Jaryq juldyz

Ýálıhan – 175 Shoqandy shetel qalaı tanyp-bilýde? Ǵalymnyń joǵalǵan qoljazbalary týraly oı Kózqarastar kókjıegi Burynǵy uǵymǵa jańa kózqaras degen osy, qazirgi táýelsiz oı-sanamyzben qarasaq, Sh.Ýálıhanovtyń eńbekterinen talaı tyńǵa túren túsirgendeımiz. Sonyń biri Shoqannyń dostary eseptelgen keıbir orys ıntellıgensııa ókilderiniń ıdeıalyq ustanymdary qazaq ǵalymynyń qoǵamdyq kózqarastaryna sáıkes kele bermeıtindigi. Ádebıette F.M.Dostoevskıı qazaq ǵalymynyń eń jaqyn dostarynyń biri retinde sýretteledi. Al, endi orys jazýshysynyń otyz tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn paraqtaǵan kezde joǵarydaǵy tujyrym­nyń dáıektiligi kúmán týdyrady. F.M.Dostoev­skıı – patshalyq Reseıdiń shyǵys halyqtaryn jaýlap alýynyń jáne olarǵa ústemdik júrgizýiniń “zańdy­ly­ǵy” týraly shabyttana jazǵan adamdardyń biri. Ol Reseıdiń Azııadaǵy “órkenıettik mıssııasy”, “Konstantınopoldiń pravoslavıe dininiń orta­lyǵy bolýy”, “aq patshanyń esimi handar men ámir­­lerden joǵary turýy kerektigi”, “orys qyly­shy­nyń jeńilmestigi týraly pikirdiń Úndistanǵa deıin ornyǵýy” jóninde, Orta Azııa turǵyndaryn qyr­ǵynǵa ushyratqan M.G.Chernıaev pen I.N.Sko­be­levtiń “erlikterin” asa bir maqtanyshpen, súısine áńgimeleıdi. Orys jazýshysynyń ózin sóıletip kóreıik: “Pravoslavıe ı slavıanstvo. Konstantınopol kak stolısa Rossıı nemyslım, a Konstantınopol kak stolısa pravoslavııa – doljen. Pravoslavıe ı Rossııa – kak starshıı element ego” (Dostoevskıı F.M. Polnoe sobranıe sochınenıı v trıdsatı tomah. T.24. Lenıngrad, 1982. S. 216). “Chernıaev vozrodıl vse slavıanskoe delo – vot chto on sdelal... on – genıı” (Tam je. S.280). “S pobedoı Skobeleva pronesetsıa gýl po vseı Azıı, do samyh otdalennyh narodov ee: “Vot des­kat, ı eshe odın svırepyı ı gordyı pravovernyı narod belomý sarıý poklonılsıa. I pýst pro­nesetsıa gýl. Pýst v etıh mıllıonah narodov, do sa­moı Indıı, daje v Indıı, pojalýı, rastet ýbej­denıe v nepobedımostı belogo sarıa ı v neso­krý­shımostı mecha ego” (Tam je. Lenıngrad, 1984. T.27. S.32). “Nash vzglıad na Azııý. Azııa ı vsıa Azıatskaıa Rossııa, eto toje zasohshıı koren, kotoryı nado ne to chto osvejıt, a sovsem voskresıt, sovsem pere­sozdat” (Tam je .S.145). “Pýst prıýchaıýtsıa k myslı, chto mýsýl­manskıı Vostok ı Azııa prınadlejat Belomý sarıý” (Tam je). F.M.Dostoevskııdiń qatygezdik pen jaýlap alýshylyqty dáriptegen bul sózderi 1876, 1881 jyldary jazylǵan. Alaıda Sh.Ýálıhanov orys jazýshysynyń kózqarasyn óziniń kózi tirisinde-aq túsine bastaǵan. A.N.Maıkovqa joldaǵan hatynda: “О́z aramyzda aıtqanda, men olardyń birese sla­vıan­shyldyqqa, birese sheksiz batysshyldyqqa qa­raı burǵan halyqshyldyq ustanymyn túsine bermeımin... Menimshe osylardyń bireýin: batys úlgisi boıynsha túpkilikti ózgeristerdi, álde eskilikti, tipti, burynǵy din jolyn tutynýdy qalap alý kerek”, deıdi (Ýálıhanov Sh. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Besinshi tom. 148-b.). Zertteýshiler Shoqan D.M.Dostoevskıı shyǵa­ryp turǵan “Vremıa” (1861-1863) jáne “Epoha” (1864) jýrnaldarynyń N.G.Chernyshevskııdiń “Sov­remennık” jýrnalyna qarsy baǵyttalǵan ıdeıa­lyq ustanymyn synǵa aldy dep jazyp, bul jerde de qazaq ǵalymyn orys revolıýsıoner-de­mo­krattaryna qaraı beıimdeıdi. Shyndyǵyna kel­gende Shoqan násilshildikke negizdelgen slavıan­shyl­dyqty qabyldaı almaıtyndyǵyn, “halyq­shyl­dyq” teorııalarynyń da olqylyqtaryn aıtyp otyr. Jalpy Sh.