Sóz qudireti

1925 jyldyń kókteminde ótken ataqty Qulyndy jármeńkesindegi Isa Baızaqovtyń ónerinen qatty áser alǵan bolashaq jazýshy, sol kezdegi “Stepnaıa pravda” gazetiniń kor­res­pondenti Nıkolaı Anov bylaı dep jazady: “Isanyń óńi qatty qýaryp, ol bezgek tıgendeı qaltyraı bastady, kózderinde shoqtaı janǵan ushqyndar paıda boldy. Improvı­zatorlyǵy bastaldy. Dombyraǵa týra jan bitkendeı, birese janaı, birese aıaq astynan ushyp bezek qaǵyp áketip barady. ...Tasqyndy legimen ánderi nóserleı tógildi, aqynnyń qudyret­ti­liginiń kúshtiligi sonshalyq, shýlap otyrǵan halyq birden tyna qaldy. Elý myń attylysy bar, jaıaýlysy bar dúıim halyq bir adamdaı aqyn ánin qalt jibermeı tyńdap otyr, ma­qul­daǵan jáne kúlgen daýystar shyǵa bastady”. Jıyrma bes jastaǵy ánshi ári sazger jigit­tiń poetıkalyq daryndyq talantynyń kúsh­ti­ligi sonshalyq, ol myńdaǵan jurtty úıirip áke­te alatyn... Isa Baızaqovtyń qýatty talanty jaıly jazǵandar ǵana emes, ónerin tamasha­laǵan jandardyń bári aqynnyń ımprovıza­tor­lyq poetıkalyq jáne mýzykalyq tamasha magııasyn tamsana eske alady. “...Ol bizge bir ertegidegideı bolyp kórinetin, – dep eske alady Isanyń shyǵarmashylyǵy jaıly qazaq mýzyka (keıinnen – opera) teatrynyń alǵash­qy rejısseri jáne onyń negizin salýshylardyń biri – Qaz SSR halyq ártisi Qanabek Baıseıi­tov, – onymen birge qyzmettes jáne jaqyn aralas-quralas bolǵan bizdiń ózimiz, ony birneshe ret kórip, óz qulaǵymyzben birneshe ret tyńdap otyrsaq ta, keı kezde onymen qatar otyryp, beınebir tuńǵıyqqa súńgip ketkendeı, ań-tań bolyp qalamyz”. Isanyń shyǵarma­shy­lyǵyn mýzyka maıtalmandary Erzakovıch pen Hamıdıler de joǵary baǵalaǵan... Ot aýyzdy, oraq tildi bıleri bir aýyz sózben rý arasyndaǵy daýlardy toqtata bilgen, aqyndary kez kelgen kóshpendilerdiń kıiz úıiniń tórinen oryn alatyn qurmetti jandar – urpaqtan-urpaqqa taralyp kele jatqan halyq aýyz ádebıetiniń asyl murasy. Isa poetıkalyq sózdiń has sheberi bolǵan. Qazaq dalasynyń danalary sózdiń qudiretin erteden sezingen. Halyqtyń dúr silkinip qoshtaıtyn óneriniń biri – aıtys. Aqyndardyń onda tek qana ótkir sózderi men sazdy áýenderi ǵana emes, tereń biliktiligi de baǵalandy. Aıtysta jalǵan nemese kóterme sózderge oryn beril­megen. Ol qazaq dalasynda qalyptasqan halyq demokratııasynyń ózindik túri edi. Shynaıy poezııanyń óskeleń rýhy men beınesi úlken maǵynalylyqty bildiredi. “Adamdar sózdi meńgerdik dep oılaıdy, negizinen, is júzinde sóz adamdardy meńgeredi” – deıdi F.Bekon. Qazaq qaýymynda da sózine qarap kisi taný qaǵıdasy bar. Isa Baızaqov – bul sózdiń joǵarǵy ma­ǵy­nasynda naǵyz daryn ıesi sanatynda. Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda Isa 14 jasta ǵana bolsa da, jas talantty aqyn jaıly sóz búkil Saryarqaǵa keń taraldy. Bala júreginde ádemi sazdy áýez únemi turdy, zamandas­ta­rynyń estelikterinde Isanyń neshe jastan bastap óleń jazǵany aıtylmaǵan. Naǵyz aqyndy poezııaǵa úırete almaısyń, onyń darynyn ózi balalyq shaǵyn ótkizgen jáne eseıgen shaǵyndaǵy ortasy damytady, ómir jaǵdaılary daryǵan daryndy tereńdetip jáne paıymdy kózqaras qalyptastyrady. Isa Baızaqov ónerpaz ortada ósti. Tamasha ertegishi jáne halyq ánderin naqyshyna keltirip oryndaıtyn ájesi Janbaladan kóp nársege úırendi, naǵashy aǵasy Rahmet ony jastaıynan dombyraǵa úıretti, úlken ápkesi Zylıha da talantty edi...... Ras, taǵdyr shirkin Isany jas kezinen bas­tap erkelete qoıǵan joq, 9 jasynda ana­synan aıyrdy. 