Fransýzdar qazaqtardy tanı tústi

Kári qurlyq – Eýropada óz tarıhymen, álemdik mádenıet pen ádebıetke qosqan úle­simen erekshelenetin bir el bolsa, ol – Fran­sııa. Eıfel munarasy, Lývr, Versal, Býlon toǵaıy, Elıseı alańy, Monmartr, Monparnas, Panteon, Pompıdý ortalyǵy, Notr-Dam de Parı, Trıýmfaldi qaqpa, Tıýılrı baǵy, Mars alańy, Peǵ-Lashez, Madlen, Sent-Shapel shir­keýleri, t.s.s bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar. Eýropanyń qıyr batysynda Ispanııa, Belgııa, Italııa, Germanııa, Shveısarııa syndy eldermen kórshiles jatqan osy bir fransýz jurtyna bıyl kúzde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev resmı saparmen baryp qaıtty. Al bıylǵy jyly bizdiń elimiz tóraǵalyǵyn atqaryp otyrǵan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) kelsek, munda da Parıj úlesi aıtar­lyqtaı. EQYU tarıhynda Parıj Hartııasy degen ataýmen belgili tarıhı qujat osy qalada qabyldanǵan edi. Bizdiń tilshimiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Fransııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nurlan DÁNENOVPEN Ǵalamtor arqyly habarlasyp, Memleket basshysynyń sapary jáne alda ótetin EQYU Sammıtine qatysty saýaldar qoıǵan bolatyn. – Qurmetti Nurlan Jumaǵalıuly, ózińiz jaýapty etip bekitilgen el – Fran­sııada jýyrda ǵana Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev boldy. Sapar tabysty ótti. Onyń qorytyndysy jaıynan jalpy jurtshylyq habardar. Degenmen, qysqasha toqtala ketken artyqtyq etpeıdi ǵoı dep oılaımyz. – Qazaqstandyq BAQ-tarda, sonyń ishinde, ásirese “Egemende” bul aıryqsha ma­ńyz­dy sapar jaıyn egjeı-tegjeıli qamtyǵan maqalalar jaryq kórdi. Sonda da bolsa onyń nátıjelerin áli oı ele­ginen ótkizý qajet dep bilemin. О́ıtkeni, olardyń alys bolashaqty da kózdeıtin oń nátıjeleri bar bolatynyna shúbá joq. Fransııa BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty múshesi jáne Eýropanyń jetekshi elderiniń biri retinde Qazaqstanmen stra­tegııalyq áriptestikke de basa mán beredi. Fransııa Prezıdenti Nıkolıa Sarkozı Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­pen ǵalamdyq jáne óńirlik qaýipsizdik, ál­emdik saıasattyń kókeıkesti problemalary boıynsha múddeden shyǵatyn únqatysýdy turaqty túrde júrgizip keledi. Qazaq-fransýz qarym-qatynasyn ba­ǵalaýda sońǵy kezderi qoldanylatyn “stra­tegııalyq áriptestik”, “qalaýly yn­ty­maqtastyq” uǵymdarynyń astarynda te­reń maǵyna, barlyq deńgeıdegi kúrdeli ty­nym­syz jumystar men múddelerdiń ún­de­sýi jatyr. Bul syndy joǵary saıası maǵynaly baǵalaý shyn máninde ekijaqty yntymaqtastyqtyń búgingi sapalyq jaǵdaıynan, Qazaqstan men Fransııa kóshbasshylarynyń Astana men Parıjge sońǵy saparlary men kelissózderiniń qorytyndysynan ashyq kórinedi. Qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardyń naqty kórinisin halyqaralyq arenadaǵy eki eldiń ózara yqpaldastyǵy mysalynan da ańǵarýǵa bolady. Iаǵnı, memleket basshylary deńgeıin­de Astanada EQYU Sammıtinen bir aı buryn Parıjde osy Uıymnyń kún tárti­bindegi eń mańyzdy máseleler boıynsha pikirler almasyldy. N.Sarkozı Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyndaǵy qyzmetin, Elbasynyń teńgerimdi syrtqy saıasatyn, onyń óńirdegi turaqtandyrýshy rólin