Abyz

...Typ-tynysh jatqan bul aýyl bir jeti­niń ishinde bóri tıgendeı, abyr-sabyr bolyp, búlinip ala jóneldi. Gý-gý áńgime. Eki qatyn­nyń basy qosylsa, aıtatyny ósek. О́sek bolǵanda – ana Tońbaıdyń tártipsiz qyzy men Abyzdyń jetesiz ulynyń ersi áreketi. Bir qatyn aıtady: – Oıpyrmaı, osy Tońbaıdyń sylqym qyzynyń ne pálesi bar eken, soǵan aýyldyń bar balasy­nyń aýzynan sýy aǵyp, yntyǵady da turady. Ekinshi qatyn: – Áı, qoıshy! Sol saıqaldy da sóz qy­lyp! Ol ózi bir jyl úlken qalaǵa baryp oqyp kelgen joq pa! Estýimshe, sol jaqta-aq netip... Úshinshi qatyn: – Kótek! – deıdi. – Sonda ol qyzdyń baıaǵyda-aq beti ashylǵan ba? Tórtinshi qatyn: – Qoıyńdar ósekti! Bárimiz de qyz ósirip otyrmyz ǵoı. О́sektiń bári shyndyq emes. Qaıtesińder syrtynan ǵaıbat sóz aıtyp... Aýyldaǵy ósek sózge ózek bol­ǵan qyz taǵ­dyry rasynda da áli kún­ge qupııa edi. Tom­pyshtyń orta mek­tepti oıdaǵydaı aıaqtap, Al­matyǵa oqýǵa ketkeni de ras. Oqýǵa túsipti dep qýanyshty habardyń jetkeni de jalǵan emes. Tipti ony aıtasyz, qyz bir jyl boıy qalada turyp, oqý oqyp, úıine hat jazyp turǵanyn da kóp jurt jaqsy bile­tin-di. Alaıda qyzdyń sol baqytty taǵdyry bir jylǵa jeter-jetpeste kúrt úzilip, elge oralǵany da ótirik emes bolatyn. Eń qyzyǵy – buryn ashyq-jarqyn minezi­men aýyldy tań qal­dyratyn qyz oqýdan oral­ǵan soń múlde ózgerip ketti. Úıden kóp shy­ǵa bermeıdi, al shyǵa qalsa, tezirek qaıtýǵa tyry­sady. Onyń boıyn­daǵy osyndaı ózgeristi, bi­raq, bas­qalar túsinýge umtylǵan joq, “áı, oqý­dy alyp júre almaǵanyna uıal­ǵan túri bolar” desip, qyzǵa ári aıaý­shylyq, ári kekesin pishin­men qaraýshylar qatary kóbirek edi. Tompysh qyzdyń aýylǵa kelgeli be­ri jaqyn kezdesip, sóılesken kisisi – tek ana Jasan bola­tyn, bi­raq onymen de kóp júzdese bermeıtin. Ishtegi qupııa syrdy bir bilse, sol Jasan ǵana bilýi tıis. Al, ol bilmese, onda bar qupııa bir ózine ǵana aıan. Aýyldy dúr silkintken sol oqıǵa­dan bir kún buryn Jasan men Tompysh kezdesipti de­se­d­i. Ony alystan bolsa da kórgender bar eken. Al, erteńine Jasan aýyldan birjola taıyp turdy da, qyz óz-ózine qol jumsamaq boldy. Kóp qatyndardyń kóńiline suraq bolyp jabysqan jumbaq syr osy bolatyn. *** Jez qumanyn ustap, dáret alyp kele jatqan beti edi, úı syrtynan eki shaldyń qarasy kórindi. Abyz úıge kirmeı, sál aıaldap, ana ekeýin kútti. – Aý, bul qaısyń? – dep daýystap ta qoıdy. – Bul biz edik, – dep aldymen Shonaq boı kórsetti, artyndaǵysy – Kókkóz qoja. – Iá, qaıdan kelesińder? – Úıge qaraı júre sóıledi. – Jaıshylyq pa? Úıdiń tabaldyryǵyn attaı bere, oń jaqtaǵy uzynsha kórpeshege tize búkti. Ana ekeýi de júrelep otyrdy. Kókkóz sóz bastady. – Qaıdan jaı bolsyn! – E, nemene? Taǵy da birdeńe bolyp qaldy ma? – Is nasyrǵa shaýyp bara jatyr-aý, Abyzeke, – dep Kókkóz sózdi áriden bastap kele jatyr edi, Shonaq julyp alǵandaı: – Osy Tońbaıdyń jelke jaly kú­direıip barady eken, – dedi. – Ol tipti sizdiń ózińizge aıbat shegip... – Sen toqtaı turshy, – dep Kókkóz