Qazaqty tanytý formýlasy

Kisi taǵdyry kúndelik dápter sekildi. Qala taǵdyry da adam taǵdyryna uqsaıdy. Saryarqanyń tórine, aq bult­tar etegine ornaǵan alyp qala As­ta­nanyń tarıhy bul kúnde táýelsizdigimizdiń altyn áripti shejiresine aınaldy. Dúnıe jú­ziniń ataqty sáýletshileri Elbasynyń sha­qyrýyna qulaq asyp, at basyn burdy; jul­dyzy bıik mártebeli báıgelerge qatysyp, óz esimderin astanamyzdaǵy záýlim ny­sandarǵa aıshyqty qarippen órnekteı bas­tady. Eń áýelgi qylaý túspegen aq qaǵazdaı jazıra dalanyń betine jas qalanyń nobaı-nusqasyn syzǵan japon sáýletshisi Kıse Kýrokava, Pıramıda, Han Shatyrdy ómirge ákel­gen aǵylshyn sáýletshisi Norman Fos­ter, qalanyń keshendi qurylystaryn kór­kemdeı qurǵan qazaq sáýletshileri – Sár­senbek Júnisov, Baqtybaı Taıtalıev, Sa­­matbek Bókebaı, Jubanysh Ábdibaev qol­tań­basy ár tustan kempirqosaqsha qubylyp kóz tartady. Qaıran qalmasqa amalyńyz joq! Bir ǵana Norman Fosterdiń Han Shaty­ryn tilge tıek etip kórelik. HHI ǵasyrdyń tehnologııa jetistigin sátti paıdalanǵan ǵajaıyp qurylys óziniń keńdigi jaǵynan dúnıede neken-saıaq, al Ortalyq Azııada jalǵyz ózi. Jalpy kólemi 127 myń sharshy metr. Ortalyq tuǵyrynyń bıiktigi 102 metr. Kıiz úıdiń ýyǵy sekildi júz­degen bolat vant – tireýish týyrlyq  sekildi polımer qaptaǵyshty shyr­kó­belek aınaldyra kóteredi. Atqannan bat­qanǵa deıin kún sáýlesi erkin túsetin túnikesi shańyraq ispetti. Ishki kórinisi ǵalamat: birde bulbuldy baq, keleside shyraıly kól, túkpir tórde móldiregen kók teńiz – almasyp kelip kóz tartady. Aýa raıy qalypty kúıde ustalady. Oıyn-saýyq kesheniniń ishinde – golf alańy, sulýlyq salony, konsert zaly, bes juldyzdy qonaq úıi, Green ámbebap saýda jelisi – baıaǵy myń bir tún ertegisindegi shyǵys kere­me­tin­deı erekshe álemge engizip, kóńil kónshitedi. Qurylysty ásemdegen Ýkraınanyń ataqty “Aısberg” kompanııasy. Eń ǵajaby – oıyn-saýyq kesheniniń aýa raıy jyl on eki aı avtomatty túrde ret­teledi. “Aısberg” muzdatqyshy ár zalǵa ózin­she jupar aýa, samal jel, ińkár jy­lylyq jelpýimen erekshe. Sol ǵajaıypqa alǵash engen kisiniń kóńil-kúıi, beıne, taǵdyr kúndeliginiń kórkem jazýy sekildi. Han Shatyr dese – degendeı! Quba dúz, jazıra dalanyń jıegine ornaı qalǵan baıaǵy qas batyrdyń joryq qosyny sekildi. Atam zamanǵy Kún Tekti – Kúltegin, Bilgir – Bilge, Qut ıesi – Qutlyq, Tuńǵıyq – To­ny­kók, Shyǵys hany – Shyńǵyshan jer eńbegin tesken dúbirli joryqta ári yń­ǵaıly, ári jeńil qos alyp júrgeni, tizgin tartqan jerine dóńgeletip shatyr tikkeni keshegi tarıhtan málim. Baǵzy baba rýhymen qaıyra tirilgen shatyr – samuryq qussha ushyp kelip, alapat dalanyń betine qazir ǵana qona qalǵandaı, sirá. Kúni keshe, qala kúninde Han Shatyrdyń ashylý rásimine shamaly sheginis jasalyq. Astana ákimdigi qala kúnine arnap záýlim keshenniń qas betine, kóshe irgesine ashyq stadıon sekildi – trıbýna, kisi tize búgetin uzyna boıǵy oryndyq, ortasynda Elbasy, mártebeli meımandar tize búgetin orynjaı. Ústine túkti púlish. Kóleńkeli bastyrmanyń oń qanattaǵy Vip-A bóligine burylyp, belgilengen orynǵa tize búkkenimiz sol. Merekelik saltanat dý ete tústi. Áýeli at tuıaǵynyń dúbiri qulaq kesti. Uzyna boıǵy alańǵa batyr babanyń Uly Dalany silkip oıatqan myń san ǵaskeri kımeleı lekidi. Kóz ushyndaǵy teńgeni jalǵyz jebemen qaǵyp túsirer sadaqshy, shaýyp bara jatqan at ústinde naızasyn shyrq úıirgen sarbaz, shyǵyrshyqty torkóz kireýke kıgen balýan deneli qolbasy bet