joǵary baǵalady jáne kele jatqan sammıtke qatysatynyn taǵy rastady. Bul degenińiz, Astanada joǵary deńgeıde óte­tin kezdesýdiń erekshe mándiligin ańǵar­typ, Fransııanyń EQYU-ǵa múshe elder­diń barlyq kóshbasshylaryna ózi turǵy­synan berip otyrǵan belgisi. Parıj EQYU kún tártibindegi keıbir ótkir má­se­lelerdi sheshýde bizdiń Elbasynyń ha­lyqaralyq tanymal bedeline arqa súıep otyr. Sonymen qatar, Prezıdent N.Sarko­zı­diń T–20-daǵy Fransııanyń tóraǵa­lyǵy kezinde álemdik ekonomıka men qarjy máseleleri boıynsha Qazaqstan Kóshbas­shy­symen keńes ótkizýge daıyn ekendigi de aıtarlyqtaı eskeriletin nárse. Onyń álemdik valıýta jáne álemdik ekonomı­ka­nyń daǵdarystan keıingi damýy jónindegi Prezıdent N.Nazar­baevtyń maqalalary men sóılegen sózderinde keltirilgen ıdeıa­larmen jaqsy tanys ekenin atap ótken jón. Sondaı-aq sapar barysynda fran­sýz­dyń eń jańa tehnologııalaryn paıda­la­nýǵa baılanysty ındýstrııalyq-eko­no­mıkalyq yntymaqtastyqtyń sapaly jańa kók­­jıek­teri, ıaǵnı bolshaqtaǵy damý baǵyttary naq­ty aıqyndalyp, ýaǵdalas­tyqtar belgilendi. Atalǵan sapar kúnderinde mádenıet pen ǵylym salalarynda taǵy bir jańa mańyzdy betburys kórinis berdi. Alǵash ret fransýz qaýymyn bizdiń eldiń baı mádenı murasymen tanystyrýǵa qol jetti. Qazaqstan basshysynyń Fransııaǵa resmı sapary barysynda atqarylǵan sharalardy fransýzdar jemisti dep baǵalaýda. Parıjde ótken kelissózder eki el qatynasynyń strategııalyq sıpatyn bekitip, onsyz da eki kóshbasshynyń arqasynda buryn-sońdy bolyp kórmegen dınamıkaǵa ıe bolyp, kóp salaly, san túrli josparlarǵa negizdelgen yntymaq­tastyqtyń odan ári damýyna qýatty serpin berdi. Prezıdent N.Nazarbaev óziniń saparyn qorytyndylaı kele, ony tarıhı dep ataýy kezdeısoq emes. – Qazaq-fransýz strategııalyq árip­testiginiń bir tiregi – saýda-ekonomı­kalyq yntymaqtastyq bolyp sanalady. Sapar kezinde osy baǵytta qandaı jańa qadamdar jasaldy? – Aldymen aıtatynym – osy sala­daǵy yntymaqtastyqtyń jańa sapaly deńgeıge kóterilip otyrǵany basy ashyq másele. Eki el arasynda saýda-ekono­mı­kalyq yntymaqtastyqta qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar jáne qol qoıylǵan kelisimder elimizde iske asyrylyp jatqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń maqsattaryna tolyq sáıkes keledi. Sapaly, búgingi zamanǵy jańa jobalar shynymen de shepbuzǵysh sıpatqa ıe. On kompanııa (“Areva”, “Alstom”, “Air Liquide”, “Aubert et Duval”, “EADS-Astrium”, “EADS-Eurocopter”, “CEIS”, “Thales”, “Vicat” jáne “Vallou­rec”) Prezıdent N.Nazarbaevqa Qazaq­stan-Fransııa ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq áriptestiktiń ózekti elementteri bolyp tabylatyn ónim jáne zaýyt ma­ketterin, joba boıynsha foto jáne beıne materıaldardy kórsetti. Eń iri degen fransýz kompanııalarynyń basshylary ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­la­manyń mańyzdy quramdas bóligi sanal­a­tyn jobalardy iske asyrý barysy týraly baıandady jáne bizdiń eldegi jumys­ta­rynyń bolashaqtaǵy damý josparlary týraly áńgimeledi. Áńgime sonyń ishinde balamaly ener­gııa kózderin damytý, bizdiń elimizdegi krem­nııden alynǵan fotovoltalyq mo­dýldiń óndirisi, tikushaq qurastyrý jáne oǵan tehnıkalyq qyzmet kórsetý, atom