ony bóle berip edi, Shonaq: – Toqtamaımyn, qaıtesiń, – dedi. – Aıtsam, ótirik sóılep otyr­ǵam joq qoı. Bardy bar deý kerek. Abyz az ǵana ezý tartty. – Al, osy Shonaq sóılesinshi. Bu shirkin ana Qańbaqtan da ótken shydamsyz eken-aý. – Qańbaq kim! – dep Shonaq sart etkizdi. – Meni onymen teńestirmeńiz. – Oıbaı, qoıdym! Aıta ber. – Aıtsam – ana Tońbaıdyń beti qatty. Tek kóshemin deıdi. Tip­ti ana sorly qyzynyń aıaǵy aýyr ekenin aıtsaq ta beti beri burylar túgi joq. “Kóp bolsa, aldyryp tastarmyz” deıdi beti bylsh etpeı. – Ony da aıtyp qoıdyńdar ma! – dep Abyz qynjylyp qaldy. – Dál osy áńgimeni ázirge ishte saqtaı turýǵa bolatyn edi ǵoı. Áı, áttegen-aı! Kókkóz qoja qıpaqtap: – Men ony aıtqan joq edim, myna Shonaq... – dep múdirdi. – Osy-aq búldiredi de júredi. – Búlingen túk te joq, – dedi Shonaq. – Qaıta bilgeni durys boldy. Qyz onyki bolsa, ishtegi bala bizdiki. Endi ózi de oılanady. – Oılansa jaqsy-aý! – Abyz aýyr dem aldy. – Ony bes saýsaq­taı bilem ǵoı. Ol qara qyrsyqtyń tap ózi. Al, biraq... Biraq, qyzdyń ishindegi sharananyń esh kinási joq. Ony aldyryp tastasa, eldigimizge syn bolady. Bári bir mezet únsiz qaldy. Ból­mede jalǵyz shybyn dyzyldap ushyp júr. Tynysh sátti tek sonyń yzyńy buzyp tur. Kókkóz de óz oıymen, Abyz da óz oıymen. Kenet birdeńe shart ete qaldy. Ekeýi de basyn kótergen. Shonaq álgi jalǵyz shybyndy alaqanymen qaǵyp alyp, óltirip jatyr eken. – Seniń mundaı da óneriń bar eken-aý, muny biz bilmeppiz-aý! – dep Abyz eriksiz jymıdy. *** Hasanhan jaqyndaı bergende úsh jigit kúbirlesip-talasyp jatqan áńgimesin sap tııa qoıdy. Bári de osy aýyldyń jigitteri, bárin de Hasanhan jaqsy tanıdy. Birimen qurdas, ekinshisinen birer jas kishi – biraq aralas-quralas júretin aýyldyń serileri osylar. – Búgin kún túnerdi de turdy, áı dáýde bolsa túnde qar jaýar, – dep, buırabas Bekseıit tosyndaý sóz bastady. – Kórshi aýylda eki shal kerisip, bir-biri­ne aıyr tyǵyp ala jazdapty, –dep qıyq murt Qurmanbek tipti bóten áńgimeniń shetin shyǵardy. Olardyń jasyrǵan bir syry bar ekenin Hasanhan baıqap ta qoıǵan. Sosyn da sózderin bólip: – Qysylmaı-aq qoıyńdar, men kelgenshe ne týraly aıtyp jatqan­daryńdy bilemin, – dedi. Eki jigit jelkesin qasydy. Buırabas Bekseıit: – Bilseń sol! Ana Tompysh aqyry aýyl ishine búlik saldy, – dedi. – Baıaǵyda-aq elden qýyp jiberý kerek edi. – Aǵamnyń tap sol jeńiltek qyzdyń qarmaǵyna ilinip qalǵanyna tańmyn, – dep Hasanhan ishtegi oıyn jasyrmady. – Onyń ne sıqyry bar, a? – Ne sıqyry bolsyn, jurttan asyp bara jat­­qan túgi de joq, – dedi qıyq murt Qur­man­bek. – Tek erkek kórse sanyn jaltyra­typ, bókse­sin bulǵaqtatyp, delebe qozdyrady demeseń... – О́zim de solaı oılap em! – dep Hasan­han kúıinip ketti. – Áı, aǵataıym-aı! – Aý, aıtpaqshy Jasan nege Almatyǵa ketip qalǵan? – dep surady Bekseıit. – Ol neden qorqyp júr? Kerek bolsa – biz barmyz. Aıtamyz aıtar sózimizdi... – E, aıtarsyń! – dep qıyq murt mys­qyl­daı ún qatty. – Sanyn jaltyratty, bóksesin