Ýálıhanovtyń qoǵamdyq kózqarasta­ryn sıpattaýǵa umtylǵan ǵalymdarymyz ol otar­lyq júıeni emes, onyń jeke ókilderin synǵa aldy, patsha ókimetiniń Orta Azııanyń jaýlap alýy ba­rysyndaǵy qatygezdikterine ǵana qarsylyq bildirdi, “osyǵan qaramastan” (keıbir zertteýshilerdiń súıikti sóz qoldanysy) Reseıdi shyn nıetimen súıdi” deýmen shektelip keledi. Tarıhı faktilerge júginbeı, “osyǵan qaramastan” dep qarama-qarsy qorytyndy jasaý sofıstıkalyq oılaý mashyǵy­nan týyndaıdy. Al Shoqannyń “Reseıge adaldy­ǵy”, “qazaq halqynyń bolashaǵy da onymen birge bolýǵa baılanysty” degen óz sózderine silteme jasaý joǵaryda aıtylǵan jáıtterge qaıshy keledi. Bul sekildi tujyrymdar qazaq ǵalymynyń qyzmet erekshelikterine, shyǵarmalary men hattarynyń astaryn túsinbeýshilikke baılanysty sekildi. Sh.Ýálıhanovtyń 1864 jyly kóktemde Orta Azııany jaýlap alýǵa shyqqan orys áskerinen ketip qa­lýy M.Chernıaevke ǵana kórsetilgen qarsylyq emes, orys áskerleriniń Orta Azııaǵa bet alyp, jol boıynda jergilikti turǵyndarǵa jasaǵan zorlyq-zombylyqtarynan ábden túńilgen adamnyń isi edi jáne ol Shoqan narazylyǵynyń shegi ispettes sıpat aldy. Qazaqstannyń ońtústik óńirin jaýlap alý kezinde Peterbordaǵy soǵys mınıstrine jazǵan qupııa hatynda patsha generaly Chernıaev Baızaq, Sapaq, Shoqaı datqalarǵa sıpattama bere kelip, “bul kisilerdiń arasyndaǵy Batyrbek datqa – men úshin óte qupııa tulǵa.... Birinshi kezdesýimizde áńgi­me­ge rotmıstr Sh.Ýálıhanov qatysqan bolatyn. Ekinshi kezdesýimizge rotmıstr qatysqan joq, ol ma­ǵan renjip ekspedısııadan ketip qalǵan, estýim­she, oǵan Batyrbek datqanyń tikeleı qatysy bar, se­bebi ekeýi ońasha kezdesken, rotmıstrdi jat din­degilerge kómektesip júrsiń dep kinálaǵan, óz hal­qyńa qarsy soǵysyp júrsiń dep aıyptaǵan kórinedi”, dep habarlaıdy (“Egemen Qazaqstan”. 2010, 28 mamyr). Batyrbek datqa – el jurtyna syıly, bedeldi kisi bolǵan sekildi. Onyń úıinde Shoqannyń bolashaq qaıynatasy Tezek tóre birneshe ret qonaqta bolǵan. Osyǵan qaraǵanda datqa Shoqannyń kópten kólbirep, maza bermeı júrgen “biteý jarasynyń” aýzyn alǵanǵa uqsaıdy. Reseı sonaý XVI ǵasyrdan bastap ózge ult ókilderin óz múddesine oraı jumys jasata bildi, biraq olardy qurmetteı de marapattaı da otyryp, óz baqylaýynda ustady. Olardyń Reseı taǵyna adaldyǵy qaı kezeńde de birinshi orynda turady. Shoqan Ýálıhanov ta bul erejeden tys turmady. Qaıta onyń qaıda bolǵany, kimdermen ne týraly áńgimeleskeni, túsinik-paıymy tıisti oryndarǵa agentýralyq joldarmen jetip jatady. Túrkistan joryǵynan keıin Shoqan tıisti oryndardyń “qara tizimine” alynady. Shoqannyń óz ákesi Shyńǵys ta, qaıynatasy Tezek sultan da patsha úkimeti úshin senimdiler qataryna alynbaıdy. 1865 jyly Shyńǵys sultanǵa saıası aıyp taǵylyp, oǵan “polkovnık Shyńǵys Ýálıhanovtyń úkimetke qarsy qylmystyq pikir­leri jóninde” dep atalǵan is qozǵalady (GAOO. F. 3. Op. 13. D. 9). Patsha ókimeti qazaq dalasynda otarlyq ústem­dikti ornatýda han, sultandar men qoja, moldalarǵa arqa súıeıdi. Múmkin, osy sebepten de Shoqan olardy syn tezine salyp, qoǵam damýyna kedergi kúsh retinde sheneıdi. Osydan baryp ádebıette Shoqandy “orys­shyl”, “ateıst” dep kinálaýǵa jol beriledi. Shoqannyń bul baǵyttaǵy tujyrymdaryn oı eleginen ótkizgende onyń han, sultandardy otarlyq tártipke tirek bolyp otyrǵan, óz halqynyń muń-muqtajynan góri qarabastarynyń qamyn kóbirek oılaǵan, qoǵamnyń damýyna endi oń yqpal ete almaıtyn, saıası sahnadan ketken, bolashaǵy joq top retinde áshkereleıdi. Qazaq aqsúıekteriniń kóp jaǵdaıda orys bodandyǵyna óz erikterimen bas suǵyp, soǵan qara halyqty kóndirýge de tyrysqany Shoqanǵa qupııa emes edi. Islam dini jónindegi pikirlerine keletin bol­saq, Shoqan G.Potanınge “men óz halqyma qyzmet et­kim keledi, ol úshin musylman bolýym kerek” dep ashyq aıtady. “Musylmandyq Shyǵystyń bárinde aza­mattyq qurylymnyń negizi – Quran; ádet-ǵuryp, zań men qoǵamdyq jáne halyqaralyq qaty­nas­­tar­dyń barlyǵy sonyń negizinde atqarylady”, – dep moıyndaıdy “Altyshar nemese Qytaı provın­sııa­sy Nan-Lýdyń... jaǵdaıy týraly” eńbeginde (Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Úshinshi tom. 161-b.). Degenmen Sh.