energetıkasynda jylý bóletin quras­tyr­many óndirý salasynda birlesken qyzmet, ǵarysh apparattaryn, birlesken ónimde jergilikti mazmun úles salmaǵy joǵary elektrovoz qurastyrý, joǵary tehnolo­gııa­lardyń naqty transferti jóninde bo­lyp otyr. Jalpy alǵanda, sapar bary­synda shı­kizattyq emes sektorda buryn-sońdy bolmaǵan kólemde – 2 mıllıard eýrodan asa 20-dan astam kelisimder men sharttarǵa qol qoıyldy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, energetıka, temir jol jáne áýe jol kóligi, ǵaryshty ıgerý, qor­shaǵan ortany qorǵaý, qarjy, aýyl sha­rýa­shylyǵy, bilim berý jáne basqa da sa­lalardaǵy yntymaq­tas­tyqty keńeıtýdiń jańa múmkindikteri men naqty damý joldarynyń tynysy ashylýda. Úkimetaralyq komıssııanyń qosarlas tóraǵasy sanalatyn, Fransııanyń Syrt­qy saýda jónindegi memlekettik hatshysy Ann-Marı Idrak eki eldiń 300-den astam isker top ókilderi jınalǵan bıznes-fo­rýmda Memleket basshysynyń sapary eń joǵary deńgeıdegi únqatysýmen turaqty túrde tereńdetilgen ekijaqty qarym-qa­ty­nastaǵy “jańa uly kún” dep málimdedi. Ol Qazaqstan Fransııanyń Ortalyq Azııa­daǵy basty áriptesi dep atap kórsete kelip, Qazaqstan Prezıdentiniń óz eliniń bola­shaǵyn ap-aıqyn jáne jarqyn kóre alatynynan áser alǵanyn atap ótti. – Elshi myrza, Astanadaǵy EQYU Sammıti qarsańynda bizdiń oqyrman­darymyz úshin osy bedeldi Uıym sheń­berinde Qazaqstan-Fransııa yntymaqtas­tyǵy qalaı damyp jatqanyn bilý qyzyq bolar edi. – Eki eldiń strategııalyq áriptestigi Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn bas­taǵan kúnnen jáne oǵan daıyndyq kezeńi kezinde ashyq kóringenin atap ótý kerek. Kópshilikke aıan, bul Uıym sońǵy jyl­dary óziniń qyzmetiniń basty baǵyttaryna qatysty óte tómen tıimdilik pen teńge­rim­sizdigi úshin ádiletti túrde synǵa ushyraǵan bolatyn. Sondaı-aq bárimizge málim, tóraǵalyq qyzmetin atqarǵan bir jyldyń ishinde 56 memle­ket­ti biriktiretin Uıym­nyń jumysyna Jer sharynda úshinshi myńjyldyq bastaýynda jańa baǵalaýlar júrip, saıma-saı is-áre­ketterdi talap etetin iri oqıǵalar bolyp jatqanynda onyń qyzmetine túpkilikti ózgeris engizý de qıyn ekeni anyq. Sondyqtan da jáne tipten 2010 jyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalýynyń 65 jyldyǵy, Helsınkı Qorytyndy aktisiniń 35 jyldyǵy jáne jańa Eýropa úshin Parıj Hartııasynyń 20 jyldyǵy ekenin eskere otyryp, Prezıdent N.Na­zar­baev EQYU-ǵa tóraǵalyq etýdi bas­ta­mas­tyń aldynda N.Sarkozımen Uıymnyń sammıtin ótkizýdiń maqsatqa saı ekendigin talqylaǵan bolatyn. Bul ıdeıa Fransııa Prezıdentiniń 2009 jyldyń qazanyndaǵy Astanaǵa memlekettik sapary barysynda qoldaýǵa ıe boldy. Áıtse de, sol mezette birde-bir eýropalyq kóshbasshy EQYU syrtqy isteri mınıstrleriniń sońǵy jyldar jıylysynda, tipten syrtqy ister mınıstrleri deńgeıindegi qorytyn­dy qujatty qabyldaýǵa qol jetkizbegenin eskere otyryp, bul jaǵdaı múmkin bolady-aq dep oılaǵan da joq. Onyń mán-jaıyna tereń boılaǵym kelmeıdi, sebepteri jetkilikti túrde jaqsy belgili jáne olar jóninde az aıtylǵan joq. Taǵy bir nazar aýdaratyn jáıt – Fran­sııa jınalyp qalǵan ǵalamdyq qaý­ipsizdik problemalary týrasynda, álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys fonynda Birikken Ulttar