bulǵańdatty degennen basqa ne bile­siń! Ol syltaý emes. Oǵan kim qoldaý kórsete qoıady. – Ákesi anaý, – dedi úshinshi jigit. – Qyzym kúnásiz edi, aryn tókti, masqara qyldy dep ózeýreıdi deıdi. Ol eshkimdi de bet qaratpaıtyny shyndyq. Qalaı deseńder de Jasan qurylǵan tuzaqqa ózi baryp túsip otyr. О́zinen de bar... Buıra bas Bekseıit onyń sózin bóldi. – Áı, osy, – dedi ol. – biz nege ma­habbat, súıis­­penshilik degendi umyta beremiz, a! Men sen­derdiń bárińnen de Jasandy jaqsy bilem. Ekeý­miz birge oqydyq, birge júrdik. Jasan dostyqqa qandaı berik bolsa, mahabbatqa da sondaı adal. – Sonda ne demeksiń? – dep Qur­manbek onyń oıyn qostaǵysy kel­megenin ańǵarta bastap edi, Bek­seıit sóz arnasyn ári qaraı jalǵaı tústi. – Jasan Tompyshty mektepte júr­­gen kezde-aq unatty, – dedi. – Biraq Tompysh ony álde túsindi, ál­de túsinbedi – áıteýir aralary tym ja­qyndap kete alǵan joq. Mektepti bi­tirip, Tompysh Al­matyǵa oqýǵa at­tanyp bara jatqanda aýdanǵa jasy­rynyp baryp, poezǵa shyǵaryp salǵan – jalǵyz Jasan edi. – Oıpyrmaı, erlegen-aq eken, – dep bir jigit muqata til qatty. – Sen olaı deme, –dedi oǵan Bek­seıit. – Mazaq etý ońaı, al jigit­tiń sol kezdegi jan sezimin kim túsine alady? – Shyn súıedi eken, onda nege Ja­san da Almatyǵa oqýǵa attanbady? – dep surady Qurmanbektiń janynda otyr­ǵan qylı kóz jigit. Sol-aq eken, Qur­manbek onyń jelkesinen bir-aq túıdi. – Oı, jetesiz neme! – dedi sosyn. – Sony da bilmeısiń be? Almatyǵa oqýǵa barý úshin qyrýar qarjy kerek qoı. Eldiń bári Tońbaı sekildi dúnıeli dep pe eń! – Senseńder de, senbeseńder de bar shyn­dyq osy, – dedi Bekseıit. – Men Jasandy esh kinálaǵym kelmeıdi. Ne jaǵdaı bolsa da, bar pále – osy Tompysh qyzda... – Ol nege oqýdan shyǵyp qaldy eken, a? – dep qylı kóz jigit taǵy bir áńgimeniń shetin shyǵaryp qoıdy. – E, oqı almaǵan da, – dedi Qurmanbek. Almatydaǵy joǵary oqý ornynda oqý op-ońaı dep pe edińder. Tompyshtyń da talant-qabileti bizge belgili ǵoı. – Olaı emes, munda bir syr bar, – dep buırabas Bekseıit oılana sóıleıdi. – Oqı almaǵandyǵynan ba, joq álde basqa sebep bar ma? Ony biz áli bilmeımiz ǵoı. Al, Jasan ekeýiniń arasyndaǵy daý-damaı da osydan órbigen bolsa she! Onyń sózinen soń qatar otyrǵan bozbala­lardyń bári de ishten tynyp, bir sát únsiz kúıde otyryp qalǵan edi. Osy kezde Hasanhan ornynan kóterildi. – Oılaryńdy bildim, – dedi Hasanhan. – Tek endi jalǵyz ótinishim bar. Osy áńgi­meni gýlete bermeı, ishte saqtaı turyń­darshy. Aýyl aqsaqaldary bir sheshimin aıtyp ta qalar... *** Qasqabas sıyrdy aýyldyń qyr jelkesine uzata aıdap sap, tóbege kóterilgen soń aýylǵa qa­raı burylyp, eki-úsh attady da, Abyz qart qalt tura qaldy. Kishkentaı aýyl tap qazir alaqanynda tur. Ana úı de, myna úı de, arǵy úı de – bári tanys. Bári aǵaıyn. Anaý uzyn aq terek – ol Kókkóz qojanyń esiginiń aldyn­da ósip tur. Al, ánebir jıde aǵashy – Shonaq­tyń qo­rasynda. Myna tustaǵy bir top sheńgel – ol Qań­baqtyń qorasyna irgeles