aldymyzdan quıǵytyp ótkende ekpininen jaý yqqandaı edi. Boı-basynan uıaty sezilgen, “Qara jorǵany” bılep, býyny joq buratylǵan arýlar. Kóz janary ot bop janyp at jalyna jabysqan bozbala. Jibek joly kerýeniniń bas buıdasyn tartqan kárııanyń kókiregi jyr men syr. Oqaly shapan, oıýly kamzol kıgen kúımedegi kerbez keıýana uzatylǵan qyzsha syzylady. О́tip bara jatqan bul da bir dáýren deseıshi! Osy bizdiń Elbasyna dúnıeni sýretpen kóretin, keńistik pen sulýlyqty qup úı­lestire biletin, túpqazyq ıdeıany túkpirlep sezetin sáýletshilik minez qonǵan. Áýelgi nobaı-nusqasyn ózi syzǵan Báıterek, ataqty arhıtektor Norman Fosterge oı salǵan Pıramıda, Han Shatyr sózimizdiń kýási. Qarsy bettegi Han Shatyrǵa qarap otyryp, magnıt órisine tap bolǵandaı arba­lamyz. Birde jartasty uryp burqyraǵan teńiz tolqynynyń saryny, keleside saǵynysh uıyǵan kóńil kúıiniń taǵdyr kúndeligi. Kórkem jazýdyń qup úılesken mátinin oqyǵandaı bolamyz. Birazdasyn ulttyq dástúr kóshiniń lekigen sherýi bitip, konsert bastaldy. Kúı atasy Qurmanǵazynyń “Saryarqasy” sóı­ledi. Júzge jýyq aspap bir notanyń asty-ústi únimen, zar zamannan – bar zamanǵa qulash uryp qalyqtaı kúmbirleıdi. Sálden soń rampa sáýlesiniń astyna aıaǵyn sanap basyp ıtalıandyq uly tenor Andrea Bochellı shyqty. Zaǵıp jannyń muń men sheri bala jastan kókiregine tunǵan. Ánshi dırıjerdiń sıqyrly taıaqshasyn aýa lebinen sezip, qubylǵan sazdy quıqyljytqanda ǵoı – kisi janyn shúberekke túıgendeı, alty aıshylyq qashyqty qas qaǵym mezette ıgergendeı, tyńdaýshyny as ta tók áserge bólep áldıledi-aı! Dúnıe kempirqosaq boıaýǵa malynyp, kóz aldymyzda dóńgelenip turdy. Osy kezde Han Shatyrdyń shyrqaý bıiginen saq hanzadasy – Altyn adam aıańdap túsip kele jatty. Áserli kórinis kózdi sýyra tartty. Merekelik konsert aıaqtala Han Shatyrdyń tórinen otshashý atyldy. Ot-dáriniń qalyńdyǵynan jer titirep, qulaq bitelip, aýa silkindi. Otshashý sońynan mártebeli meımandar qozǵaldy. Tirkesip-ushqasyp Han Shatyr­dyń sahnaly qaqpasyna betteısiz. Már­tebeli meımandarǵa qosylyp ǵımarattyń ishine enesiz. Jaǵalaı gúlzar baq, ulttyq kıim órnekteri, sýburqaq, saýda orny, mármár jıektegen dóńgelek áýiz... qonaqtar legi ǵımarat ishin shyrkóbelek aınalyp batys bettegi, úlken tórdegi úsh júz oryn­dyq keń saraıdyń tórine shyqty. Bas jaqta mártebeli meımandarǵa qoıylǵan mátibı dastarqan, tór ıesiniń mańaıy roza gúliniń qushaq-qushaq gúldestesi otshashýǵa uqsaıdy. О́zimizge buıyrǵany 13 nómirli dóńgelek ústel tóri. “Osy on úsh sany ózime baq-bereke ákeledi, Memle­kettik syı­lyqtyń medali 13 sandy edi”, – deı­min janym­daǵy Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Seıdah­metqyzy Aıtjanova arýǵa jyly ázil tastap. Kórkem boıjetken Janar Seıdahmetqyzy Almatydaǵy 12-shi qazaq orta mektebin úzdik bitirgenin, ózimdi baıaǵydan biletinin aıtyp sózge tartady. Dóńgelek ústeldi shyr aınala tize búkkenimiz sol. Jurt jaıǵasyp boldy-aý degen mezette Elbasy túregelip máıekti sózin tó­gil­dirdi. Dýaly aýyzdyń jan saraıyńdy aralaǵan áýezdi tilekti dý-qolshapalaqtaý ilip áketti. Arǵy-bergini oılasań-aq qııalyń ár tarapqa kezip ketedi. Boıyńdy qaı-qaıdaǵy sezim bıleıdi. Qoltyǵyńnan kıe demeıdi. Jeti qat jer asty­nan, álde zańǵar bıiktegi kúmbez qabyrǵasynan kúmbir-kúmbir qońyr ún qulaqqa jetedi. Myna keńqoltyq, aqkóńil, albyrt qara orman qazekem Uly Dalada molda torǵaıǵa uqsap buqpalap, shildiń qıyndaı toz-tozy shyǵyp tozyp ketpesin