1916 jyly patsha úkimeti qazaqtardy tyl jumystaryna alý jóninde jarlyǵyn shyǵardy. Bul halyq arasynda óshpendilik daýylyn ákeldi, qazaq jigitteriniń qarýly qaqtyǵysyn týǵyzdy. Qazaq halqynyń basyna túsken ádiletsizdikti Baızaq áýleti de bastan keshti. On alty jasar qaısar aqyn aǵasy Mu­samen, ákesi úsheýi bolystyń aıdaýymen Kýz­bas­qa jiberiledi. Bul kezdegi aýyldan aýylǵa tarap ketken narazylyqty aıqyndaıtyn yzaly óleńder Isany da beı-jaı qaldyrmady. Sibirde ótken aqyn ómiri jaıly Vıktor Gýshın óziniń “Improvızatordyń sıqyry” degen maqalasynda: “Bul kómir tozańy naǵyz katorga edi. Adamdar jer astynda 12-14 saǵat jumys istedi. О́lim kóp boldy. Ashtyqtan, aýrýdan, aýyr jumystan ólgender kóp boldy. ... Keshqurym sýyq, dymqyl baraqtyń turǵyndary shyraqtyń syǵyraıǵan qara kóleńkesi aıasynda Isany qorshap alyp, oǵan dombyrada oınap, týǵan halqynyń ánderin shyrqap berýdi ótinip jatyr. Isanyń saýsaǵy qos shekke tıisimen, dombyra ún qatty. Ty­nysh­taq ornady. Isa án sala bastady, onyń túri án aıtqan saıyn ózgerip otyrdy. О́ńi qul­py­ryp, jalyn atqan Isanyń ádemi qońyr da­ýy­sy jan-jaǵyndaǵylardy baýrap aldy. Tyń­dar­mandardyń júzderi bal-bul janyp, kóz­de­rine jas kelip, bári de týǵan jerlerin saǵy­ny­syp, oısha sholyp qaıtty. Isa ánderi men áýezderi adamdardy baýrap aldy, olarǵa úmit pen kúsh berip rýhtandardy”, – dep jazady. Teńdik tóńkerisin Isa bar jan-tánimen qarsy aldy. Týǵan jerine qaıtyp oralǵan ony úlken ózgerister kútip, ómir jaqsaryp, qýat ala bastady. Ol aıtystarǵa qatysyp, óziniń týǵan aýyly Úlgilide jastardy aınalasyna jınap “Es-Aımaq” degen úıirme ashady. Mek­tepte saýatsyzdyqty joıý jaıly sharalarǵa qatysady. “Bolys” degen pesasynda qazaqtyń bolystaryn mazaqtap jazady, onda ózi úsh min­detti: pesa avtory, onyń qoıýshysy jáne bas­ty róldi atqarady. Ol ózi qyzyqty, qanyqty ómir súredi, degenmen ol ári qaraı oqý kerek­tigin de túsinedi. Osy úmitpen Isa sol kezdegi qazaq zııaly qaýymdastyǵynyń rýhanı ordasy – Semeıge keledi. Isa Baızaqovtyń Semeıge kelýiniń taǵy bir romantıkalyq deregi bar. Ataqty ánshi Maıra Shamsýtdınova jáne jas ımprovızator-aqyn Isa ekeýi Semeı qala­synda Ámireniń daýysyn estip, jaqyn ta­ny­syp, dostasady. Bul qalada da ol turǵyndar ara­synda “Es-Aımaq” úıirmesinde aǵartýshy­lyq jumysyn júrgizedi. Ámire Qashaýbaev osy úıirmege qatysýshylardyń biri retinde spektaklderge, konsertterge jıi qatysady. Isa Baızaqovtyń Semeıdegi ómir kezeńderi qysqa da ári eń qyzyqty edi, ol munda tek qana óziniń talantyna saı Ámire Qashaýbaev sııaqty dostar taýyp qana qoımaı, Muhtar Áýezovpen tanysady. Ol talantty dostaryn apaly-si­ńi­lili Vera men Lıdııa Stanovalardyń qonaq­jaı úıine ákeledi, munda Isa men Ámire óz ómirlerinde alǵash ret kásibı mýzykalyq sabaq alady. Osy úıde Isa jas jazýshy Nıkolaı Anovpen tanysady. Jazýshy Isany keıin óziniń “Án qanaty” romanynda basty keı­ipker Musa Bazanovtyń obrazynda beıneleıdi. 1921 jyly rabfakty aıaqtaǵan soń, Isa oqýyn Orynborda Qazaq aǵartý ınstıtýtynda jalǵastyrady. Ol qanyqty shyǵarmashylyq óner kórsetti. 