Ýálıhanovtyń ıslam dini jónin­degi kózqarasy áli de zertteı, zerdeleı týsýdi qajet etedi. Isataı men Mahambet, odan keıin óz týysy Ke­ne­sary bastaǵan qarýly kóterilistiń jeńilisinen keıin ózinshe oı túıindep, qazaq qoǵamyna evolıý­sııa­lyq damýdan basqa joldyń joqtyǵyn túsingen Shoqan ómiriniń sońǵy kezeńinde óz senimderiniń daǵdarysqa ushyraǵanyn sezingendeı áser qal­dy­ra­dy. N.M.Iаdrınsev onyń Túrkistan joryǵynan ábden qaljyrap qaıtqan kezin bylaı dep eske alady: “О́rkenıet pen mádenıettiń talǵampaz ári baıqampaz Sh.Ýálıhanov úshin aýyr da ótkir tus­tary boldy... Bul daryndy tulǵanyń ózge ómirdi, ór­kenıetti kórip, bilim alyp, aqyry osynyń bári­nen bezinip kelgen taǵdyrynyń bir kórinisi. Bul bezinýde ózge eldiń mádenıetine senbeý, qaýiptený, ózin saqtap qalý degen nıet jatyr. Dál osy sezim­niń jetegimen Sh. Ýálıhanov týǵan jerine oralsa kerek... Shoqan óziniń eline, jerine adal, halqyn súıetin azamat bolyp qala berdi. Onyń armany halqyn saqtaı otyryp, ony eýropalyq bilimmen sabaqtastyrý edi” (Sonda. Birinshi tom. 83-84 bb.). Túrkistan maıdanynan “Shoqan orys órkenıetinen túńilgen kúıde oraldy” deıdi kelesi joly (Sonda. Besinshi tom. 284-b.). N.M.Iаdrınsevtiń bul esteligindegi “ózge eldiń mádenıetine senbeý, qaýiptený, ózin saqtap qalý” degen sózderin Reseı bıliginiń qazaqqa jaqsylyq ákelýinen toryǵý, óz halqynyń bolashaǵyna alańdaý dep túsingen jón. Shoqan óz eliniń aýyr jaǵdaıy ulttyq teńsizdikke baılanysty ekendigin ashyp aıtty. Oǵan dálel – 1864 jylǵy 14 jeltoqsanda G.A.Kolpakovskııge jazǵan haty, ondaǵy: “Qyrǵyz retinde azap shegip júrgen óz jerlesterime qatysty bir-eki aýyz sóz aıtpaı tura almaımyn”, deýi (Sonda. Besinshi tom. 166-b.). Qoǵam damýyna tusaý bolyp otyrǵan jaǵdaı­lardy anyqtaǵanymen, Sh. Ýálıhanov “azattyq” pen “ózin-ózi bıleý” jolyna jeteleı alatyn qozǵaýshy kúshterdi tap basyp aıta almady. Osydan keıin ol: “Skolko by ty ne vel ıstıný vpered, no v týmannýıý epohý nelzıa, okazyvaetsıa ne zablýdıtsıa”, – dep ómir jolyn qorytyndylaıdy. Shoqanǵa osy úshin kiná qoıýǵa da bolmaıdy, sebebi ondaı kúshter tarıh sahnasyna shyǵa da, qazaq qoǵamynyń ózi áli qalyń uıqydan oıana da qoımaǵan. “Oıan qazaq!” dep jar salatyn kún alda edi. Shoqannyń qoǵamdyq ómirden shettelýine, odan “bezinýi” men “túńiliske” patsha sheneýnikteri tara­pynan kórsetilgen senimsizdik, ósek-aıańdar men jan kúızelisi sebepshi bolady. Onyń astarynda Sh. Ýálıhanovtyń óz halqynyń shyǵý tegin qazbalaý, etnostyq aýmaǵy men jer-sý attarynyń túp-tórkinin anyqtaý, “erkindik” pen “teńdik” týraly ıdeıalary jatty. Patsha ókimeti bolsa qazaqtar men basqa ha­lyq­tar­ǵa ózine ǵana tıimdi tarıhty usynyp, olardyń máń­gúrttenip, máńgilik orys bodandyǵynda qalýyn tiledi. “Tumandy dáýirde” ómir súrip, óz halqynyń aldynda “bolý ne bolmaý” máselesiniń turǵanyn búkil bolmysymen, jan-dúnıesimen uǵynǵan Sh. Ýá­lıhanov sol sebepti urpaqtary úshin jaryq juldyz bolyp qala beredi. Pikirler toǵysynda Shoqan Ýálıhanov shet elderde óziniń kózi tirisinde-aq belgili boldy. 1862 jyly Adolf Erman men A. Petermannyń “Muraǵatynda” Shoqannyń “Orys Geografııalyq qoǵamynyń jazbalarynda” basylǵan “Jońǵarııa ocherkteri” men “Altyshardyń sıpattamasy” degen eńbekteri nemis tilinde jaryq kórdi (Archiv Ermans. Berlin, 1862. Bd. XXI ). A. Peterman, qazaq ǵalymy qaıtys bolǵannan keıin, nemis baspasózinde qazanama jarııalaıdy. 