dep, sútteı uıyp tirshilik keshsin dep, taqymy at arqasyna jabysyp ótken keshegi túrki qaǵandary men handarynyń rýhy qaıta tirilip kelip aramyzda júrgendeı. Ilki dáýirde azan shaqyryp qoıǵan attary múlde basqa bolatyn. Jasaǵan eńbegine, sóziniń salmaǵyna laıyq jadymyzda máńgi saqtalsyn dep: birin Kúltegin – Kún tekti, birin El tiregi – Elteris; birin Bilgir – Bilge; birin Tuńǵıyq – Tonykók; birin Bes býyn – Býmyn; birin Qut ıesi – Qutylyq; birin El etýshi – Eletmish dep – bádizshi baba esimderin tasqa oıyp máńgige jazyp ketken edi. Alla buıyrtsa biz-daǵy búgin ortamyzdy toltyryp, oıdaǵyny túgendep, tóbedegini keltirip, Qyzyr-Ilııasty alańsyz peıilimen qaıyryltqan Prezıdentti – Elbasy dep tústep, túgen­dep otyrmyz! Jan shýa­ǵyn­da kún turǵanda turatyn degen jaýhar sóz jaryqtyq áz babanyń emis-emis jet­ken lepe­si, jan syry, tiri sóz­diń uı­qasy men unasymy bolyp estilgeni. Aıan bergeni. Sary dalany jańǵyrt­qan arýaq shaqyrǵan úni aýyzdyqpen alysqan at tuıaǵynyń dúbiri, tuma bulaqtyń bitelmes kózindeı bur­qyldaǵan rýh-jigeri tula boıyma shymyrlap quıylǵany. Sary dalada saǵym qýyp júrgen kileń eles-sulbalar: “Arýaq! Arýaq!” desip, bas qurap ke­lip Han Shatyr astyna pátýaǵa bas qura­ǵandaı. Osy mezet ustazym Áýezov jazǵandaı: eki kisi bolyp bólinip, ózim toı dastar­qanynda otyrsam-daǵy jan dúnıem Elbasy sóziniń paıymyna sý­syndaǵandaı sezildi. Tór ıesiniń aıtqany Maǵjan aqyn­nyń: “Kók túrik enshi alyp ta­rasqanda, Qara­shańyraq qazaqta qalǵan joq pa?” – degen lepesti qaıtalap turǵandaı estildi. Sondaı-aq sóz arasynda Tór ıesiniń myna zaman ishin tartyp degen oı oramynyń da astarynda syr jatyr. Qara orman qazaq arǵymaq attaı ar­shyndap alǵa túspese eken, tusaýly teke­jáý­mitshe mıtyńnan aspasa deıdi bázbireýler. Bireýge qarap pikir etemiz, bireýge qarap shúkir etemiz. Rasyn aıtsaq: shetel eshkimdi maqtamaıdy, tek qana kúshtini moıyndaıdy. Qazaqstan týraly kóre almaýshylyq bar, túsinbeýshilik bar, asyra silteýshiler bar, maqtan tutýshylar bar, júreginiń tórine ustaýshylar bar... Solardyń bárine Elbasynyń álgideı iri sózi, aq-adal eńbegi, qyldan taımas qajyr-qaıraty arashashy. Ádilin aıtýshy. Bireý aspandatyp maqtaıdy, bireý aspandap júrip bıiktegi Elbasynyń kózine tússem, nazaryna iliksem deıdi bul óziniń múddesi. Kóptiń pikiri emes. Elbasyna qajettisi – kóptiń pikiri. Tór ıesiniń ýáıimi – uly aqynnyń ýáıimimen sabaqtas. Dúıim jurt qazaq dese – eshteńe bilmeıdi. Qazaqstan dese – batysqa, shyǵysqa – qubyrmen quıylyp ketip jatqan munaıdy, ýran shıkizaty mol qıyr saharany, ulanǵaıyr jer kólemin ǵana kózge elestetedi. Samsap turǵan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan júrek jutqan halyqty elestetedi. Bul neǵylǵan táýekelshil jurt dep tańǵalady. Áıtse-daǵy qazaqty myqty halyq retinde moıyndamaıdy. Jaı ǵana júrgen qara sharýa, damýshy el dep shamalaıdy. Osynyń bári túsinbegen teris pıǵyl! Tór ıesi qaıtsem tórtkúl dúnıege qara orman qazaqty moıyndatamyn dep qam jeıdi. Qazaq dese – keńqoltyq, tózimdi, eńbegi zor, teri sor, at jalynda júrip Uly Dalany saqtaımyn dep bes myń jyldaı tarıh keshken kózjumbaı táýekel ıesin bile tússe deıdi. Qazaqtyń qadym qasıetin sezinse deıdi. Meksıka buǵazynan aınalyp Atlant muhıtyn boılaı aǵyp jer dúnıeni qaq bólip Muzdy muhıtqa jetip taýsylatyn jyly aǵys – golfstrım bar. Jerdi orap aǵatyn ol aǵys bolmasa Batys Eýropanyń biraz eli qarań qalyp, sýyp keter edi. Úskirik eser edi. Sol