sońǵy jyldary ekijaqty vedomstvo­aralyq kezdesýler barysynda birneshe dúrkin talqylanǵanymen óziniń oń sheshimin taba almady. 1992 jyldan beri eki memlekettegi sý problemalaryn retteý máseleleri de túbegeıli ózgeristerge ushyrady. Ol jańa zańnamalyq bazany ómirge ákelýdi qajetsindi. Osy maqsatta sońǵy bes jylda transshekaralyq sý sharýa­shy­lyǵy nysandaryn birlesip paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi komıssııa keli­simniń jańa jobasyn ázirleý máse­le­lerimen aınalysa bastady. Bul jo­ba­nyń sońǵy nusqalaryn ótken jyldyń naýryzynda jáne bıylǵy mamyr aı­ynda eki taraptyń sarapshylary Más­keý qalasynda talqylady. Osy eki­jaq­ty pikir almasýlar kezinde oǵan taǵy da tıisti tolyqtyrýlar men ózgerister engizildi. Bıylǵy qyrkúıek aıynda Reseı men Qazaqstan memleketteri basshy­la­ry О́skemen qalasynda kezdeskeni bel­gili. Osy kezdesýde eki el aýmaǵyndaǵy sý resýrstaryn retteý jónindegi jańa kelisimge qol qoıyldy. Onyń Qazaq­stan tarapy úshin basty paıdasy sol, Reseı Federasııasynan mehanıkalyq ádispen sý alý boıynsha shyǵyndardy óteýge quqyqtyq negiz qalaıdy. – Búgingi kúni Oral óńiriniń tur­ǵyndaryn sýmen qamtýda qalyptasqan kúrdeli jaǵdaılar qalaı sheshimin tabýda? Bul turǵyda qolǵa alynǵan sharalar men ister týraly aıta ketseńiz. – Kisideginiń kilti aspanda degen­deı, múmkindikke qaraı sý resýrsta­rymen qamtý isinde de táýelsiz bolǵanǵa ne jetsin. Búgingi basty qam-qareketimiz osy arnaǵa baǵyttalǵan. О́ńirdegi sý tapshylyǵyn balamaly nusqalar men joldar arqyly sheshý joldary qaras­tyrylýda. Basseınaralyq sý jiberý arqyly Qaraózen men Saryózenniń Reseıdegi Edil sýyna táýeldiligin tó­men­detý sharalary belgilendi. Osy maq­satta Oral-Kóshim jobasy júzege asty. Bul nysan Saryshyǵanaq kóline 30 mıllıon tekshe metr Jaıyq sýyn qo­sym­sha jiberýge múmkindik beredi. Son­daı-aq 1994 jyly sý tasqyny kezinde joıylyp ketken Aıdarhan sý qoıma­synyń da ekinshi tynysy ashyldy. Aldaǵy jyly atqarylatyn ister budan da qomaqty. Respýblıkalyq bıýd­jet qarajaty esebinen Qaraózen sýyn Jańajol aýyly arqyly Sary­ózen­ge jiberetin bóget salynbaq. So­nymen qa­tar, oblystyq bıýdjet esebi arqyly áz­ir­lengen tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemege sáıkes Kırov-Shejin sýlan­dyrý kanaly qaıta jóndelmek. Bul gıdronysan Tasqala, Aqjaıyq jáne Qaztalov aýdandaryn sýmen qamtýǵa múmkindik beredi. – Búgingi kúni qaı jerde de sý tap­shylyǵy jóninde kóp aıtylady. Bizdiń bú­gingi áńgimemiz de osy taqyryp tóńi­re­ginde bolyp otyr. TMD memleketteri ara­synda Qazaqstan sýy eń az el ekeni de belgili. Endeshe, birinshi kezekte sý tap­shylyǵyn joıý úshin ony únemdi de tıimdi paıdalaný qajet shyǵar. Sýdyń da suraýy bar demeı me? Buǵan ne deısiz? – О́te oryndy saýal. Búgingi kúni sýdy únemdi túrde paıdalaný, qaıtarym bermeıtin shyǵyndardy azaıtý burynǵy qaı kezdegiden de