1865 jyly qazaq ǵalymynyń eńbekterinen úzindiler Djon men Robert Mıtchelderdiń aǵylshyn tiline aýdarmasymen Londonda jarııalandy (The Russians in Central Asia… L., 1865). Jınaqtyń kirispesinde “munda engen Ortalyq Azııaǵa saıahattar týraly esepterdiń ishinde kapıtan Sh. Ýálıhanovtyń Jońǵarııa men Shyǵys Túrkistan týraly habarlary asa mańyzdy oryn alady”, dep kórsetiledi. Kitap aǵylshyn jurtshylyǵyna úlken qyzyǵýshylyq týdyryp, baspasóz betterinde (“Saturday Review”, “Bombay Times”) birneshe pikir bildiriledi. Jýrnalıster “Qashǵarııada mingen atyńdy asyraý qıyn. Al, ıyǵyńdaǵy basyńdy aman saqtap qalý odan da qıynyraq”, – dep qazaq ǵalymynyń qaýipti sapary týraly jarysa jazady. Aǵylshyndarǵa ilese fransýz baspasózderinde de Shoqan týraly jazyla bastaıdy. Pýblısıst Emıl Jonvo, Shoqannyń Orys Geografııalyq Qoǵamyndaǵy baıandamasyn eske ala otyryp, “orys ofıseri Ýálıhanovtyń eńbekteri arqasynda bizder tarıhqa jáne qytaı Tatarııasyndaǵy saıası jaǵdaıdy túsinýge qajetti de, asa qundy málimetter alyp otyrmyz”, – dep kórsetedi (Revue des deux Mondes. T. 67. №2. P. 968-998) Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekteri Ch. Marvınniń, G.Roýlınsonnyń, Karl Andreniń ǵylymı izde­nis­te­rinde paıdalanylady, E. Reklıýdiń Qashǵarııa men Shyǵys Túrkistan týraly týyndylaryna kóp kómegin tıgizedi (Reklıý E. Zemlıa ı lıýdı. Vseob­shaıa geografııa. Vostochnaıa Azııa. SPb, 1885. S. 85). Shoqan esimin 1865 jyly jaryq kórgen F. Trenchtiń “Orys-Úndi máseleleri”, 1885 jylǵy G. Lansdelldiń “Orys Orta Azııasy jáne Merv, Hıýa, Buhara, Qulja”, 1889 jylǵy D’de Renniń “Orta Azııa”, Sharl Ejen de Ýıfalvıdiń jáne basqa da batys avtorlarynyń eńbekterinen ushyras­tyramyz. Fransýz ǵalymy I.A.Kastane de Shoqan eń­bekterine asa qyzyǵýshylyq tanytady (Drevnostı Kırgızskoı stepı ı Orenbýrgskogo kraıa. Orenbýrg, 1911). Keńes zamanynda, geografııalyq zertteýleriniń aǵylshyn ǵalymy Dj. Beıkerdiń eńbeginde paı­da­lanylǵanymen, batys ádebıetinde Shoqannyń esimi biraz umytylyp baryp, tek onyń “Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy” jaryq kóre bastaǵannan keıin ǵana “Ortaazııalyq sholý” atty (London) jýr­nalda qazaq ǵalymynyń ómiri men ǵylymı mu­rasy, Qashǵarııa men Ystyqkólge saıahaty týraly maqala basyldy. Maqala mynadaı joldarmen aıaqtalady: “Shyǵys Túrkistan men Orta Azııany zertteýshi retinde Ýálıhanovtyń jetistikterin dúnıejúzi ǵalymdary moıyndady jáne onyń eńbekteri kóptegen tilderde basylyp shyqty... Ýálıhanov óz halqynyń patrıoty boldy. Sol kezde ol Reseımen qarym-qatynasty joǵary baǵalady, damyǵan orys mádenıetiniń qazaq halqyna oń áseri bolatyndyǵyna úmit artty”. Sh.Ýálıhanov shyǵarmalarymen tereńirek tanysqan “Ortaazııalyq sholý” jýrnaly redak­sııa­synyń qorytyndysy kanadalyq professor R. Pırstiń “Orys Orta Azııasy. Otarlyq saıasatty zertteý” (1960) degen kitabynda aıtylǵan “Shoqan Ýálıhanov bastaǵan qazaqtardyń shaǵyn toby bilim alǵannan soń, kópshilikten, ana tili men mádenıetinen qol úze bastady” degen pikiriniń negizsizdigin kórsetedi. Shoqannyń óz halqynyń ozyq oıly perzenti bolǵandyǵy týraly munan burynyraq jetkilikti ýáj aıtylǵan. Kornell ýnıversıtetiniń (AQSh) professory E.Bekonnyń pikiri boıynsha, Sh.Ýálıhanov – Ba­tys ıdeıalaryn orys ádebıeti arqyly meńgergen, túp­tep kelgende, orys pen qazaq áleminiń arasynda kópir bola bilgen tulǵa (Bacon E. Central Asians under Russian rule. A study in culture change. New York. 1965). Professor S.A.Zenkovskıı (AQSh) Sh.