jy­ly aǵys lebinen qysy-jazy jap-jasyl kógal bolyp jatady. Túrli jan-janýar kór­keıip jetiledi. Jurty alty aı kóıleksheń júredi. Ádebı shendestirýge júginsek: Uly Dalanyń ortasyn oıyp turyp tirshilik keshken qazaq ulty jyly aǵys sekildi jer álemdi jylytýshy, uıystyrýshy kúsh. Keshegi baýyry sýyq soǵys jyldary shy­ǵystan koreı, batys­tan cheshen, qarashaı, qumyq, túrik, Qyrym ta­ta­r­laryn jerine ákep úıip-tókkende – baýy­ryna alyp, aldyna dastarqanyn jaıdy. Keıin­gi nemis, uıǵyr, ózbek, polıakty bir ata­nyń balasyndaı ǵyp qushaǵyna syıys­tyryp, tóri­nen oryn berip otyrǵan osy qazaq – muhıt­taǵy álgi golfstrım – jyly aǵysqa keledi. Qazaq bolmasa álgi ult pen ulys uıytqysy joq aırandaı ishinen irip keter edi. Qazaq – sútteı uıytýshy, baýyryna tartýshy. Muhıttyń jyly aǵysy qandaı bolsa – ult pen ulystyń qan tamyry, úlken úıi, qarashańyraq ıesi osy qara orman qazekem de sondaı! Tór ıesi qazekemniń aýyzbirlikti, sútteı uıytýshy, qarashańyraq kúshin qozǵap tebirenedi. Álgide Han Shatyrdyń alyp sahnasynda tyńdaýshyny uıytyp qalyqtata án shyrqaǵan Andrea Bochellıdiń arııasynan ıtalıan rýhy jeldeı esip, qulaq quryshyn qandyryp, shymyr-shymyr boıǵa sińedi. Qyzdar kvarteti súıemeldep, qońyr sazdy qulpyrtqany qulaqta qaldy, kóńilge balsheker sezim juqqyzdy. Astana dese – til ushyna Nazarbaev esimi oralady. Sózi, sáýletti sezinetin darynyn tanımyz. Kórip-bilip júrmiz: sheteldik qonaq súısinedi, serpiledi, rıza bolady, áıtse-daǵy bizdi ózderinen eshqashan bıik qoımaıdy. О́zderinen asyryp maqtamaıdy. Ár tarapqa alaqtap adasatyn biz emespiz! О́zgelerdi kóbirek sóıletip, jaqsysyn jyldam úırenip, mezgil emtıhanynan súrinbeı ótip, úzbeı jetilýge kúsh salamyz. Keshe ǵana jas matematıkterimiz dúnıelik aqyl-oı báıgesinde besinshi oryndy ıelendi. Esik-terezeni qymtap jaýyp, óz-ózimizdi qyzyqtap, aýyl arasynyń usaq áńgimesine maldaný – kúpirlik. Qazirgi ýaqyt – attyń jalynda, túıeniń qomynda júrgendeı. Kisiniń aqyl-oıy kemeldengen saıyn ýáıimi mo­laıa túsedi. О́z býyna ózi pisip teńselgen minez­diń kúni ótti. Esep berer emtıhan – aýyr ótkel aýzyna taqadyq. Eýropadaǵy qaýipsizdik pen ynty­maqtastyq uıymyna tóraǵa boldyq. Buryn bul uıym aqpaı qalǵan toǵan sekildi batystyń ǵana bas qosary edi. Qazir dúnıe múlde ózgerdi. Shyǵys pen Batystyń arasyna altyn kópir tústi. Sálem túzeldi. Kúni erteń bizderdi Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyq tór kútedi. Toqmeıilsý tyǵyryqqa tireıdi. Áleýmettik teketires múıizi qaǵylǵansha súzisedi. Dúnıe dóń­bek­shigen muhıtqa aınalyp barady. Aqyl­dasatyn, maquldasatyn mezgil jetti. Máńgi muzdardyń túgesilip, ozon qabaty ju­qaryp, jol apaty, sý tasqyny údep, aýa qyzyp keledi. Úmit – eń sońynan óledi. Senim – úzilissiz emtıhanǵa aınaldy. Búgin bergen ýáde erteń sáske túske jetpeı umytylady. Osyndaı kezendiniń kezinde qazaqty tanytý formýlasyn túzgen tór ıesin tereńirek paıymdaıyq, kún­derdiń kúninde sharq uryp izdep, ókinip júrmeıik degiń keledi. Tór ıesiniń sáýletkerlik, aqyndyq, sheshendik darynyn tanı túselik! Aıtyp salar, tógip jazar aqyndyǵy, sheshendigi bir tóbe, qaryndashyn qatty ustap syzyp salar sáýletshiligi óz aldyna kósheli áńgime! Tarazy basynda – Elbasynyń aq adal eńbegi, elim dep soǵar júregi. Sáýleniń bos keńistiktegi jyldamdyǵy sekýndyna úsh júz myń shaqyrym. Kisiniń nazary, mańaıyndaǵy ómirdi baıqap, ańǵarýy osyǵan jeteǵabyl. Ásirese ónerge qatysy bar tór ıesiniń