1924 jyly onyń alǵash ret baspa­ǵa ánderi shyǵady. Ol óziniń dosy Ámire Qashaýbaevpen konserttik jáne teatraldy qyzmetpen jıi gastrolderge jıi shyǵyp júrdi. 1926 jyly respýblıka ómirinde eleýli oqıǵa bolady. Sol kezdegi Qazaqstan astanasy Qyzylordada birinshi ret Qazaq ulttyq teatry ashylady, onyń alǵashqy qoıylymyna Isa Baı­zaqovpen birge Ámire Qashaýbaev, Qalıbek Qýa­nyshbaev, Elýbaı О́mirzaqov, Qapan Ba­dy­rov, Vera Lazareva (Stanova) qatysady. Teatr shymyldyǵy Muhtar Áýezovtiń “Eńlik-Kebek” pesasymen ashylady. Spektakl re­jıs­seri Serke Qojamqulov bolady. Áýezov “Báıbishe-toqal” spektaklinde basty róldi Isa Baıza­qov­qa senip tapsyrdy. Muhtar Áýezov talantty aqynǵa “Sheksiz dalanyń tasqyn jeli” degen at berdi. Ádette halqymyz kópqyrly talantty adam­dy “segiz qyrly – bir syrly” dep ataıdy. Isa Baızaqov – ánshi, dúldúl aqyn, sazger, akter edi. Jalpy qazaqtyń ulttyq ónerinde mýzykalyq sıntez jáne aqyndyq bir adamnyń boıynda ǵana kezdesýi sırek emes edi. Biraq Isa Baızaqovty tyńdaǵan jannyń bári, onyń aqyndyq daryndylyǵy men ımprovızasııalyq sheberlik birligin tańdanyspen eske alady. Onyń sahnadaǵy óneri tyńdaǵan adamdy ab­solıýtti beıneli álemge aparady. Ol kez kelgen sátti jáne qubylysty poetıka arnasynda jan­dandyrady, onyń ánderi kóbinese kórermen­derdiń kóz aldynda týady. Bir este qalatyn epızod, Kúlásh Baıseıitovamen bir operalyq týyndynyń basty partııasyn oryndap turǵan sátinde qatty tolqyp ketken Isa dál sahnada ımprovızatorlyq jyr joldaryn tógiltip ji­­beredi. Onyń ıprovızatorlyǵy kórermenderdiń qolpashtaýyn týǵyzǵanymen teatr jetekshileri renish bildirgen eken. Folklor negizinde qurastyrylǵan onyń epıkalyq shyǵarmalary – “Quralaı sulý”, “Qoıshynyń ertegisi”, “Altaı baýraıynda”, “Qyr­myzy Janaı”, “Kavkaz”, “Aqbópe” – bular ýaqyt synaǵynan ótkerilgen poezııanyń joǵary jáne talǵampaz tili. Halyq ánderiniń kópshiligi Isanyń kómegimen ekinshi ret ómirge kelgen. Olardyń ishinde “Zaýlatshy-aı”, “Qal­qa”, “Smet”, “Nazqońyr”, “Kóken”, “Bıke”, “Jar-jar” jáne t.b. ánder bar. Qazaq óneriniń asqaq, sazdy ánderiniń biri – “Gákký” áni uzaq ýaqyt boıy halyq áni dep eseptelip keldi. Biraq kóptegen mýzykatanýshylar onyń avtory Isa Baızaqov degen boljam jasap otyr. Ol kishipeıildik kórsetip, bul ánge avtorlyqtan bas tartatyn. Isa qıyndyǵy qıǵash kezeńdi bastan keshkenimen, baı oqıǵaly, jarqyn ómir súrdi, halyqtyń naǵyz súıiktisi atandy. Halyqtyń súıispenshiligi ony NKVD uıymy qazaqtyń jas shyǵarmashyl qaýymyn “kontrrevolıý­sıo­ner­ler” degen jalamen qýǵyndaı bastaǵanda aman alyp qaldy. Semeıde júrgen kezderinde Muhtar Áýezovke, Ámire Qashaýbaevqa jáne Isa Baızaqovqa alashordashyl boldy, Novosi­bir­diń kontrrevolıýsııalyq uıymdaryna qatys­ty degen jala jabyldy. Kúnine tórt saǵat boıy ótken qatań tergeý aqyndy syndyra al­mady, halyq súıispenshiligi, “án sıqyrshysyn” saqtap qalǵanymen, 1925 jyly mamyr aıynda ónerimen Parıjdi dúr sil­kin­dirgen onyń dosy Ámi­reni saqtaı almady.. 