Ýá­lı­ha­novtyń dúnıetanymyna keńirek sıpattama beredi. Basqa ǵalymdar sekildi, ol da Shoqandy “ba­tysshyldar” (“westernises”) qataryna jatqyza­dy. О́ziniń “Reseıdegi túrikshildik jáne ıslam” degen eńbeginde Sh. Ýálıhanov dúnıetanymynyń ózegin amerıkalyq avtor qazaq ǵalymy aıtyp ketken “óz betinshe damý, ózin-ózi basqarý, sot isin óziniń júrgizýi” degen sózderi quraıdy, bul prınsıpter qazaqtardyń ıgilikti damýyna aparar qýatty tetik bolyp tabylady dep jazady. “О́mir­den erte ketse de, – dep kórsetedi S.Zenkovskıı, – Sh.Ýálıhanovtyń fılosofııalyq dúnıetanymy men eńbekteri qazaq zııalylarynyń otarshyldyqqa qarsy kózqarastarynyń qalyptasýyna ıgi áser etti, onyń oqý-aǵartý isiniń mańyzdylyǵyna, teńdik pen ádilettilikke senimin san urpaq tý etip ustady” (Zenkovsky S. Pan-Turkism and Islam in Russia. Cambridge, 1960). Amerıkalyq ǵalym Tomas Vınner qazaq ın­tellıgensııasy ókilderiniń kózqarastaryna toqtala kelip, Shoqannyń orys ádebıeti men fılosofııasy ǵana emes, aǵylshyn jazýshylary, tarıhshylary men fılosoftarynyń týyndylarymen tanysqan­dyǵyn aıtady. “Shoqandy Ch.Dıkkenstiń, aǵyl­shyn saıahatshylarynyń eńbekteri baýrap aldy. Aǵylshyn ádebıetine qumartqany sonshalyq, ol aǵyl­shyn tilin úırenýge kiristi. Aǵylshyn áde­bıe­tine qyzyǵýshylyǵyn Ýálıhanovtyń shamandyq tý­raly etnografııalyq eńbekterinen baıqaýǵa bolady”, deıdi. Orta Azııany kópten zerttep kele jatqan ame­rı­kalyq professor E.Olýord Sh. Ýálıhanovty “qa­zaq dalasyndaǵy jadıtter qozǵalysynyń pıo­neri” dep ataıdy (Central Asia. A Century of Russian rule. By Ed. Allworth. N.Y., London, 1967. PP. 349-396). Ch.Ý.Hostler dástúrli túrik-monǵol qoǵamyn “modernızm” men “vesternızm” negizinde refor­ma­laýǵa umtylǵan onyń keıbir jetekshileri eýro­pa­lyq órkenıettiń ókilderi retindegi orystarmen qarym-qatynas jasaýǵa umtyldy, onyń aıqyn my­salyn Shoqan Ýálıhanovtyń qyzmetinen kórýge bo­lady, ol orys lıberalızmi men batys máde­nıe­tine tabyndy; alaıda áskerı qyzmetten bosaǵannan keıin onyń kózqarastarynda “túriktik patrıotızm (ultshyldyq) aıqyn belgi berdi”, bul onyń dúnıe­tanymynda oryn alǵan ózgeristerge baılanysty edi, týǵan halqynyń azapty jaǵdaıy men qazaqtar­ǵa qarsy baǵyttalǵan orys saıasatynyń aýyr sal­daryn óz kózimen kórgen Sh.Ýálıhanov “orys­shyl­dyq murattarynan” aryla bastady dep esepteıdi (Hostler Ch. W. Turkism and the Soviets. The Turks of the World and their political Objectives. London, N.Y.,1957). Kolgeıt ýnıversıtetiniń (AQSh) professory M.B.Olkott “Qazaqtar” degen eńbeginde “orys­shyl­dyq dúnıetanymy”, “ateıstigi”, “qazaq sharýa­shylyǵynda bolyp jatqan ózgeristerge beıjaı qa­raýshylyǵy” sekildi “kinálardy” úıip-tókkenmen, ol da Sh.Ýálıhanovtyń qazaq zııalylarynyń saıa­sı tuǵyrnamasynyń qalyptasýyna oń yqpal jasaǵanyn joqqa shyǵara almaıdy. Sh. Ýálı­ha­nov­ty – “uly qazaq etnografy” dep qana esepteýi (Olcott M.B.The Kazakhs. Stanford, 1987. R. 19). M.Olkottyń qazaq ǵalymynyń shyǵarmashylyq mura­syn tolyq ıgermegendigin bildiredi. Oǵan qaraǵanda Emorı ýnıversıtetiniń (AQSh) professory K.Makkenzıdiń Sh. Ýálıhanov týraly eńbekteri ǵylymı taldaýynyń tereńdigimen jáne obektıvtiligimen kózge túsedi. 1989 jyly ǵalym­nyń “Ortaazııalyq sholý” (“Central Asian Survey”) jýrnalynda Shoqannyń ómiri men qyzmetine arnalǵan maqalasy jaryq kóredi. Amerıkalyq ǵalym Sh.Ýálıhanovtyń shyǵarmashylyǵyna HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Qazaqstanda oryn alǵan qýatty prosesterdiń kórinisi retinde qaraý kerek dep sanaıdy. Olardyń qataryna ol eki túrli – kóshpeli jáne otyryqshy-ómir saltynyń áserin, túrli dástúrlerge negizdelgen eki mádenıet aralyǵyndaǵy qaıshylyqty, ıaǵnı musylman-túrki-ortazııalyq mádenıettiń eýropalyq-hrıstıandyq-slavıandyq mádenıetpen básekelestigin, ımperııa­lyq basqynshylyqqa moıynsunǵan ulttyq ıntellıgensııanyń paıda bolýyn jatqyzady. K.Makkenzı Sh.