Dúbirge toly dúnıe

Elderdiń jaqyndasýy jaqsylyqqa jeteleıdi Jaqynda Vetnamnyń astanasy Hanoıda Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri Assosıasııasyna (ASEAN) múshe elder jáne osy uıymnyń seriktes memleketteri basshylarynyń sammıtteri ótti. Basty áńgime 2015 jylǵa qaraı ASEAN qaýymdastyǵyn qurýdy aıaqtaý jaıynda boldy. Bul uıymnyń (ASEAN – aǵyl­­­shynsha ataýy, sol qalyptasqan ataýdy qolda­ný­dy jón kórdik) qu­ry­lymy da, on­yń jumys is­teý­inde de aı­tar­lyq­taı erekshe­lik bar. Eń aldy­­men, ASEAN-ǵa on el kiredi, olar – Taıland, Malaızııa, Indo­ne­zııa, Fılıppın, Brýneı, Sın­gapýr, Mıanma, Laos, Vetnam jáne Kam­bodja. Sóıtse de olar­­­dy se­rik­tes memleketterden bólip qa­raýǵa bolmaıtyndaı. Uıymnyń sammıtine olar júıeli túrde qa­tysyp otyrady, túrli máselelerdi talqylaýǵa, sheshim qabyldaýǵa belsendi aralasady. Bul elder: AQSh, Qytaı, Japonııa, Reseı, Ońtústik Koreıa, Úndistan, Avstra­lııa jáne Jańa Zelandııa. Uıymnyń jarǵysy boıynsha oǵan múshe elder kezektesip tóra­ǵalyq etedi. Qazirgi tóraǵa – Ve­tnam, kelesi jyly ol Indone­zııa­ǵa aýysady. Uıymnyń barlyq sha­­­­­ralary sol tóraǵalyq etetin elde ótedi. Atap aıtarlyq bir jáıt – bul elderdiń arasyndaǵy ınte­gra­sııa barǵan saıyn damyp keledi jáne ol aldaǵy ýaqytta kúsheıe túspek. Qazirgi belsendi júrgizilip jatqan sharalarǵa oraı endi bes jyldan keıin sol elderdiń bir­tutas saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı qaýymdastyǵy qurylmaq. Osy qaýymdastyqty qurýdy júzege asyrý maqsatyndaǵy keshendi josparda 700-deı joba men shara qarastyrylǵan. Olardy júzege asyrýǵa uıym músheleri ǵana emes, seriktes memleketter de belsene qatysady. Ádette úsh kúnge sozylatyn sam­mıttiń jumysynda da erek­shelik kóp. Eń aldymen ASEAN-ǵa múshe elderdiń óz sammıti ótip, onda uıymnyń ózekti máseleler talqylansa, odan keıin oǵan qa­tarlasa ótkiziletin keńesterde qa­byldanatyn sheshimderdiń de ma­ńyzy zor. Sol keńesterge ASEAN músheleri tolyq qatysyp, bir po­zısııany ustanady. “10+3” pishin­men ASEAN jáne Qytaı, Ja­po­nııa jáne Ońtústik Koreıa sam­mı­ti, “10+6” pishinmen ASEAN jáne Shyǵys Azııa el­deri (Qytaı, Ja­­­­ponııa, Oń­tústik Koreıa, Úndistan, Avstralııa jáne Jańa Zelandııa) sammıti, sondaı-aq “10+1” pi­shin­­men ASEAN-ǵa múshe elder se­rik­tes memle­ket­terdiń árqaı­sy­men jeke-je­­ke kez­desý ótkizip, ortaq múdde taýyp jatady. Aıtalyq, Qytaı delegasııa­symen bolǵan kezdesýde ASEAN elderi ózderiniń ekonomıkalyq damýyna jańa arna ashylǵanyn ańǵardy. QHR úkimetiniń basshysy Ven Szıabao aldaǵy bes jylda ASEAN-ǵa múshe elderdiń árqaı­symen saýda-ekonomıkalyq aımaq ashýdy kózdeıtinin aıtqanda, kelissózge qatysýshylar ony qyzý qoldady. Sonyń arqasynda Asso­sıasııa men Qytaı arasyndaǵy taýar aınalysy 500 mıllıard dol­larǵa jetedi eken. Bul qazir­­giden eki esedeı kóp. ASEAN-ǵa múshe elder negizi­­nen syrtqa baǵyttalǵan tutyný taýarlaryn óndiredi jáne olarǵa ony ótkizetin keńistik kerek. Osy rette Reseı myqty seriktestikke aınala alady. ASEAN jáne Reseı sammıtinde bul sharýanyń búge-shigesi naqtylandy. Ońtústik-Shyǵys Azııa elde­ri­niń birqatarynda eki ǵasyr túıi­­sinde úlken ekonomıkalyq órleý bolǵany da belgili. “Azııa jolba­rystary” jurtty tańqaldyrǵan. Sóıt­se de, aımaqta áli de bıikke kóterile almaı jatqandar bar. Osynaý ala-qulalyqty joıýǵa aı­maqtaǵy elderdiń yntymaqtas­ty­ǵy, ekonomıkalyq kirigýi kómek­te­sedi degen pikir basym. Oǵan my­saldar da bar. ASEAN-ǵa keıi­ni­rek kirgen Vetnam, Laos, Kam­bodja jáne Mıanma ekonomıka­synda aıtar­lyqtaı oń ózgeris ańǵarylady. Jalpy, ASEAN elderi bir-bi­rimen shıelenisti