Uıymyna, Halyqaralyq valıýta qoryna jáne basqa da iri halyq­aralyq ınstıtýttar qyzmetterine sońǵy ýaqytta tereń ózgerister qajet degen má­limdemelerdi barǵan saıyn tabandy­lyqpen jasaı bastady. Bizdiń Prezıdenttiń EQYU baǵdary jónindegi bastamasyn Parıjde bári estip bildi jáne bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń barlyq kezeńinde Fransııa bizge qoldaý kórsetip keldi jáne kórsetýdi jalǵas­ty­rýda. Bul qoldaý jyldyń basynda-aq, Fransııanyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi tóraǵalyǵy kezinde Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Q.Saýdabaevtyń Qazaqstannyń EQYU-daǵy basymdyq­taryn jarııa etip, sóılegen kezinde kó­ringen. Buǵan Qazaqstan men Fransııa syrt­qy saıasat vedomstvolary basshy­la­rynyń turaqty kezdesýleri, konsýlta­sııa­lary jáne hat almasýlary, Venadaǵy eki el mıssııalarynyń ózara tyǵyz yq­pal­dastyqtary dálel bola alady. Árıne, Fransııanyń qoldaýy EQYU qyzmetiniń barlyq baǵyttary boıynsha bizdiń jumsar kúsh-jigerimizde senimdilik bermeýi múmkin emes edi. Istelgen qym-qýyt jumys nátıjesinde búgin tipti As­tanadaǵy EQYU Sammıti týraly aıta alamyz. Ony ótkizýdiń mańyzdylyǵyn jáne tabysty qazaqstandyq tóraǵalyqty is ústindegi saıasatkerler ǵana emes, son­daı-aq burynǵy belgili saıasatkerler de aıtýda. Fransııanyń burynǵy syrtqy is­ter mınıstri Rolan Dıýma EQYU-nyń jý­yrda bolatyn EQYU Sammıtiniń mándi­ligin atap kórsete kelip, qazaq­stan­dyq tóraǵalyq Uıym qyzmetine jańarý ákeldi, dep atap ótti. Helsınkı Qory­tyndy aktisine qol qoıǵan Fransııanyń burynǵy prezıdenti Valerı Jıskar D'Esten qa­zaqstandyq dıplomatııanyń ashyqtyǵyn, onyń halyqaralyq tole­rant­tylyqty nyǵaıtýǵa jáne ujymdyq qaýipsizdik júıesin kúsheıtýge degen umtylysyn atap kórsetti. – О́tken ǵasyrdyń sumdyq eki soǵysy Eýropada bastalyp, keıinnen búkil álemge jaıyldy. Osyǵan baılanysty qaýipsizdik máselelerin bul tek Eýropanyń ǵana bas aýrýy jáne jeke Eýropanyń isi dep qaraýǵa kelmeıdi emes pe? 11 jylǵy úzilisten soń uıymdastyrylyp jatqan sammıtke fransýz delegasııasy qandaı usynystarmen kelmek? – Eń aldymen, Fransııa joǵary ha­lyq­aralyq bedel men yqpalǵa ıe bola otyryp, EQYU-da basty rólderdiń birin oınaıdy. Bul onyń bıýdjetke tóleıtin jarǵysynyń kóleminen, sondaı-aq osy Uıymda turaqty jumys atqaratyn qyz­metkerler quramynan da bilinedi. Osy­lardyń arqasynda Uıymnyń sheńberinde óziniń bastamalaryn alǵa jyljyta ala­dy, bul jáne 2008 jyly eýropalyq qaý­ipsizdik boıynsha Fransııa Prezıdenti us­­ynǵan EQYU-daǵy bastalǵan únqa­ty­sýdan da aıqyn kórinedi. Bul únqatysý Korfýdaǵy syrtqy is­ter mınıstrleriniń beıresmı otyrysyn­da naqty kelbetin tapty. Jáne de 2009 jyly jeltoqsanda Afınadaǵy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń sheshimimen qol­daýǵa ıe boldy. Oqyrmandarǵa túsiniktirek bolý úshin aıta keteıin, bul jumys daǵ­darystardy eskertý jolymen, Eýropadaǵy qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa, sondaı-aq terro­rızm jáne uıymdasqan qylmys sııaqty qaýip-qaterlerge qarsy turýda birlesken kúsh-jigerdiń negizinde Eýropanyń ózin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Joǵaryda aıtqanymdaı, Qazaqstan men Fransııa kóshbasshylarynyń ara­syndaǵy ekeýara