Ýálıhanovty tarıhshy ǵana emes, “tamasha oıshyl” retinde sýretteıdi. Ol úshin Shoqannyń óz halqyn jan-tánimen súıgeni, orystyń da, batystyń da mádenıetine qurmetpen qaraǵany-aksıomalyq shyndyq. Jalpy batys áleminde Sh.Ýálıhanovtyń ǵy­lymı murasyn zertteýge qyzyǵýshylyq 1989 jyl­dan bastap kúrt ósedi. Oǵan akademık R.B.Súleı­menovtiń sol jyldyń 2-5 aqpanynda Los-Andjeles qalasynda (AQSh) ótken halyqaralyq sımpozıýmde “Shoqan Ýálıhanov – HIH ǵasyrdaǵy Ortalyq Azııanyń kóshpeli halyqtary tarıhyn zertteýshi” degen mazmundy baıandamasynyń septigi tıgen sekildi (Vestnık AN Kaz SSR. 1989. № 6. S.15-22). Fransýz tarıhshysy G.Imar qazaqtardyń et­nos­tyq damýy Sh.Ýálıhanovtan bastap eýro­palyq (lıberaldyq, “progresshildik”, zaıyrlyq) qundy­lyq­tar men murattardy qabyldaý arqasynda oryn aldy dep túıindeıdi (Imart G. G. Kirghizia-Kazakh­stan: A Hinge or a Fault-line? // Problems of Com­munism. Washington, 1990. Vol. XXXIX. №5. P. 4). Sh. Ýálıhanovtyń shyǵarmashylyq murasyn zertteý Amerıka Qurama Shtattarynda qazaq ın­tel­­lıgensııasynyń qalyptasýyna, onyń dúnıe­ta­ny­­myna oraı sabaqtastyryla júrgizilýde. 1989 jyly Stıven Saboldyń fılosofııa doktory ǵy­lymı dárejesin alý úshin “Oıan qazaq!: Orystardyń Orta Azııany otarlaýy jáne qazaq ulttyq ın­tellı­gensııasynyń paıda bolýy (1868-1920)” degen ta­qyrypta Djordjtaýn memlekettik ýnıversı­te­tinde dıssertasııa qorǵaýy shoqantanýdaǵy osy konseptýaldyq baǵyttyń kórinisi boldy. Soltústik Karolına ýnıversıtetiniń profes­sory S.Sabol keıin (2003 j.) doktorlyq dıs­ser­tasııasy negizinde “Orys otarshyldyǵy jáne qazaq ulttyq sana-sezimi” degen monografııa jarııalady. Ol Shoqan Ýálıhanovqa ómiriniń sońǵy kezeńinde “kásibı túńilis” tán boldy, biraq qazaq ǵalymy, aqyl-oıy ótkir kúıinde, qoǵamdaǵy áleýmettik máseleler tóńireginde óz pikirin aıtýdan taımady deıdi (Sabol S. Russian Colonization and Kazakh national consciousness, 1868-1920. Univ. of North Caroline, 2003. P. 57). Batys ǵalymdary (Kermıt Makkenzı, Maıkl Fıýtrel jáne t.b.) kóbine Shoqan Ýálıhanov orys mádenıetin de, qazaq mádenıetin de qatty synǵa alyp, olardyń ekeýiniń de artta qalǵandyǵyna, bul eki qoǵamnyń da paraqorlyǵyna kózi jetti degen pikirge toqtaıdy. Olardyń oıynsha Shoqan: “О́z halqyn qarańǵylyq pen mesheýlikten tek zaıyrly batys mádenıeti men bilimi ǵana alyp shyǵa alady .... Orys mádenıetiniń kóptegen jaqtaryn qabyl­daǵanymen, olarǵa eýropalyq órkenıet týyndysy retinde qaraǵan”. Degenmen olar batys mádenıeti Shoqanǵa óz halqyn progres jolyna baǵyttaýǵa, dás­túrli mádenıetin eýropalyq bilimmen ushtas­tyrý úshin kerek bolǵandyǵyn moıyndaıdy (McKenzie K. Chokan Valikhanov: Kazakh princelling and scolar // Central Asian Survey. 1989. № 8. R.18; Futrell M. Discovery and Islam (and Chokan Valikhanov) // Slavic and East European Review. 1979. Vol. 57. Rp. 16-31). K.Makkenzı Sh.Ýálıhanov orystardyń qazaq­tardy kóshpeli de nadan halyq retine eseptegen túsinigin ózgertti, biraq qansha talantty bolǵany­men, jalǵyz zııalynyń is-áreketi HH ǵasyrda ǵana anyq júzege asa bastaǵan qazaq halqynyń ulttyq biregeıliginiń qalyptasý prosesine asa kóp yqpal jasaı almady dep esepteıdi. 2000 jyly Vıskonsın ýnıversıtetinde Denız Bolgamysh “Revolıýsııaǵa deıingi kezeńde qazaq ıntellektýaldyq elıtasynyń paıda bolýy jáne damýy” degen taqyrypta fılosofııa doktory dárejesin alý úshin dıssertasııa qorǵady. 2001 jyly K.Allezdiń “G.N.Potanın jáne qazaq ıntellıgensııasy” degen maqalasy jaryq kórdi (Cahiers d’Etudes sur la Mıditerranıe orientale et le monde turco-iranienne. 