baıqampazdyǵy, alǵyrlyǵy erekshe. Bázbir sózi – kisiniń nazary ispetti. Tór ıesiniń sáýletshilik minez qyry eki jáıtti bel tutady. Biri – qara orman qazaǵym qýansa. Ekinshisi – jat jurtqa, shet jurtqa qazaq tanyla tússe. Tórt qubylasy túgendelse, – dep tebirenedi. Táýelsiz bolýdyń jalǵyz joly – quryǵanda ózgeler bir nárseńe táýeldi bolsyn. Bola almaı júrgender bolysa almaıdy. О́z taǵdyrynyń ustasy – ózge taǵdyrdyń jaı-kúıin jyldam sezinedi. Han Shatyrdyń sáýletshisi Norman Foster tór ıesiniń aıtýymen Uly Dalanyń arǵy-bergisine jiti kóz jiberipti. Bilgendigi: kókte táńir, jerde biz, jalǵastyrýshy – Túrk qaǵanatynan taraǵan urpaq. Júrerin namys, qonaryn baq biledi. Saıyn saharany erkin jaılaǵan jampoz. Keńistik pen keıipker, keıipker men ýaqyt – osy úsheýin bir mezgilge toqaılastyra bilgeni bárekelde – e – e degizerdeı! Shalqaıyp qaraǵanda basyń aınalatyn ushar bıikke ornatqan kúmis saqınasy keshkilik kúnge shaǵylysady. О́mir boıy jaý men daýdyń ortasynda, attyń jaly, túıeniń qomynda taǵdyr kúndeligin toltyrǵan áz-babanyń rýhy betke jel bop tıedi. Rafael sýretshiden: “Sulýlyq degen ne?” dep surapty. “О́zińe unaıtyn kelbetke sál ǵana kórkem syzyq qossań, sol – sulýlyq dep ”, jaýap beripti. Norman Fosterden: “Han Shatyrdy nendeı mazmunǵa ıek artyp syzdyńyz?” dep suraǵanda “Sizderdiń Abaı aqyndaryńyz: “Jaqsylyq – uzaq turmaıdy, jamandyq – ár kez tozbaıdy” depti. Uly Dalada kún turǵanda turatyn máńgi El bolsyn, almaǵaıyp zamanda Han Shatyrdyń jumyr búıirinen ár kez jamandyq – jel bop aınalyp ótsin... Megzegenim osy”, degen. Amerıka ádebıetiniń klassıgi, boks bilgiri, aǵylshyn sáýletshisiniń attasy Norman Meıler ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary sharshy alańnyń monstry atalǵan Formandy jer qaptyryp, qabyrǵa kúıretkish, on bes raýndqa entikpegen Frezerdi eseńgiretken Muhammed Álıdi Prezıdentten keıingi ekinshi adam dep jazǵan edi. 1996 jylǵy Atlanta Olımpıa­dasynyń ot alaýyn jaǵar kezde uly bokserdiń janarynan júlgelep aqqan jasty kórdik. Dáýreni qaıtyp bara jatqan adamnyń artyna burylyp qaraǵany aıanyshty-aq. Sol joly Olımpıadanyń el men eldi jaqyndatar, uıqyly-oıaý júrgendi silkip oıatar – qudiret-kúshin sezine tústik. Shúkirshilik ettik! Muny eske salyp otyrǵanym, ómir kóshken kerýen. Ýaqytqa árkim árqalaı olja salady. Qaıtse-daǵy sońǵy jeńis ýaqytta qalady. Tór ıesi oı salyp, sáýletshi nobaı-nusqasyn syzǵan Han Sha­tyrdy, Pıramıda máńgilikpen saıysqa túskendeı! Tór ıesiniń júrekjardy syry men muńy Elbasyny tór ıesi etti. Teketires azaıyp, tileýqor kóbeıdi. Bul kúnde qazekemniń basy aman, baýyry bútin. Keshe ǵana dúnıejúzilik ıadrolyq qaýipsizdik sammıtiniń tórine shyǵyp bir basynyń baqytyn – eliniń baqytymen baılanystyrǵan Elbasynyń sózin dúıim jurt esitip tebirendi. Arǵy-bergi fılosoftar baqyt degendi – tirshilik rahatyn seziný, júrektegi qanaǵat pen shúkirshilik dep túsindiredi. Biz aıtamyz: taqtaǵy patshanyń, taqyrdaǵy qarashanyń tilegi – qamsyz, muńsyz ómir, baraqatty tirshilik. Sóz salsa – sózin, jón salsa – jónin bilgenge ne jetsin. Elbasynyń jón silteýi – halyq yrysy, bereke-birligi. Sary saharada saǵym qýyp, batys pen shy­ǵys alpaýytynyń keshegi kóztúrtkisine aınal­ǵan ultymyzdyń óz qolyn óz aýzyna jetkizgen, baqýatty etken, basyn tórge shyǵarǵan qazekemniń uzyna boıǵy tarıhyn tiri sóz, sáýletkerlik shabytpen sóıletkeni qýantty. Han Shatyrda jaıylǵan dastarqan mázirinde Prezıdent – Elbasyna