erekshe qarym-qatynas kóp jaǵynan bıylǵy jyldyń 1-2 jel­toqsanynda Astanada EQYU Sammıtin shaqyrý ıdeıasynyń alǵa basýyna kómek­testi. Fransııa sammıtten qaýipsizdik sala­syndaǵy EQYU maqsat-mindetterine jetý jolynda barlyq 56 múshe memle­ket­tiń kúsh-jigerleri birigetindiginiń ras­ta­latyn­dyǵyn kútedi. Parıjdiń esebinshe, Astana Sammıti Grýzııadaǵy, Moldova­da­ǵy, son­daı-aq Armenııa men Ázirbaı­jan­daǵy so­zy­lyp ketken daǵdarystardy ret­teý­de pro­greske jetý úshin jaǵdaı jasaıdy. Odan basqa, jýyrda bolatyn sammıt Parıjdiń paıymynda Uıymǵa múshe memleketterdiń arasyndaǵy, sonyń ishinde kádimgi qarý-jaraqty qysqartý men móldirlik sııaqty máselelerdegi se­nimdi eleýli túrde nyǵaıtýǵa kómektesetin bolady. “Qyrǵı-qabaq” soǵystyń bit­kendigin bildiretin qujatqa qol qoıylǵan eldiń syrtqy saıasat vedomstvosynyń qabyrǵasynda 2010 jyly 28 qazanda Parıj Hartııasynyń 20 jyldyǵyna ar­nalyp, Memleket basshysynyń qaty­sýy­men ótken konferensııany ashyp turyp, mınıstr B.Kýshner “Eýropanyń aýma­ǵyn­da sońǵy 20 jyl boıy kóp daǵdarys jıy­lyp qaldy. EQYU Sammıti osy pro­blemalardy oılastyrýǵa múmkindik berýi yqtımal. Parıj Hartııasynyń basty ba­ǵyttaryn iske asyrýda Nursultan Na­zar­baevtyń basshylyǵymen EQYU elderiniń progreske jetýi qoldarynan keletinine kúmándanbaımyn”, dep atap ótti. О́kinishke qaraı, Helsınkı Qorytyn­dy aktisi qabyldanǵan kúnnen bastap jetkilikti ýaqyt ótkenine qaramastan, EQYU keńistiginde problemalar ózinen-ózi joǵalyp ketken joq, qaıta jańa forma­larǵa aýysty, qaýip-qaterler men adamzat balasynyń aldynda synaqtyń jańa túrleri paıda boldy. Osyǵan baı­lanysty atalǵan konferensııaǵa qa­ty­sýshylardyń senimderi boıynsha, Astana Sammıti ajy­ramas eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq qaýipsizdik máselelerin talqylaý úshin aıryqsha múmkindikke ıe bolmaq. Fransýz syrtqy saıasat vedom­stvosynyń basshysy kezdesý qorytyn­dysyn jasaı otyryp, Parıj Hartııasy men Helsınkı Qory­tyndy aktisi týraly aıtylatynyndaı, keleshekte Astanadaǵy kezdesý týraly da aıtylatynyna úmitin bildirdi. – Bizdiń suhbatymyzdyń basynda siz Qazaqstan-Fransııa yntymaqtastyǵy barlyq baǵyttar boıynsha damýda jáne Qazaqstan Prezıdentiniń sapary eki eldiń burynǵydan da jaqyndasýyna sep bolǵa­nyn aıttyńyz. Bizdiń elge barǵan saıyn saıası jáne ekonomıkalyq top ókilderiniń Qazaqstanǵa degen nazary arta beretini túsinikti, al endi fransýz halqynyń ara­synda Otanymyz qanshalyqty tanymal? – Bul óte mańyzdy ári kókeıkesti másele jáne osy jumysty tolyqqandy atqarýda jasalatyn ister áli de bolsa az emes. Biraq, osy bastan myna jáıtterdi aıtyp ótýge bolady. Fransııada Qa­zaqstannyń tarıhy men saıasaty, búgingi tańdaǵy damýy týraly jyl saıyn shy­ǵa­tyn kitaptar, fılmder, maqalalar, mate­rıaldar barǵan saıyn kóbeıip keledi. Fransýzdardyń ózi de túrli maqsattarmen bizdiń elge kóptep kelip ketýde. Osynyń bárine, sóz joq, eń aldymen memleket kósh­basshylary N.Nazarbaev pen N.Sar­kozı, sondaı-aq úkimettik dele­ga­sııalar, parlamentarııler jáne iri bız­nes ókilderi kelissózderiniń nátıjeleri oń yqpal etýde. Sońǵy ýaqytta ǵylym, mádenıet jáne bilim salasynda barys-kelis, tájirıbe almasýlardyń turaqty úrdisi baıqalady, Qazaqstanmen