ósken. Ánebir tus­taǵy jol jıegine salynǵan toqal tam – osy aýyl­dyń adamdarynyń asar­laýymen boı kó­tergen edi. Onda jalǵyz­ilikti kempir turady. A, aıtpaqshy jalǵyz­ilikti kempir tek ol ǵana emes, sol kóshede úsh úı bar. Úsheýi bir-birine jap­­sarlas. Kósheni aýyldaǵylar – úsh jesirdiń kó­shesi dep atap ketkeli qash-shan. Biriniń kú­ıeýi baıaǵyda-a Otan soǵysyna attanyp ketip, sodan qaıtyp oralmady. Al, ekinshisiniń erkegi ánebir jyly Aýǵan soǵysyna ketti de, sodan habar bolmady. Úshinshisiniń otaǵasy Almatyda bolǵan jeltoqsan kóterilisinde taıaqtan qaza tapty. Sol úsh jesir – Buırash, Irash, Saırash oqta-tekte ońasha bas qosyp, aýyldy basyna kó­tere án de salatyn. Olardyń bul qyly­ǵyna eshkim qarsy kelip “áı, bularyń ne” demeıtin. Ishtegi ashy jalyndy olar solaı syrtqa shyǵa­ratyn. Irash pen Saırashtyń birinde qyz, birin­de ul bar, basqa jaqta júrse de sony kó­ńil­derine medeý etetin. Al, ana Buırash bolsa qa­ra­qan basy sopaıyp jalǵyz qaldy. Keshegi de­ıin turyp jatqan eski úı ótken jylǵy qatty jaýynda opyry­lyp qulap, dalada qala jazda­dy. Sony kór­gen kórshi-qolań dereý asar ja­sap, ana toqal tamdy bir aı ishinde turǵyzyp bergen-di. Asarǵa áýelgi muryndyq bolǵan –osy Abyzdyń ózi bolatyn. Buırashqa osy kúnge deıin búıregi buratyndaı sebebi de joq emes. Eń tań qalarlyǵy – bul úsh jesirdiń jas mólsheri árqalaı bola tura, birden tabysyp, muńdas ta, syrlas ta bolyp ketken jaıy bar. Áıtpese, eń sońǵysy nebári qyryqtan jańa asqan jaǵdaıy bar. Biraq, qaısybir otyrys­tarda da bular biriniń sózin biri tosa sóılep, ádemi úılestik pen túsinistik baıqatyp ta qoıatyn. Úsh jesirdi qandaı nárse tabysty­ryp, ásirese aralaryna týys kóńil týǵyzǵan jaıtty bul aýylda bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Jasy kishileý qos jesir jaıy jumbaqtaý, al biraq ana Buırashtyń jan-dúnıesin bir kisideı-aq tanyp-bilgen jaǵdaıy bar. Ol ózi jas­taý kúninde óte kórikti boldy. Sodan da bolar, tur­mysqa da erte shyqty. Kúıeýge tı­gen kezinde ja­sy on altydan endi ǵana asqan eken. Biraq ot­basylyq baqyt uzaqqa sozyl­ǵan joq. Súıgen jaryn alty aıdan soń so­ǵys­qa alyp ketti. Buı­rash buǵan da moıyǵan joq, aýyl qatyn­dary­men birge tize qosa eń­bek etip, qaırat kór­setti. Tip­ti sol jyl­dary kóńili páseń túsken áıel­derdi qanattandy­ryp, án sa­lyp, jigerge sha­qyrǵan da osy Buırash bola­tyn. Soǵysqa alyn­baı, elde qal­ǵan Abyz qo­lyn­da qansha kúshi bol­sa da, kó­ńili jarym qa­tyn-qalashqa qoqan-loqqy kór­setip esh qııanat jasamady. Eshbiriniń júre­gin jara­lamaýǵa tyrysyp baqty. El ishinde kú­ıeýge shyq­paǵan qyzdar da jeterlik edi, sóıte tu­ra osy Buı­rash onyń esin alyp boldy. “Átteń, me­niń jarym bolsa ǵoı” dep ońashada arman­dap ta qoıatyn. Sóıtip júrgende, bir kúni maıdannan “qara qaǵaz” keldi, Buırashtyń kúıeýi jaýmen shaıqasta erlikpen qaza taýypty. Buırash zar eńiredi, qara jerdi tómpesh­tep uzaq-q jylady. Biraq, ómirdiń aty – ómir. Erteńine jumysqa shyǵýy kerek. Jumys