2002. №4). Vırdjınııa Martın “Dala zańy jáne ádet-ǵuryptary: Orta júz qazaqtary jáne Reseı otarshylyǵy” degen maqala jarııalady. Osylardyń bárinde de Shoqan týraly lebizder barshylyq. Batys elderinde Shoqan Ýálıhanov týraly jaryq kórgen eńbekterdiń ishinde amerıkalyq ǵalym Petı Rottıerdiń 2005 jyly Vıskonsın ýnıversıtetinde (AQSh) fılosofııa doktory ǵylymı dárejesin alý úshin “Qazaq ultynyń qa­lyp­tasýy: ulttyq ıntellıgensııanyń orys ımpe­rııa­sy ústemdigine beıimdelýi jónindegi izdenister” degen taqyrypta daıyndaǵan dıssertasııasy otan­dyq tarıhshylardyń nazaryn aýdarýdy qajet etedi. Ásirese, Rottıer Shoqannyń óz halqynyń tarıhyn zertteýde qandaı maqsattardy aldyna qoıǵanyn, onyń qazaq qoǵamyn jaılaǵan ozbyr­lyq pen óktemdikti áshkereleýge qyzmet isteýi tıis bol­ǵanyn naqtyly mysaldarmen dáleldeıdi. Sho­qan Ýálıhanov qazaq zııalylarynyń birinshi býy­nymen birge jerlesteriniń ulttyq biregeıliginiń negizin qalady, óz halqynyń “ózge” ekendigin jáne qoǵamdy reformalaý arqyly bilimdi qazaq halqyn qalyptastyrýdyń qajettiligin alǵa qoıdy deıdi (Rottier P. Creating the Kazakh nation. The intelligen­tsia’s quest for acceptance in the Russian empire, 1905-1920. Univ. of Wisconsin, 2005. P. 197). Avtordyń munan ary qaraıǵy oılary mynaǵan saıady: Sh. Ýá­lı­hanov tarıhty qazaq qoǵamynyń artta qalý sebebi damýdyń monǵoldyq jolyna túsýine baı­lanysty ekendigin dáleldeý úshin paıdalandy; qa­zaq ıntellıgensııasy birinshi urpaǵynyń ózge­ris­terdiń qajettiligi jónindegi is-áreketteri qazaqtar­dyń lıngvıstıkalyq, mádenı, áleýmettik jáne tarıhı atrıbýttaryn aıqyndaı tústi; bul jaǵdaı óz kezeginde tarıhy, tili jáne jazba ádebıeti bar dara ult týraly ıdeıany týǵyzdy (Ibid. P. 198). P. Rottıer Sh. Ýálıhanovtyń jáne basqa da zııalylardyń qazaq qoǵamyn reformalaý qajettigi týraly qyzmeti ulttyq qalyptasýdyń negizin qa­lady degen tujyrym jasaıdy. Qazaq ǵalymynyń ómiri men dúnıetanymyn zertteýge dıssertasııa­synyń jıyrma shaqty betin arnaǵan amerıkalyq avtor qazaq ıntellıgensııasy óz halqy men atamekenin saqtap qalý úshin júrgizgen kúresinde Sh.Ýálıhanovtyń eńbekterine arqa súıedi degen pikirge aksent jasaıdy. Jáne bul oılaryn qazaq ǵalymynyń eńbekterine naqtyly taldaý jasaı otyryp negizdeıdi. Qoryta aıtqanda, shetel ǵalymdary da Shoqan Ýálıhanovty óz halqynyń azattyqty ańsaǵan ata-babalarynyń dástúrlerin adamzattyq qundylyq­tarymen ushtastyra otyryp, ádiletti de baqýatty ómir súrýin armandaǵan oıshyl jáne ǵulama ǵalym retinde tanıdy. Joǵalǵan qoljazbalar qaıda? Elimizdiń egemendik alyp, óz damýynda jańa tarıhı kezeńge aıaq basýyna baılanysty rýhanı qazynalarymyzdy túgendep, oı eleginen ótkizý – búgingi urpaq aldynda turǵan asa mańyzdy mindet. Elimizde N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy boıynsha qyrýar jumystar atqarylǵany málim. Shoqantaný salasynda da keıbir qadamdar jasaldy. Biraq Shoqan Ýálı­ha­novtyń dúnıetanymyna, ómiri men shyǵarmashylyq murasyna baılanysty “jumbaqtyń” kiltine qol jetkizdik deı almaımyz. Eń aldymen ózekti ister qatarynda Sh. Ýálı­hanovtyń ǵylymı murasyn túgendeý kún tártibinde tur. Shoqan qaıtys bolǵannan keıin N.M.Iаdrın­sev (1865 j.) “Ýálıhanov qoljazbalarynyń qaıda ekeni jáne bar-joǵy beımálim” degen bolatyn (Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Besinshi tom. 272-b.). Onyń bir sebebi sol kezde Shoqannyń ǵylymı jáne ádebı murasyn jınap alyp ketýge Tezek sultannyń aýylyna kelgen K.K.Gýtkovskıı kóp nársege kezige almaıdy. Shoqan qoljazbalary men hattaryn, basqa da sońynda qalǵan qujattardy osynyń aldynda Peterbordan arnaıy kelgen Ǵazy Ýálıhanov alyp ketedi. Biraq Ǵazynyń olardy qaıda jibergeni belgisiz. Tipti, K.K.Gýtkovskııdiń qolyndaǵy Shoqannyń qaǵazdary Orys Geogra­fııa­lyq Qoǵamyna túgel tapsyrylmaıdy. Onyń úıinde saqtalyp kelgen materıaldardy qyzy 1920 jyly Ǵylym Akademııasynyń muraǵatyna tapsyrǵanǵa uqsaıdy. Sh.