túrli dostyq qurý negizin­degi qaýymdastyqtar men birikken uıym­dar paıda bolýda. Jáne munyń ózi Qazaq eli men fransýz jurty qatynasynyń orbıtasyna engen adamdar tobynyń qa­taryn kóbeıtýde. Fransııada qazaq kıno­syn biledi, qazaqstandyq ártisterdiń konsertteri myńdaǵan kórermender jı­naıdy. Osy kúnderi kóptegen fran­sýzdar Fransııada keńinen tanymal jýrnalıst, jazýshy Per Lıýk Segııonnyń jańadan shyqqan “Qazaqstan Eýrazııanyń ózegi” atty kitabyn úlken qyzyǵýshylyqpen oqýda. Fransııada Qazaqstanǵa degen qyzy­ǵý­shylyqtyń artyp kele jatqanyna biz­diń Prezıdenttiń Fransııaǵa sapary ýa­qy­tynda kózimiz jetti. Iаǵnı, 27 qazan kúni Parıj qalasyndaǵy Gıme atyndaǵy belgili Azııa óner mýzeıinde eki eldiń mádenıet mınıstrleri Muhtar Qul-Muhammed pen Frederık Mıtterannyń qatysýymen qazaqstandyq kórmeniń ashylý saltanaty boldy. Fransýzdarǵa jáne Parıj qonaqtaryna alǵash ret kóshpelilerdiń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq mádenıetin baıandaıtyn baı arheolo­gııa­lyq jáne etnografııalyq jádigerlerdiń kolleksııa­lary usynyldy. Mınıstr F.Mıt­teran óziniń sóılegen sózinde ejel­gi kóshpel­i­lerdiń órkenıetteri deń­geı­leriniń joǵary eken­digi jóninde eks­po­nattar kýálendi­re­tinin málimdeı kele, atalǵan kórmeniń erek­sheligin atap kórsetti. Sol kúni kınematografııa salasyn­daǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge jáne Almaty qalasynyń Ortalyq memlekettik mýzeıi men Gıme atyndaǵy Azııa óner mýzeıiniń arasynda Mádenıet salasyn­daǵy yntymaqtastyq týraly nıet hattamasyna qol qoıyldy. Taǵy bir tarıhı oqıǵa, halqymyzdyń kórnekti saıası qaıratkeri Mustafa Shoqaıdyń sanaly ómiriniń eleýli bóligi ótken Nojan-sýr-Marn qalasynda onyń músinin ashý saltanaty uıymdastyryldy. Álemde eń belgili jáne tanymal “Týr de Frans” velojarysyna qazaqstandyq velosıpedshilerdiń qatysýy týraly erek­she aıtqan jón. Astana men Qazaqstandy kóptegen fransýzdar tap osy jarys arqyly biledi, óıtkeni, shyn máninde bir aı boıy búkil Fransııanyń elektrondy jáne ózge de buqaralyq aqparat qural­da­rynda “Astana” komandasy týraly jarysa aıtyp, jazylyp jatady. Sondaı-aq bul taqyryp jýyrda ótken kelissózder bary­synda Fransııa basshylarynyń naza­ry­nan tys qalǵan joq. Prezıdent N.Sarkozı bizdiń Memleketimizdiń basshysymen bol­ǵan suhbatynda velo­sportty jaqsy kóre­tinin jáne onymen aınalysýdy daǵdyǵa aı­nal­dyrǵanyn, sondaı-aq bizdiń koman­danyń jetistigin muqııat nazarda ustaı­tynyn aıtty. – Halqymyzda “Eldestirmek – elshi­den, jaýlastyrmaq – jaýshydan” degen sóz bar. Osyǵan baılanysty halyq bizdiń elshilikten kóptegen nárse kútedi. Fransýzdarmen jolǵa qoıylǵan bizdiń baılanystarymyz jaıynda aqparatty óz aýzyńyzdan estigimiz keledi. – Joǵaryda sóz bolǵan Parıjge jasa­ǵan bizdiń eldiń basshysy saparynyń maz­muny jáne onyń qorytyndysy ek­i­­jaqty qatynastyń, kóp josparly yntymaq­tastyq deńgeıi men jaǵdaıynyń eń úzdik ıllıýstrasııasyn beredi. Sońǵy jyldary baıqalǵan bizdiń yntymaq­tas­tyq damýy­nyń buryn-sońdy bolmaǵan dınamıkasy eń aldymen Qazaqstan Prezıdentiniń jeke kúsh-jigeriniń, onyń kóregen de sarabdal saıasatynyń arqa­syn­da deı alamyz. Fran­sııa bizdiń elge senim nesıesiniń joǵary dárejesindegi senimdi jáne perspektıvaly