taqaı túsip sálemdestik. Kóńili sáýirdiń tańyndaı sezilip: “Haliń qalaı?” dedi. Bıiktegi kisiniń betkeıdegini kóre bilgeni ǵanıbet endi. Berik minez, temir tózim, memleketshildik múddeniń lepesi men lebizi shoq qyzýyndaı bet sharpıdy. Adam – ótkinshi, kezeńdi oqıǵalar – búgin eleýli, erteń kómeski. Máńgilik – tabıǵat ala­qa­ny men qas óner ǵana. О́rkenıet qa­ryshtap, teh­nokrattyq zaman dáýirlegen saıyn tabıǵattyń tazalyǵy azaıyp, keńdik qýshıyp, su­lýlyqqa sepkil tústi. Bárine kináli ashkózdik, to­ıymsyzdyq. Búgin alyp qalaıyn, lázzat ta­baıyn, erteń kim kelse-daǵy jurttaǵy qo­lam­tadan kúl sýyrsyn degen kózapara kózqamandyq túbimizge jetip boldy. Qataldyq – qas qaǵym sátte, bále – bassań aıaq astynda. О́nerdi kúndiz qolymyzǵa sham alyp qutqarar jol izdep sharshaımyz. Osy kúni qulaqty jarǵan dańǵyryqty saz-áýen, mýzyka, keneptegi shımaı-shatpaqty shedevr dep qabyldaıtyn úrgóppeler kóbeıdi. Dúnıeni betinen qalqyp daǵdylanǵan kisi jan qınamaı jan baqsam deıdi. Qas ónerdi – tanyp alar paıym azaıdy. Júrdim-bardym ýádemen, aýyrdyń astymen, jeńildiń ústimen júrip mártebege jetsek deıdi. Taǵdyrymyzdaǵy kórkem jazý – búgingi Astana. Baıaǵyda, jas kezimizde erteńgisin uıqydan tura salyp, terezeni ashyp jiberip, qala ıyǵyna asylyp turǵan asqaraly Alataýǵa bas ıip sálemdeskendeı bolýshy edik. Tańǵy jupary jan saraıymyzdy ashyp ketetin. Ushar bıiktegi appaq qar tazalyqtyń sımvolyndaı sezilýshi edi. Júregimizde tákapparlyq oıanatyn. Dáp sondaǵydaı: jańa qonys – Astananyń tańǵy aýasy kókiregińe sińip, júregińe jetedi. Qol sozsań buralyp kep qushaǵyńa kiretin boıjetkendeı ádemi bir balǵyndyq baýraıdy. Alys kókjıekten tóńkerilgen bult úzilmeıdi. Tunyq sýdyń syldyryn sezesiń. Ásem ǵımarattyń saltanatyn kóresiń. Ár tus, ár jerden tabıǵattyń qaıtalanbas sýretin tanısyń, janyńmen baıısyń. Myna Han Shatyr, ana Pıramıda Uly Dalaǵa quıyndaı úıirilip, saqadaı shıyryp kep túse qalǵan tabıǵat-qudirettiń keńdigi men beriktigi. Máńgilikke qol sozǵan qas óner órnegi, kempirqosaq órmegi. Kún sáýlesin alǵash qabyldap, eń sońynan shyǵaryp salar qasıet qonǵan eskertkishi. Uly Dalanyń HHI ǵasyrǵa qadam basqan qıyrdaǵy qaraýyl mejesi. Áıgili skrıpka ustasy Stradıvarı ómirinde sanaýly ǵana aspap jasaǵan. Eki ǵasyrǵa ulasqan ǵajaıyp aspapqa qol tıgizip, oınap shyǵý tórtkúl dúnıeniń neken-saıaq sańlaq sazgerine buıyrady. Jańǵaq aǵashynan úńgip oıǵan, alty aı jaz teńiz tolqynyna batyryp, tuz sińirip, qaıystaı etip, taǵy bir jyl jel ótine ilip, kóleńkede keptirgen aǵash óz-ózinen pisip jetiledi. Boıyna kún sáýlesin, teńiz shýylyn sińiredi. Yzyń etken dybysqa yńǵaı beredi. О́rik aǵashynyń shaıyryn ysyp óńin kirgizedi. Enesiniń baýyrynda jetilip, arda emgen júırik baıtaldyń quıryq qylynan – perne, jel julqyǵan jalynan – ishek óriledi. Babyna kelip tolysqan aspapqa saz bitkenniń kıesi qonady. Áıgili aspap uly ustanyń mura­ja­ıynda, shyny saýyt – qarakóleńkede saq­ta­lady. Álgi aspapta oınaý – júzden júırik, myńnan tulpar kisige buıyrady. Sol skrıpkany sóıletken vırtýoz-birtýarlar ishinde Vladımır Spıvakov, Natan Mılshteın; qazaqtyń sańlaq sazgeri Aıman Musaqojaeva bar. Aıman aıtady: ustanyń kıesi qonǵan aspap sezimtal kisi sekildi – aýyrady, shabyttanady, boıynda diril paıda bolady, tuıyqtalady. Tilin bilgen kisi ǵana sóılete alady. Sazger sóziniń jany bar. Astana ajaryna ajar qosqan eleýli eki eskertkishti aıryqsha aıta­myz: biri – órkeshine kún sekildi