ústinde júrgen Buırashty bir kúni Abyz ońashalap sózge tartty. “Endi ne isteı­siń” dedi. Buırash ishin kórsetti. “Kúıeýimnen bala qaldy, sony ósiremin” dedi. Abyz ári qaraı eshteńe deı almady. Ol óz sózinde tur­dy. Ul týdy. Ony má­pe­lep ósirdi de. Alaı­da, ol bala on jastan asqanda, kenet aýrýǵa shaldyǵyp shetinep ketti. Kenet kúnshyǵys jaq­tan sýyq jel kó­terildi. Ol áp-sátte Abyz­dyń qoıny-qo­ny­shyna sýmańdap enip barady. Shal jel únine qulaq tósedi. Sýmaqaı jel endi baıqasa, ysqyryp, áldebir ándi salǵysy keletindeı, julqynyp-julqynyp qoıady. Ysh­qyný birde asyp túsip, birde úzilip ketedi. Úzil­gen sátte jel birjola saıabyr tapqan bolar dep oılaısyń. Osymen basylyp, endi qaıtyp jel daýsy estilmeıtindeı bolar dep ishteı oılap turǵanyńda kenet qaıtadan ýil basta­lady, sol ýil kúsheıip baryp, gúrilge ulasady da, bar de­neń­di titir­kendirip ala jóneledi. Sol sátte bo­ıyń­dy jıyp ala qoıyp, sýyq jelge qarsy qaı­rat ja­sap, saǵan qaıtsem de berilmeımin de­gen qaı­sar sezimge erik ber­ge­nińdi de baıqa­maısyń. Jel báribir toqta­maıdy da tolastamaı­dy. Osynaý keń jazı­raly dalany men shar­lap, men oınaq salma­ǵan­da kim aralamaq de­gendeı, odan beter ýil­deı túsip, aınalany ózgeshe ys­qy­ryq jaýyp kete barady. Abyz nege ekeni bel­gisiz, osy bir sátte bo­ıy­nyń tońazyǵanyn ǵana emes, sonymen bir­ge jan saraıyndaǵy áldebir sýyq yzǵardy da sezinip turǵandaı edi... Ana jolǵy Aqbas sáýegeıdiń aıtqan sózi esine túse beredi. Pe­rish­teler aıan berip, osy joly el ishiniń daý-damaıy kóbeıip, birligi shaıqalady demep pe edi. Sol shynymen-aq rasqa aınalyp ket­pese bolǵany da. Oılanyp turyp, kóz ushyn­daǵy kisini baıqady. Aýyl jaqtan júgirip kele jatqan kenje uly Hasanhandy kórip tur. “Ol nege sonsha eki ókpesin qolyna alyp júgirip keledi! Jaıshylyq bolsa jarar edi-aý!” – Áke! Áke deımin! – Iá, balam! Ne boldy saǵan? – Áke, Jasannan habar bar. Abyz eleń ete tústi. – Qaıda? Tabyldy ma? Keldi me? – dep apyl-ǵupyl surap jatyr. – Joq, kelgen joq. Biraq habar bar. – Ol qandaı habar? – Almatydan qaıtqan bir kisiden hat berip jiberipti. – Ol hat qaıda? – Mine, mende. – Al, oqy. – Jel ǵoı, áke! Qazir qalaı oqımyn. – Onda ne jazǵanyn qysqasha aıta ǵoı. – Jasannyń jazýy boıynsha, ana Tompysh qyz buǵan “súıem” dep súıkenipti. Qalany da sen úshin tastap keldim, ondaǵy jigitter seniń tyrnaǵyńa da tatymaıdy depti. О́zim onyń sózine sengen joqpyn deıdi. Eń sońynda “aıaǵym aýyr” dep qıǵylyq salǵan soń, qalaǵa qashýǵa májbúr boldym. Ákeme aıtyńdar, “meni keshirsin” dep jazypty. Abyz bul sózderge onsha qanaǵattanǵan joq. – Aı, sonda ózi qaıda? Elge kelem demeı me! –Joq, áke! Endi elge qaıtpaımyn depti. Osy qaladan jumys taptym, óz kúnimdi ózim kórem dep jazypty. – Oı, aqymaq! Qyzdan qorqyp, jer túbine zytyp otyrǵany nesi áı! –dep Abyz qabaǵyn túıe tústi de: – Al, sen endi bylaı dep jaýap jaz, – dedi. – Bylaı de. – Áke! – E, ne boldy? – Hatty jazamyz-aý, biraq qaıda jiberemiz? – Qaıda bolýshy