áriptesi retinde qaraıdy. Saıası jospar turǵysynan, budan buryn aıtqanymdaı, Qazaqstan men Fransııa ózara túsinisýdiń joǵary deńgeıine jetti jáne búgingi álemniń eń bir ótkir, shetin problemalary boıynsha uqsas baǵa berip, ustanymdar ustanýda. Fransııa bizdiń elge senimdi de keleshegi mol áriptes retinde qaraıdy. Bizdiń Mem­leket basshysynyń eldi moder­nı­za­sııa­laý, saıası jáne eko­nomıkalyq refor­­malardy tereńdetý, qa­zaqstandyq eko­nomıkanyń básekelestikke qabilettiligin arttyrý jónindegi kúsh-jigerin joǵary baǵalaıdy. Ekijaqty qatynastyń tarıhyna te­reń­demeı turyp, sońǵy kezderi Astana men Parıjdiń arasynda joǵary deńgeıli delegasııalarmen almasýlar qalypty jaǵdaıǵa aınalǵanyn atap ótý qajet. Osyn­daı qolaıly ári tıimdi jaǵdaıda el­shilikke eki el memlekettik, úkimettik já­ne bıznes qurylymdarymen tyǵyz jumys isteı otyryp, elder kóshbasshylarynyń arasyndaǵy ýaǵdalastyqtardy iske asy­rýdy qamtamasyz etý, ekijaqty yntymaq­tastyq tetikterin tolyqqandy kúshine endirý kerek. Fransııa jaǵdaıynda eń aldymen ózi­niń qyzmetine kirisken “Nazarbaev-Sar­kozı” prezıdenttik komıssııasyn atap ótý kerek. Yntymaqtastyqtyń damýyna Senat pen Ulttyq Assambleıanyń parla­men­t­aralyq dostyq toptary úlken úles qosýda. Úkimetaralyq komıssııa (ÚAK) eko­no­­mı­kalyq yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdy tetigi bolyp tabylady. Sondaı-aq bul baǵytta Qazaqstan-Fransııa is­ker­lik keńesi de óz rólin oınaıdy. Munyń bári eki memleket arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq damýdyń dınamıkalyq sıpatyn saqtaýǵa múmkindik beredi. Atap aıtsaq, búgin ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq munaı-gaz, taý-ken, aeroǵarysh sala­larynda, atom ónerkásibinde, kólik jáne bank sektorynda damýda. Qazaqstanda fransýz kapıtalynyń qatysýymen 100-den astam kompanııa jumys isteýde. Sol sebepten ınvestısııa kólemi de ósýde jáne de bir ereksheligi, biz ǵylymdy kóp qajet etetin ónerkásiptik birlesken mekemeler qurýǵa kiristik. Sondaı-aq áskerı-tehnı­kalyq salada jáne tótenshe jaǵdaılar saldarlaryn joıý men aldyn alý salasyn­da yntymaqtastyq damýda. Fransııamen ekijaqty baılanys­tar­dyń basqa da mańyzdy aspektileriniń qa­taryna mádenı-gýmanıtarlyq yntymaq­tas­tyq jatady. Astanada, Almatyda, Shym­kentte jáne Aqtóbede bizdiń aza­mat­tarǵa fransýz tilin oqyp-úıretetin “Al­ıans fransez” mádenı-aǵartý agent­tiginiń ókildikteri jumys jasaıdy. Fransııanyń joo-larynda bizdiń stýdentter “Bolashaq” baǵdarlamasy boı­ynsha bilim alýda. “Nazarbaev ýnı­ver­sıteti” baǵytynda yntymaqtastyq ornatý kún tártibinde. Joǵary oqý oryndary arasynda tikeleı kelisimder sheńberinde júretin muǵalimdermen jáne stýdent­termen almasýlar artyp keledi. Joǵary basqarý kadrlarymyzdy daıyndaý maqsa­tynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti janyndaǵy Memlekettik basqarý akade­mııa­sy men Fransýz ulttyq ákim­shilik mek­tebiniń arasynda yntymaq­tas­tyq qa­lyp­qa keltirildi. Renn jáne Al­maty qala­lary ýnıversıtetteri arasynda belsendi qatynas damýda. Aıta ketý kerek, 2011 jy­ly osy qalalardyń arasyndaǵy baýyr­las­tyq qatynasqa 20 jyl tolýy atalyp ótilmek. Ústimizdegi jyly maýsymda Parıj qalasynda bizdiń elshilik