shańyraq artqan saharanyń sary baýyr býrasy, ekinshisi – sýbur­qaq jıeginde aýzyn aıǵa bilegen kókbóri, onyń kújireıgen kók jelkesinde basynda qalpaǵy, tyr­jalańash túregelip turǵan qaradomalaq sábı sul­basy. Ekeýinde máńgilik ulttyq mazmun, qadym qazaqylyq qalyptalǵan! Eki eskertkishtiń mán-maǵynasyn keler urpaqqa túsindirer ónertanýshy  shyǵady. Ázirge kórsek te – kórmegendeı, sezsek te – sez­begendeı tusy­nan óte shyǵyp kelemiz. Qas ónerdi tóbe­sine kótere baǵalaǵan, mán-maǵynasyn túk­pirleı túsingen tór ıesiniń sózine tántisiń. Kókiregimen sezgenine kýásiń. Ah urý, jalań madaq, jal­ǵandyqtan ada-kúde, taýsylyp aıtqan ár suh­batynan Stradıvarı aspabyndaı ádemi lep, áýezdi saz oıyńyzdy qozǵap, qııalyńyzdy jelep-jebep baıyta túsedi. Saz ben sózdiń tegi bir ekenin ba­ıyp­taıdy. Elbasynyń sáýletshilik minez qyrynan habar beredi. О́mir barǵan saıyn kúrdelilenip barady. Memleket – dúleı daýyl kóterip dóńbekshigen muhıttaǵy taý tolqynmen alysqan kemege uqsaıdy. Ásirese, sol kemeniń shtýrvalynda qas qaqpaı turǵan kapıtanǵa qıyn. Qazirgi Elbasy – keme kapıtany. Abaı aıtqandaı: “Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy. Birimizdi birimiz ańdyp, jaýlap, urlap kirpik qaqtyrmaı otyrǵanymyz”, degendeı, kirpik qaqtyrmaı ańdysqan syrtqy dushpan qanshama. Ádebı shendestirýmen sóılesek: taý tolqynnyń qaqpaqylyna ushyramaı, Qazaqstan kemesin sý asty naızatasqa uryndyrmaı, ańdysqannyń arasynan qalyń jurtyn adastyrmaı alyp shyǵý ońaı bolmady. Elbasy bir esteliginde: “Jylyna elý myń shaqyrymnan astam ushaq ústinde, mártebeli kezdesý saparyna ýaqytym jutylady”, degeni bar. Júz myń shaqyrym ushaqpen ushqan ushqysh zeınetke shyǵady. Osyǵan qarap ýaqyttyń qurdymy ushaq ústi me dep oılaısyz. Ár sharýanyń basynda kúıip-janý, ár sharýany urynyp isteý kisini qajytady. Sharshaǵan kezde, bir pás demalǵan mezgilde – Elbasy jumsaq dıvanǵa kósile ketip... jupar aýasyn jutqan keshegi Úshqońyr jaılaýyn... alańsyz jastyǵyn kóz aldyna elestetip qana... baldáýren balalyq shaǵyn eske túsirip qana... boıyna shymyr-shymyr kúsh quıatyny kámil. Jaqsy estelik jan lázzaty. Júrip ótken jolyńa aýyq-aýyq burylyp qaraý – ǵanıbet dúnıe. Tek jaqsydan jalǵasady. Adam boıyndaǵy býynnan býynǵa úzilmeı jalǵasatyn tek túzilimin ashyp, 34 jasynda Nobel syılyǵyn alǵan uly genetık Djeıms Ýotson: “Adam aǵzasyndaǵy ne­giz­gi qasıet anadan beriledi”, deıdi. Estelikke jú­ginsek Prezıdentimizdiń anasy Áljan reńdi, jıyn-toıda jarqyldap shyǵatyn, kópke sózin ótkizetin, janynan shyǵaryp án aıtatyn kisi bolǵan. Úsh uldyń ortasyndaǵy jalǵyz qyzy Ánıpanyń esteliginde “oıyn­da­ǵysyn búkpeı aı­typ salatyn, ótkir kisi edi”, degen sóziniń jany bar. О́tkir kisiler ǵana ur­paǵyn túzý jolǵa sala ala­d­y. Tirshilik tolqynynda maltyǵyp qalmaıdy, táýekelshil bolady. Tór ıesiniń sózdiń ıin qan­dyryp aıtyp salatyn minez qyry anasynan, bálkim. Prezıdent – Elbasynyń aıtqyshtyǵy, sheshendigi bylaıǵy ómirde jumysbasty júrgeni­men – qıyn tusta arqasy ustap, ajarlanyp shyǵa keletini, shappaı ber jampozdyǵy – teginen. Intellekt – ómirge ózinshe qaraý, ózindik bet. О́zindik beti bar kisi ǵana janartaýǵa uqsap jaryp shyǵady. Djeıms Ýotsonnyń: “Tektiń kilti – kisiniń aldyna nendeı maqsat qoıa bilýinde”, degen sózinde úlken mán jatyr. Aqynjandy adamdar­dyń júregin qozǵaıtyn kóńil kúıi, ýaıym, jas­tyqtyń jasyl kógalyn ańsaý, týǵan jerdiń ju­paryn saǵyný sezimi – Elbasynyń-daǵy erekshe