Ýálıhanovtyń keıbir eńbekteriniń jasyryn qalýyna Reseı barlaý organdary da, jandarmerııa da múddelilik tanytqan. Sh.Ýálıhanov eńbekterin jınastyrý onyń alǵashqy jınaǵyn bastyryp shyǵarý kezinde de úlken qıynshylyqtarǵa ushyrasady. N.I.Veselovskıı 1903 jylǵy 2 sáýirde A.A.Dostoevskııge joldaǵan hatynda: “Asa qadirli Aleksandr Andreevıch! Ýálıhanovtyń shyǵarmala­ryn bastyrý isi aıaqtalyp keledi, sońǵy eki maqala ba­syldy, biraq solarmen birge daý-damaı týyp otyr. Olardyń túpnusqasy Petr Petrovıch Se­menovtyń qolynda, men olardy kórgen joqpyn, al P.P. suraǵan kezde olardy taba almady”, deıdi (Sonda. 222-b.). Sh.Ýálıhanovtyń biraz eńbekteriniń túpnus­qalary G.N.Potanınde de bolypty. Jalpy alǵanda Shoqan eńbekterin jınastyrýda N.I.Veselovskııdiń, G.N.Potanın, P.P.Semenov, S.Iа.Kapýstın, N.M.Iаdrınsev, K.K.Gýtkovskıı, N.S.Kýrochkın, t.b. tanystarynyń muraǵattardaǵy jeke qorlary jáne shyǵarmalary paraqtalyp, saraptamadan ótkizilýi tıis. Shoqannyń biraz eńbekteri dosy D.I.Romanov­skıı­diń (1838-1881) muraǵatynda saqtalǵan. Tipti, keıbir eńbekteri Romanovskııdiń atymen jarııa­lanǵandyǵy jóninde boljam bar. Ol 1862-1865 jyldary “Rýsskıı ınvalıd” gazetiniń redaktory bo­lyp jumys istegen. Bir hatynda Shoqan osy ga­zettiń alǵashqy nómirlerinde meniń maqalam jarııalandy deıdi (Sonda. 151-b.). Shoqan qoljazbalaryn jınastyrýda onyń qol­tańbasyn basshylyqqa alý da, almaý da kerek. Bul alternatıvti jaǵdaıdyń sońǵysy naýqastanyp júrgen shaǵynda Shoqan keıbir (“Qyrdaǵy musyl­mandyq týraly”, “Sot reformasy jaıly jazba”, t.b.) eńbekterin aýyzsha aıtyp turyp basqa adamǵa jazdyrǵan sekildi. Qazaq ǵalymynyń eńbekterine mátindik taldaý júrgizý barysynda onyń qoltańbasyna erekshe nazar aýdarylýy qajet. Sebebi onyń qoljaz­bala­ryna ımperııa ıdeologtary men hrıstıan mıssıo­nerleri óz múddelerine oraı “túzetýler” engizip, basqa oı-pikirlerdi qosyp jiberýi ábden múmkin. Barlaýshylyq qyzmetine baılanysty, ne bolmasa patsha ókimetiniń saıasatyna tym kereǵar oı-pikirleri bar maqalalaryn Shoqan anonımdi jarııalaǵan degen boljam da zertteýdiń bir baǵytyn quraǵany jón. Qazaq ǵalymy Qashǵardan “Tazkırıan Sultan Sýtýq Boǵra han”, “Tazkırıan Tuǵlýk Temir han”, “Taz­kırıan Hodjaǵan”, “Abýmúslım Maýrýzı” jáne basqa da sırek kezdesetin qoljazbalar alyp qaı­tady. Bular da Sh.Ýálıhanovtyń shyǵarmashylyq murasyna enýi kerek. Kezinde Shoqan Orys Geografııalyq Qoǵamyn­da birneshe leksııalar oqyǵan, olardyń mátinderi “Rýsskıı ınvalıd” jáne t.b. gazetterde jarııa­lanǵan kórinedi. 1861-1865 jyldary Sibir men Qazaq dalasyndaǵy oqıǵalar jóninde jazylǵan ma­qalalar arasynan Shoqan qalamyna qatysty týyn­dylar basqa basylymdardan da tabylyp qalar. Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekteri men oǵan qatysty materıaldar saqtalǵan QROMM, Reseı Memlekettik Áskerı-tarıhı muraǵaty, Reseı Fe­deresııasy Memlekettik muraǵaty, Reseı Fede­ra­sııasy Áskerı-teńiz floty muraǵaty, Syrtqy ister mınıstrliginiń muraǵaty, Omby oblysy memle­kettik muraǵaty, Orys Geografııalyq Qoǵamynyń muraǵaty, Ádebıet jáne óner Ortalyq memlekettik muraǵatynyń, Reseı Memlekettik shetel ádebıeti, Reseı Federasııasy Ǵylym Akademııasy, Tomsk Memlekettik ýnıversıteti kitaphanalarynyń qor­la­ry qaıtadan zertteýshi súzgisinen ótkizilgeni jón. Osyndaı ǵylymı, arheografııalyq izdenister nátıjesinde Sh.Ýálıhanovtyń túpnusqa shyǵar­malary jınaǵynyń qaıta jaryq kórýi halqymyz­dyń rýhanı ómirindegi eleýli oqıǵa bolar edi. Kóshim ESMAǴAMBETOV,  tarıh ǵylymdarynyń  doktory, professor. Almaty.