edi, Almatyǵa. – Almaty úlken ǵoı. – Á, solaı me edi. O, shirkin, qaıda turyp jatqanyn kórsetpep pe? – Joq. Ony jazbaǵan. Shal úlken tastyń ústine otyra ketti. Hasanhan da tize búkti. – Degenmen, – dedi Abyz shal. – Ana sharana rasymen bizdiki eken ǵoı. Oǵan ózimiz ıe bolýymyz kerek. – Ony qaıdan bilesiz! – dep Hasanhan shyr-pyr boldy. – Tompyshtyń jeńil minezdileý qyz ekenin osy aýyldyń bar jigitteri biledi. – Aı, aqymaq! Jańa óziń aıtpadyń ba! Jazyp jiberipti ǵoı ana jetesiz aǵań, ol menen ekiqabat bolyp qalǵan soń taıyp otyrdym dep... – Onyń Jasannyń balasy ekenin áli dáleldeý kerek. –Oı, tóbeńdi kórmegir! – dep kijindi Abyz. – Sender kim bop barasyńdar osy! Ishke sharana bitse boldy, ony kimdiki dep daý shyǵarý – óte ábes is qoı. Kórgensizdik qoı. Qyz sonshalyq aqymaq emes bolar. Adamnyń balasy neshe jerden aıýan bop ketse de... Sosyn ornynan turdy. Shyǵys jaqqa taǵy da kóz saldy. Sýmaqaı jel endi ishin tartyp qalypty. Bunyń da ishki saraıyndaǵy alasapyran sezim kishkene teseıil tapqandaı. Alysqa kóz salyp turyp, áldebir oıdyń jetegine ere tústi. “Shirkin-aı, baıaǵyda-da... ana aqyly da, kórki de ózine saı, aq pen qarany ajyrata alatyn, tekti jerdiń qyzy Buırashty qatyn etkenimde ǵoı. Múmkin, búgin urpaǵym dál mundaı bolyp, bytyrap, byqsyp, ár adym saıyn syr berip jatpas pa edi! Osy Aıbıkeni sonshalyq súıe aldym ba, unata aldym ba! Áı, zaman-aı, jaqsy urpaqtyń jaqsy nıetten, taza júrekten hám shynaıy jarala­tyny ras bolǵany ǵoı...” Sosyn óz oıynan ózi selk etip, bireý sezip qalmady ma degendeı, qıpaqtaı bastady. Abyz balasyna qarap turyp: – Erteń aýyldaǵy aqsaqaldardy jıyp, keleli keńes ótkizý kerek, – dedi. – Sonda ne týraly áńgime bolady, áke? – dep Hasanhan suraq berip edi, oǵan jaýap qatpady. Taıaǵyn beline kóldeneń ustady da, aýylǵa qaraı aıańdaı berdi. Balasy tap qazir kári ákesine ázer-ázer ile­sip, birde jetip, endi birde qalyp qoıyp otyrdy. *** – Al, sóıle! Eldiń báriniń nazary Tońbaıǵa aýdy. Tońbaı qıpaqtap, oń jaǵyna bir, sol jaǵyna bir qaraǵyshtap: – Men nege sóıleımin? – dedi. – Meniń aıtarymdy osy otyrǵan aqsaqal-qarasaqal túgel biledi. Jaq aýyrtar jaǵdaıym joq. – Onda kim sóıleıdi? – Men bastaıyn, – dedi Shonaq. – Al, qulaǵymyz sende. Shonaq qaqyryndy, jóteldi, ústi-basyn qaqqyshtady. – Aý, endi qashan? – dep janyndaǵy bir shal nuqyp qalyp edi, alara qarap: – Sóılegish bolsań, óziń nege basta­maısyń, – dedi. – Kópshilik ishinde sóz bastaý ońaı dep pe eń! Sosyn taǵy da jótkirindi de: – Bul ózi aýylymyzǵa úlken syn boldy, – dedi. – Mundaı qylyq bizdiń balalary­myz­dan shyǵa qoıar dep kim oılaǵan. Abyze­keń bir jetiden beri kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan qaldy. Sengen uly jerge qaratty. Soǵan qatty nalyp júr. Al, biraq ákeni balasyna bola ba­laǵattap, júregine aýyr tıe­tin sóz aıtý, aǵa­ıyn, óte durys emes. Ton­tekeńdiki de jan ashýy. Kóshem dep qıǵylyq salýy – elge erkeleýi... Tómen qarap, ernin tistep otyrǵan Tońbaı