qalamaıdy. Uıymnyń jarǵysynda bir-biriniń ishki isine aralaspaý kózdelgen. Bul da jón shyǵar. Áıtpese Taı­land pen Mıanmadaǵy oqıǵalarǵa kórshi elder aralasqan jaǵdaıda ondaǵy saıası shıelenis tipti ýshy­ǵyp ketýi ábden múmkin-aý deısiń. Úndistannyń álemdegi orny bólek AQSh prezıdenti Barak Obama jaqynda Úndistanǵa resmı sapary kezinde osynaý alyp eldiń Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty múshesi bolýy jónindegi usynysty qoldaıtynyn málimdedi. Onda turǵan ne bar eken? Mun­­­daı usynys buryn da talaı aıtylǵan, usynys onyń jú­ze­­ge asqany emes qoı deýge de bo­­lar. Eń bastysy – usy­nys­­­ty AQSh pre­zı­d­enti jasap ot­yr, al buǵan deıin bul el BUU Qaýipsizdik Keńesi tu­raqty músheleriniń sa­nyn kóbeıtý jónindegi reformaǵa qarsy bolyp kelgen. Nege AQSh-tyń aıtqany bolady, basqa kópshilik uıǵarsa, jetpeı me, degen de suraq birden týyndaıdy. Jurttyń AQSh-qa qulaq asatyn jaıy bar. Bul el osynaý halyqaralyq bas uıymnyń bas qarjylyq demeýshisi, barlyq jarnanyń úshten birine jýyǵyn AQSh beredi. Árıne, ol BUU-ny men asyrap otyrmyn, sondyqtan meniń aıtqanymdy isteńder dep talap qoımaıdy, sóıtse de jurt onyń pikirin jerge tastamaıdy. Buryn Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleriniń sanyn kóbeıtýge qarsy bolyp kelse, endi ondaı usynysty AQSh-tyń ózi aıtyp otyrǵan soń, Úndistandaı eldiń oǵan ótýi sheshimin taba­tyn­daı másele kórinedi. Basqalar ta­ra­pynan qarsylyq bolmaı ma de­gende, Úndistandaı uly eldiń álem­­degi orny ereksheligin alǵa to­sýǵa bolady. Basqalar da ony joq­­­qa shyǵarmasy belgili. Endi jurt erekshe asyq bola­tyn Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheligine kelsek, ol Ulttar Lı­gasy (qazirgi BUU) qurylǵan kezde belgilengen jáne ózgermeı keledi. Turaqty músheler qataryna sonda AQSh, Reseı, Qytaı, Ulybrıta­nııa jáne Fransııa kirdi. Mundaı qurylym ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń nátıjesin ańǵartady. Bul elderdiń barlyǵy da sol so­ǵysqa belsendi qatysqan, keıbiri odan qatty teperish kórgen. Bul elderge aı­­ryqsha ja­ýap­ker­shi­lik júktelip, qu­qyq ta berildi. Olar­dyń biri qar­­sy bolsa (veto qu­qyǵy), búkil álem elderine (BUU-ǵa múshe) zań sanala­tyn qarar qabyl­danbaı qalady. Bul jaýapkershilik pen quqyqqa qosa, sol eldi álemdegi aıryqsha be­delge ıe etedi. Veto quqyn paı­da­lana otyryp, bir elder BUU-nyń jurt kútken sheshimderdi qa­byldatpaı tastaǵan kezi de bolǵan. Aıtalyq, 2003 jyly Reseıdiń ve­tosyna baı­lanysty Irakqa qarsy qatal qarar qabyldanbaı qalyp, onyń sońy uzaqqa sozylǵan soǵysqa aınaldy. Qarap tursań, sol turaqty mú­sheler quramynda Eýropadan úsh el bar eken de, álemniń keıbir óńirinen ókil joq. Sondyqtan da BUU-nyń buǵan deıin turaqty ókili bolyp, talaı tarıhı sheshim qabyldaýǵa qatysyp, eńbegi sińgen degendeı el­derdiń birin shyǵaryp tastap, or­nyna basqany alyp jatý yńǵaısyz kórinetindikten de, re­forma degende turaqty múshe­lerdi jańa eldermen tolyqtyrý joly qalady. Sonda oıǵa aldy­men ora­latyn el – Úndistan. Hal­qy mıllıardtan asady. Baı dás­túri bar, qýatty el. Obamanyń pi­ki­­rin­she, ol damýshy emes, da­my­ǵan el­der qataryna qosylady. Ál­em­­degi halyqtyń altydan biri tu­ratyn eldiń halyqaralyq uıym­nyń basynda turýynda haqy bar. Qaýipsizdik Keńesine turaqty múshe bolýǵa Germanııa men Japo­nııa sııaqty qýatty eldermen qa­tar, Ońtústik Amerıkadaǵy alyp el Bra­zılııa da úmitker. Turaqty músheler sany kóbeıip jatsa, kóp bolyp, oılasyp istegen sharýada aǵat ketý azaıady. Keıbireýlerdiń bir sheshimge kelý qıyndaıdy degen qaýpi negizsiz. Parasatqa jú­gin­­gen jerde daýǵa oryn joq. Mamadııar JAQYP.