qajettirek. Sýǵa qajettilikti óteý maqsatyndaǵy kanal­dar da retsiz qazyla bermeýi kerek. Sondyqtan da eń aldymen onyń paıda­ly áser koeffısıentin ulǵaıtýǵa den qoıyp otyrmyz. Búgingi zamanaýı aspaptar sýdyń naqty esebin júrgizýge úlken kómegin tıgize alady. Búgingi jumys tájirıbemizde olardyń qolda­nys aıasy keńeıip keledi. “BatysSýShar” RMK teńgerimindegi Oral-Kóshim, Jánibek, Qaraózen men Saryózen júıelerinde 848,6 shaqyrym magıstraldy sýlandyrý kanaldary bar. О́kinishke qaraı, olardyń bári topyraq arnasynda jasalǵan. Súzilýge qarsy qaptaýlary joq. Sonyń saldarynan da paıdaly áser koeffısıentteri tómen bolyp keledi. Onyń ústine kóp jyl boıy paıdalanylmaǵandyqtan qamys ósip ketken. Osy baǵyttaǵy kanaldardyń joǵa­ryda aıtylǵandaı jobalyq paıdaly áser koeffısıentterin qalpyna kel­ti­rý jumystary júrgizilýde. О́tken jyl­dary Jánibek sýlandyrý júıesinde magıstraldy jáne taratýshy kanaldar­dy qaıta jóndeý jáne mehanıkalyq tazartý jumystary aıaqtaldy. Odan bergi ýaqytta Oral-Kóshim jáne Taıpaq magıstraldy kanalynda da mehanıka­lyq tazartý jumystary júrgizildi. Bıylǵy jyly basseınaralyq sý jiberý joldary qalpyna keltirilmek. Aldaǵy jyly Fýrmanov magıstraldy kanalyn jóndeý jumystary bastalmaq. Búginde álemniń birqatar elderi po­lı­merlik materıaldardy sý sharýashy­ly­ǵy óndirisine keńinen qoldanýda. Osyndaı jańa tehnologııalardy biz de aldaǵy jyldary tájirıbege engizbekpiz. О́ńirde sýdyń esebin júrgizýge kóp kó­ńil bólinýde. Jánibek sorǵy stansasy­nyń bas sý jınaý ǵımaratynda ýltra­dybysty shaǵyn ólsheýish-esepteýish “Dnepr-7” qondyrǵylary ornatyldy. Osy aspaptar Reseıdiń Volgograd ob­lysynyń Pallasov júıesindegi sorǵy stansalary kaskadtarynyń tehnıkalyq parametrlerimen jáne jumys rejım­derimen baılanystyrylǵan. – Sý tapshylyǵy problemasyn sheshý úshin maman ári basshy retinde taǵy ne isteý kerek dep oılaısyz? – Meniń oıymsha, ony retteý úshin aldaǵy ýaqytta barlyq sýlandyrý kanaldaryn jabyq jelige kóshirý kerek. Qazaqstan sýdy Reseı men Qytaıdan jáne Qyrǵyzstan men О́zbekstannan alady. Osyndaǵy ár transshekaralyq ózen boıynsha belgili bir qıyndyqtar men ıirimder qalyptasqan. Tek bir óń­irge ǵana emes, tutas respýblıka boı­yn­sha alǵanda da jyldan jylǵa sýdyń tapshylyǵy aıqyn baıqalyp keledi. Uzaq merzimdi jáne aǵymdaǵy mindet­ter­di sheshý, tıisti halyqaralyq shart­tardy daıyndap, qol qoıý jáne olardy iske asyrý úshin elimizde derbes sý ve­dom­stvosyn quratyn ýaqyt keldi degen oıdamyz. El ishinde jáne halyqaralyq deńgeıde sý máselelerin sheshýge keń múmkindigi bar derbes ókiletti organ – Sý resýrstary agenttigin qurý tý­raly usynystar men pikirler buǵan deıin de aıtylyp júr. Osy usynys­tardy biz de qoldaımyz. Áńgimelesken Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy. ----------------------------- Sýrette: “BatysSýShar” RMK dı­rek­tory Qazbek Kenjeǵalıev.