kóńil kúıiniń pernesin basady. Halyq júregine bólenip bıiktegen saıyn, tabany tıse kúsh alyp ketetin Anteı sekildi – tebirengish, tileýqor, tálimger, tánti bola túsedi. Aǵylshyn sáýletshisi Norman Foster bizdiń Prezıdentimiz – Elbasynyń aǵasyndaı, bes jas úlken. Salystyra sóılesek: Elbasynyń tabı­ǵaty, óz ortasynan ıyǵy bıiktep, janar­taýsha jarqy­rap júretini uly arhıtektorǵa uqsaıdy. Bizde za­manyna saı adamy deıdi. Norman Foster sáý­leti­ne saı tehnokrattyq sheshimi deıdi. Qaı nár­seniń túıinin qurylǵaly jatqan nysannyń teger­shiginen izdeıdi. Beıjin áýejaıy ma – jerden tabany ajyraı bastaǵan alyp ushaq, Norvıchtegi Saıns­berı-sentr jer ananyń qushaǵynan syty­lyp, kókke umtylǵan ǵaryshker sulbasy, Sýın­dondaǵy Reno-sentr jer ananyń qushaǵyna ene túsken perzent sulbasyn elesteter. Fosterdiń ár jylǵy qur­ǵan nobaı-nusqasy áıteýir bir qyrymen re­kordtar kitaby Gınneske enetini kámil. Bul kún­de dúnıede sáýletshiniń aldyna shyǵatyn ar­hı­tek­tor joq. Jańashyldyǵy, jer álemge tosyn kóz­­ben qarap, tyń usynys jasaý jaǵynan Qazaq­stan lıderiniń aldyna shyǵatyn saıasatker kem de kem. Bul sózdi sáýirdegi ıadrolyq qarýsyzdaný sammıtinde Barak Obama aıtty. Dúnıege jańasha qaraýdyń vırtýozy, jańa ómir qurýshy Elbasynyń taǵdyr kúndeligine úńile tússek, qyzyq jáıtke kóz jetkizemiz. Rım papasynyń: “Sizdi baǵalaı bilý az, sizdiń aı­ryq­sha qalybyńyzǵa tántimin”, – oryssha aıt­saq – “za Vashý ısklıýchıtelnýıý sel­nost!” degen lepesi emis-emis qulaǵymyzda qalǵan. Ǵajaıyp keshendi ǵımarat kisini taýǵa shyqqandaı bıik áserge bóleıdi. Eldigi­mizdiń tuǵyryna aınalǵan Qazaq Eli, kók kúmbezi jarasqan Táýelsizdik saraıy, sahna-rampany shyr kóbelek aınala myń san kórermen tamasha­laıtyn Qazaqstan konsert zaly, tóbesine bult oraǵan Báıterek, bári-bári qosylyp bı bolmasa da, bı túsetin úı ispetti Han Shatyryn ortaǵa alyp pátýaǵa jınalǵan baıaǵynyń hanzadalaryn eske túsiredi. Qarap otyryp arqańyzdy taýǵa súıegendeı tynysy­ńyz keńip, boıyńyzǵa qorǵasyndaı kúsh quıylyp, táýekelge bas tigesiz! Senim degen úlken sóz. Sol senimge basqysh bol­ǵan, Astanany abat qylǵan – Elbasynyń táýekeli. ASTANADA jeltoqsan aıynyń basynda Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaq uıymyna múshe 56 eldiń basshylary, munyń ústine 65 halyqaralyq bedeldi uıymnyń jetekshileri qatysatyn Sammıt ótpekshi. Mundaı mártebeli jıyn buryn-sońdy Eýrazııa tórinde bolǵan emes. Esiminiń ózinen at úrikkendeı, lebiniń ózimen-aq jeldıirmen dóńgeletkendeı alpaýyt elderdiń kósemderi samsaǵan ýázirlerimen kel­mek­shi. BAQ ókilderiniń ózi baıaǵynyń ǵaskerine para-par. Buryn-sońdy bolyp kórmegen qarymy mol, júrisinen jer qaıysqandaı qýatty jıynǵa baılanysty tór ıesi – Elbasymyz Qazaqstan halqyna arnaıy úndeý jasaǵan edi: elimizdiń tarıhynda mundaı jahandyq forým buryn-sońdy bolǵan emes. Úlken áńgimeniń tıegin aǵytqan pátýaly basqosý eldiń damýyna jańa serpin beredi, qazaqstandyqtardyń birligi men patrıotızmin áldeqaıda nyǵaıtady. Elbasynyń aýzynan shyqqan osynaý sózdi, joǵaryda elestetip ótken kórkem minezdi qa­zaqty tanytý formýlasy dep ataǵymyz keledi. Bul kúngi ultymyz óz sózin aıta biletin, óz tórin syılaǵanǵa usynatyn qarashańyraq ıesi. Tektilik jalǵasy. Qazaq qaısy degende – osyndaı dep kórseterlik qudiret pen kósemsóz ıesi. Elbasynyń Han Shatyrdy ashý kezindegi úlken Sammıt aldyn­daǵy aıtqyshtyq, sáýletkerlik, reformatorlyq minez qyryna azdaǵan barlaý – osymen támam.