1934 jyly dosyn joǵaltqan Isa eki jyldan soń asta­na­dan ketedi. “Bu dúnıede árkimniń óz orny bar”. Aqynnyń jan jarasyn emdeýshi Ertis jaǵasy boldy. Isa Baızaqov óziniń júregine jaqyn úlken óner jolyna joldama bergen Semeı qalasyna oralady. Ol Semeıdiń teat­rynda óziniń ómirlik serigi Sharbaný ekeýi óner kórsetedi. Sharbaný – birneshe kásibı rólderdi, sonyń ishinde 20-dan astam basty rólderdi somdaǵan alǵashqy qazaq ártisi. Olar qazaq aýyldarynda óz ónerlerin kórsetti. Olardyń oınaǵan ár spektaklderi qalanyń da, aýyldyń da turǵyndary úshin úlken oqıǵa, qýanysh edi. Olar kórermenderdi óz ónerlerimen birese jylatyp, birese qýantyp baýrap aldy. Isa men Sharbaný jas ártisterge kóńil aýdaryp, aqyl-keńester berip turdy. Olarǵa sózderimen, isterimen ártistik álemniń syryn úıretti. Ataqty mýzykatanýshy-etnograf A.V.Zatae­vıch ımprovızator-aqyndy: “Isa Baızaqov – jalyndy jas, qyzýqandy, tapqyr ımpro­vı­za­tor aqyn, ol sheber aıta da jáne áserli, ádemi án sala da biledi. Al sahna oıynyna kelgende de ol jaratylysynan ártis sııaqty. Onyń sóıleýinde, qımyl qozǵalysynda jurtty ózine tartyp, qyzyqtyryp áketetin sezim qabileti kúshti. Jalpy ol – eren talantty adam. Halyqtyń bergen taqyryby nemese qalaýy boıynsha qolma-qol sýyryp salyp, batyl, uzaq aıtqan onyń óleń, jyrlary beınebir ózen tasqynyndaı qalyń kópshilikti de, jeke bilimdi adamdardy da qaıran qaldyryp, súısindire bildi”, – dep sıpattaıdy. Jan jarynan aıyrylǵan Isa jalǵyzdyq toryna tústi. Ol balalarymen birge Almatyǵa keldi. О́nerimen áıgili bolǵan dúldúl aqyn balalaryna jaqsy áke bolady. Qyzy Maqpýza Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, uly Ertis fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty atandy, ekeýi de áke úmitin aqtaǵan jandar. 1940 jyly Isa Qazaq radıosynda, Ja­zý­shylar odaǵynda qyzmet isteıdi, “Aqbópe” poe­ma­syn jazady, ol 1941 jyly baspadan jaryq kó­redi. Soǵys bastalǵanda Isa eriktiler qata­ryna alýdy surap ótinish jazady. Biraq densaýlyǵy syr berip, Otanyn qorǵaý úshin qolyna qarý alyp, maıdan shebine barýǵa múm­kindik bolmady. Onyń qarýy – poetıkalyq jáne mýzykalyq shyǵarmalary boldy. Ol óner kórsetýden, konsertten túsken aqshanyń bárin soǵysqa jiberedi. Soǵys ótken jyldary onyń maıdanǵa jibergen qarajat kólemi mıllıonǵa jetti. Isa Baızaqovtyń shyǵarmashylyǵy úkimettiń nazaryna iligip, aqyndyq óneri úshin, Qazaqstan ádebıeti men ónerin damytýǵa qosqan úlesi úshin Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalady. Eń basty marapat tamasha aqyn jaıly ǵasyrǵa ulasqan halyqtyń esteligi edi. 1946 jyly Qazaqstan halqy eń súıikti aqynynan aıyryldy. HH ǵasyrdy qazaq ádebıeti men mádenıe­ti­niń “altyn ǵasyry” dep ataıdy. Ǵasyr ba­synda ataqty úsh aqyn shyqty. Olar: Shákárim, Maǵjan, Sultanmahmut. О́tken ǵasyrdyń 20-60 jyldaryndaǵy ádebıet juldyzdary qataryna Ilııas Jansúgirovten keıin Isa Baızaqov, Sáken Seıfýllın, Taıyr Jarokov, Ábdilda Tájibaev, Qalıjan Bekhojın, Qasym Aman­jo­lov, Juban Moldaǵalıev, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov jáne t.b. qosyldy. Mine, qazirgi jastarǵa Isa Baızaqov jaıly aıtar sóz qudireti osyndaı. Isanyń qudiretti daryny týǵyzǵan shyǵarmalary urpaqtyń ıgiligine asyp, jańa zamannyń, táýelsiz elimizdiń rýhanı qazynasyna, oı darııasyna, óner álemine kelip ulasty. Aqynnyń ádebı murasy halyq rýhyn kóteretin ulttyq ıdeıamyzdyń sarqylmas qaınar kózi, taýsylmas bulaǵy bolyp otyr. Erlan ARYN, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.