basyn kóterip: – Sandalma, Shonaq, – dedi. – Kóshem degenim óz kóńilimniń sheshimi. Al, bala jaǵdaıyna kelsek, Abyzdyń apta boıy azap shegýi meniń qasymda túk te emes. Qyzynyń abyroıy tógilgen úıde qandaı bereke bolady, a? Ishkenim – iriń, jegenim – jelim... Kókkóz qoja sózge aralasty. – Olaı deme, Tonteke, – dedi. – Olaı sóılegeniń jón bolmaıdy. Qyz da bir, ul da bir. Sen qyzymnyń abyroıy tógildi deısiń. Al, sonda Abyzekeńniń balasynyń atyna kir kelmeı otyr ma? Abyzekeń balany osyndaı abyroısyzdyqqa dýshar bolsyn dep ósirdi me? – Onda sharýam joq, – dedi Tońbaı. – Meniń biletinim – qyzymnyń abyroıy. Sol úshin de men eshteńeden taıynbaımyn. Qarap otyrmaı, Qańbaq shal da sózge qystyryla ketti. – Áı, Tońbaı, – dedi ol. – Sen osy qyzyńdy úlde men búldege orap ósirgendeı sóıleısiń. Seniń úıińniń tárbıesi de bizge belgili. Tym asqaqtaı berme! Tońbaı ornynan ushyp túregeldi. – Meniń otbasymnyń tárbıesinde sha­rýań bolmasyn. Sen áýeli óz basyńa maı ja­ǵyp al. Anada úlken ulyń asylyp ólgende... – Toqtatyńdar! – dep qatty daýystap jiberdi Abyz. – Qoıasyńdar ma, joq pa! Bul qaı jıyn? Ne aıtyp, ne daýlap, neni dáleldep otyrmyz, aǵaıyn? Bári úndemeı, tym-tyrys bola qaldy. Abyz sál irkilip baryp, qaıta sóz jalǵady. – Búgingi bas qosýda bılik sóz aıtar esh retim joq. О́zderiń sóılep, ózderiń sheshim qabyldasa dep em. Tarydaı bytyrap, mııadaı maıdalanyp bara jatqandaryńa qynjylyp otyrmyn. Bala – baýyr et! Ol qyz ba, ul ma – báribir. Tońbaıdyń jan jarasyn túsinbeı, tipti túsingileriń de kelmeı, bas salyp kiná artqylaryń keledi. Ol kóshem dese, onysy jan ashýy. Kóshpe deı salý ońaı, al nege kósh­peýi kerek. Sony biriń júıelep aıtyp, kózin jetkizip kórińdershi. Al, qane, qaısyń barsyń? Kópke qarap, az-kem damyldady. – Aıtar ýáj joq. Toqtamdy sóz joq. Al, Tońbaı sosyn da ishteı tynyp, býynyp-túıi­nip otyr. Onysy oryndy. Osyndaı kúıge tússeńder, qaı-qaısyń da solaı etesińder. Sony nege sezin­gileriń kelmeıdi! – Endi Tońbaıǵa buryla sóı­ledi. – Ýa, Tonteke! El ishin búldirgen alataıdaı bolyp, bizdiń ul men sizdiń qyz ábes áreketke ba­rypty. Amal neshik! Bolar is boldy. Endi so­dan aqyldy sheshim shy­ǵara almasaq, bizdiń de maıdalana bas­taǵa­nymyz. Kóp aldynda aıtaıyn, áýelde ana aqy­maq Jasandy ustap ákelip, óz qolyńa ber­mekshi boldym. Jazasyn óziń aıt demekshi em. Ol bolmady. Bala Almatyǵa qashyp ke­tipti. Sonda sińip, iz-túzsiz joǵaldy. Kúni ke­she ál­dekimnen tildeı hat berip jiberipti. Tiri eke­nin sodan bildik. “Men endi elge oralmaı­myn” depti. Oralmasa qaıtemiz! Maǵan da el ishi­ne búlik salyp ketken ondaı ul endi kerek emes... Otyrǵandar qozǵalyp qoıdy. Abyz az-kem tynystady. – Al, endigi sheshimim mynaý: Tonteke, sen qarsy bolmasań, men bolashaq sábıge ata bolýǵa bel baıladym. Qyzymdy esh kinála­maı­myn. Budan bylaıǵy bar aýyrtpalyǵyn óz moınymmen kóterem. Top arasynan bir shal daýystady: – Oý, Abyzeke, bu ne degenińiz? Osy ýáj sizge laıyq pa? – Sharananyń jazyǵy bar