kómeginiń arqasynda Birinshi Qazaqstan-Fransııa bilim berý forýmy eki eldiń 20 shaqty joo-lary rektorlarynyń qatysýymen ótken edi. Onyń sheńberinde yntymaq­tas­tyq týraly birqatar ýnıversıtetaralyq kelisimderge qol qoıyldy. Búgin biz ǵylymı zertteý salasyndaǵy yntymaqtastyq jandanýynyń kýágerimiz. Sońǵy mysaldardyń biri retinde eki el ǵalymdarynyń arasynda bıo-sanalýan­dyq salasynda dánekerlikterdiń jolǵa qoıy­lýyn ataý kerek. Jýyrda Parıjde Qazaq­stannyń Botanıka jáne fıto­ın­trodýksııa ınstıtýtynyń delegasııasy saparmen boldy. Fransııada tanymal kınorejısser jáne botanık ǵalym Katrın Peks “Al­manyń shyǵý tegi” atty fılm jáne kitap shyǵardy. Onda álem­niń búkil almala­rynyń qazaqstandyq túbiri bar ekendigin dáleldeý jolynda júrgizilgen zertteý­lerdiń nátıjeleri berilgen. Fransııa Qazaqstannyń ejelgi jáne búgingi mádenıetine, bizdiń halyqtyń dás­túrine jáne saltyna barǵan saıyn qy­zyǵýshylyq tanytýda. Onyń kýási retinde, men jetistigin atap ótken, búginde jumy­syn jasap jatqan Parıjdiń Gıme mýzeı­indegi buryn-sońdy bolmaǵan máde­nı-etnografııalyq erekshe kórmeni ataýǵa bolady. Osy kórmege oraı bıylǵy 29 qa­zanda fransýz astanasynda kóshpeli­ler­diń órkenıeti damýynyń mádenı-tarıhı as­pek­tilerine arnalǵan halyqaralyq ǵy­ly­mı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. Osy sharaǵa Shyǵystaný ıns­tı­týtynyń prezıdenti Jak Legran, Gıme mý­zeıiniń dırektory Jak Jıes, pro­fes­sor Katrın Pýjol, zertteýshi etnograf Vanda Dres­sler jáne basqalar qatysty. Atap ketken jón, Vanda Dressler jýyrda Fransııada jaryq kórgen “Qazaqstan” atty foto­albom avtorlarynyń biri. Ǵalym, etno­graf Gzave Allez jasaǵan orasan zor eń­bektiń arqasynda fransýz tilinde túsi­nik­temeler berilgen “Táttim­bettiń mýzykalyq muralary” kompakt dıskisi shyǵaryldy. Qazaqstan men Fransııa arasynda kı­no men televıdenıe salasynda ynty­maq­tastyq ózin jaqsy kórsetip keledi. Pa­rıj­de 28 qazanda bizdiń Memlekettiń basshysy jeke kezdesý ótkizgen búkil álemge belgili akter Jerar Depardeniń birlesken jańa jobalar arqyly yntymaqtastyqqa degen umtylysynyń erekshe rólin atap ótý kerek. Týrızm men sport salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq ta bizdiń kóz qyrymyzda. Osy kúnderi Parıjde “Qazaqstan úıin” ashý ıdeıasyn pysyqtaý ústindemiz. Joǵaryda sóz bolǵan mártebesi eń joǵary velo­ja­rys­qa “Astana” velokomandasynyń jyl saıyn qatysýy sporttyq baılanystarǵa qatysty eń aıtýly faktige jatady. Búginde eki tarap Qazaqstanda Fran­sııanyń jylyn, Fransııada Qazaqstan­nyń jylyn aldaǵy ýaqyttary atap ótý kezeńine kirisý ústinde. Bir suhbat aıasynda men eki el ara­syn­daǵy jobalar men bastamalardyń bar­lyǵyn atamasam da, Qazaqstan-Fransııa yntymaqtastyǵy kópqyrly jáne aıtar­lyqtaı ekendigine kóz jetkizýge bolady ǵoı dep oılaımyn. Qazaqstannyń Fran­sııadaǵy elshiligi Parıjde tıisti memle­kettik jáne úkimettik organdarmen, eki el­diń isker, mádenı jáne medıalyq top­tarymen, Qazaqstan men Fransııa pre­zıdentteriniń, eki halyqtyń ja­qyn­da­sýyn jáne strategııalyq áriptestiktiń odan ári damýyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan óziniń jumystaryn jalǵastyra beredi. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.