ma! Ol jetim bolyp óspeýi kerek. Bul – sheshilgen másele, – dep Abyz des bermedi. – Siz sheshseńiz de, biz áli kelisim bergen joqpyz ǵoı, – dep Tońbaı sózge aralasty. – Qyzym el-jurtqa mazaq bolǵany óz aldyna, endi sizdiń aqymaq balańyzdyń balasyn azappen, ishki jan arpalysymen alysyp júrip jetildirýi kerek eken ǵoı. Men de bir sheshimge kelip qoıǵam. Ol sábıdi erteń-aq aldyryp tastaımyz. Ol dárigerdiń qolynan keledi. Otyrǵandar bir daýyspen “astafyralla” dep jaǵa ustasty. – Sen óziń júregi tas, qanypezer jan ekensiń ǵoı, – dep Qańbaq shańq etti. Tońbaı ernin jymqyra tistep, jaýabyn da tistenip aıtty. – Ne deseńder, o deńder. О́z sheshimim osy. Kókkóz qoja sózge aralasty. – Aý, aǵaıyn! Biz Abyzekeńdi jol-jónekeı bólip, sózin túgel tyńdamadyq qoı. Munymyz qalaı? – Iá, aıaǵyna deıin tyńdaıyq! – Sózdi bóle bermeıik! – desti kópshilik. Abyz qaıta sóz jalǵady. – Qalaı deseń de, Tonteke, ol bala endi eki jaqqa ortaq, – dedi. – Sosyn da bala taǵ­dyryna tek bir óziń emes, biz de jaýap­ty­myz. Buny da oılap qoıyńyz. Ekinshiden, Tom­pysh qyz endi bizdiń úıge kelin bolady. Bala Qytaı asyp ketse de, tireý bolar hám ıe bolar qara shańyraq ornynda. Onyń tóbesi opyry­lyp ortasyna túsken joq. Demek, jas ananyń bola­shaq taǵdyryna da siz ben biz ortaqtasa alamyz. Jáne eń soń­ǵysy – siz bul elden qaıtsem de kóshem dep ózeýrep otyrsyz. Jón-aq. Kim qaıda barady, qaıda turady – ol endi patsha kóńildiń sharýasy. Anyq kóshýge bel baı­lasańyz, biz búkil el bolyp qurmettep shyǵa­ryp salýǵa ázirmiz. Tek kelindi qaldyryp ketesiz. – Ol bolmaıdy. Qyzymdy qaldyrǵansha, osy jerde ólip ketkenim artyq, – dep Tońbaı zar ıledi. – Odan da áýeli meni óltirińder... Biraq kópshilik Abyz shaldyń sózin qup kórdi. Bári sol sheshimge bas shulǵydy. Tońbaı shyj-byj bolyp, kópke deıin ózine-ózi kele alǵan joq... Osy kezde ǵana tómen salbyrap ketken moınyn joǵary kótergen Aqbas sáýegeı: – Ýh! – dedi. – Qatty qorqyp edim, – dedi. – E, nege? – Neden qoryqtyńyz? – dep shaldar japyryla soǵan buryldy. – Kóp kúnnen beri arýaqtar maza berýdi qoıyp edi, – dedi Aqbas. – Kúndiz bir oı maza bermese, túngi uıqyda eki-úsh oı qabat­tasa mazalap júrdi. “Áı, osy aýylymyzdyń birligi shildiń boǵyndaı shashyrap, ózgelerge kúlki bolamyz-aý” deýshi em! Beker-aq kúdiktenippin. Arqa súıer báıteregimiz áli de qulamapty. Ol óz ornynda eken, aǵaıyn!.. – E, bul Abyzekeńdi aıtyp otyr, – dep Qańbaq elp ete túsip edi, ony mazaq ete sóılep: – Oıpyrmaı, ony sen qalaı bile qaldyń? – dedi Shonaq. – Qudaıǵa shúkir, – dedi Qańbaq. – Qartaısaq ta ázir aljı qoıǵan joqpyz. Aqty aq, qarany qara dep bilemiz. – Maqtan! Jaryl! – dep Shonaq sylq-sylq kúldi. Bir qyryndap otyrǵan Kókkóz qoja ezýindegi mysqyldy jasyra almaı, sybyrlap qana: – Qısyqqa qyńyr kúlipti, – dep tiliniń ushymen aıtty. Ony ózinen ózge eshkim de estı almady. Dál sol mezette Tońbaıdyń janyna jaqyn otyrǵan top shý-ý ete tústi. Tońbaı esinen tanyp bara jatyr eken... Joltaı ÁLMAShULY.