Aısberg astyndaǵy aǵystar

Áli esimde, 1989 jyldyń sońy edi. “Juldyz” jýrnalynyń proza bóli­min­de jańa qyzmetker, aqyn Rafael Nı­ıaz­bekov eki-úsh jyldan beri kóbesi só­gi­l­meı shań qaýyp jatqan kóp qol­jazbanyń ishinen jórgem iliktirgendeı ilip túsip “Quzǵyn toıǵan qys” atty hıkaıatty oqyp shyqty da, unatyp, kezekti nómirge usyndy. Jýrnalǵa alǵashqy betten-aq jóndem dúnıe usyný Rafqańnyń ózine de abyroı. Ári bas redaktor bolyp kelgenine áli bir jyl tola qoımaǵan Muhtar Maǵaýınniń talaby “Juldyzdy” jaqsartý, jańartý, arystarymyzdyń aqtalýyna oraı ulttyq rýhpen jańǵyrtý yńǵaıynan tabylyp tur edi. Ásirese, jas, jańa esimderden úmit kútetin, tańnyń taza samalyndaı jamaldy jańalyq izdeıtin. Sol izdegeni jańaǵy hıkaıattan taby­lyp, onyń avtory Turysbek Sáýketaı shyǵarmasy jýrnalǵa shyqpastan bu­ryn áýeli ózi “Juldyzǵa” qyzmetke shaqyrylǵan bolatyn. Hıkaıatty qol­jazba kúıinde oqyp kóńili tolǵan bas re­daktordyń orynbasary, marqum Ra­mazan Toqtarovtyń sonda lapyldap balasha qýanǵany da jadymyzda. “Aı, Muhtar, bul jigitti dereý “Juldyzǵa” alý kerek” dep keý-keýlep aı-shaıǵa qaratar emes. “Juldyzda” jumys isteý baqyt dep sanaıtyn, asharshylyq týraly bir povest jazý óziniń de qııalynda júrgen jaýapty hatshy Ahat Jaqsybaev ta Ramazan aǵanyń usyny­syn quptaıtyn syńaıly. Tek “Jul­dyzǵa” shyqpaq ońaı ma, sol qýanyshty Turysbek súıinshiletip kelip ózimizge “jýyp” ketken Rafqań ekeýmiz ǵana “qap, áttegen-aı, kelmeı tura tursa bolar edi, povesi endi keıin ysyrylyp, keshigip shyǵatyn boldy-aý” dep ókinetin sııaqtymyz. О́ıtkeni, tártip solaı-tyn. Desek te, qatarymyzǵa Tu­rys­b­ek qosylǵasyn ortamyz buryn­ǵy­dan tolyp, berekelene tústi. Tursyn Jurtbaev basqaratyn proza bólimi nyǵaıdy. Keler jyly jýrnalǵa povesi de shyqty. Tursyn M.Áýezov mýzeı-úıiniń dırektory bolyp ketken kezde eldiń bas ádebı jýrnalynyń proza bóliminiń tizginin ustaýǵa Turysbek laıyq dep tanyldy. Onyń paıymdy pikirin sol kezderde “Juldyzǵa” shy­ǵarmalary shyǵyp jatatyn Sherhan Murtaza, Qabdesh Jumadilov, Qalıhan Ysqaq, Bekejan Tilegenov, basqa da biraz úlken jazýshylar iltıpatqa alyp turdy. Keıin jaýapty hatshynyń da qyzmetin atqardy. Ramazan aǵa zeınetke shyqqanda M.Maǵaýın esh oılanbastan redaktordyń orynbasarlyǵyna qalam qýaty jaǵynan da, azamattyǵy turǵy­synan eń senimdi serik inileriniń birine aınalǵan Turysbek Sáýketaıdy jyl­jyt­ty. Bara-bara jýrnaldy josparlaý, jasaý, avtor tartý, redaksııaishilik ju­mystyń bar bıligin berip qoıdy. Buǵan deıin 16 jyl taban aýdarmastan “Qa­zaqfılmde” aýdarma bólimin basqarǵan Turysbektiń eńbek kitapshasyndaǵy ek­in­shi jazý áli kúnge ózgermegen. Bizdiń dosty Jazýshylar odaǵynyń sol baıaǵy úshinshi qabatyndaǵy “Juldyz” jýrna­lynyń redaksııasynan, esiginiń syr­tyna “Bas redaktordyń orynbasary” dep jazylǵan bólmeden tabasyz. Bul degenińiz, Turysbektiń ómirdegi turaqtylyǵynyń, kásip pen muratqa adaldyǵynyń bir kórinisi bolar. Al endi joǵaryda tilge tıek etken, onyń “Juldyz” jýrnalyna attaı qalanyp shaqyrylýyna sebepshi bolǵan “Quzǵyn toıǵan qys” hıkaıatyna aınalyp keler bolsaq, bul jalpy ádebıetimizdegi sonaý 32 jylǵy soıqan asharshylyq týraly ashy shyndyqty ashyp aıtqan alǵashqy soqtaly týyndylardyń biri bolýymen qatar, avtordyń jazýshy retinde jan-jaqty tolysyp qalyptas­qanyn ańdatty. “Súıek” dep atalatyn bir taraýy “Egemen Qazaqstanda” da jarııalanǵan. Aýyr salmaq, qazaqtyń zilmaýyr qasiretin arqalaǵan osynaý hıkaıattyń basynan aıaǵyna deıin muńǵa bólengen syrshyl sýretti sulýlyǵyn bir sátke de joǵaltpaı alyp shyqqan­dy­ǵyna qaıran qalǵandaısyń. Ashar­shy­lyq náýbetindegi adam taǵdyry, bir otbasynyń oshaq otynyń aıanyshty azappen sónýi arqyly búkil halyqtyń basyna túsken qasiretti sheber órip, nanymdy beınelep, tereńdeı ashyp kórsete bilgen. Asyl bilezigin jarty shelek talqanǵa aıyrbastaǵan bir kezdegi baıdyń sylqyldaǵan sulý qyzy, adam etin jemek bolǵanda qaqpanǵa túsken... adam, shómeleden tyshqan aýlaǵan bir kezdegi jigittiń sultany, sal-seri, saıatshy Nurbek. Ýákil Nı­kolaı Isakovıch: “Demek, bul “Sosıa­lızm” kolhozynyń jerindegi júz jetpis úshinshi ólik de. Umytpaı jazyp qoı” deıtin bir ǵana shtrıhtan ajdaha alapattyń aýqymy anyq ańǵarylady. Osyndaı sumdyq tragedııalyq sýret­terge toly povesti Turysbek roman qy­lýǵa da nıet etken-di, biraq osy alǵash­qy asa bir shynaıylyqpen muńdy mú­sin bolyp quıylǵan, kóz ben kóńilge bir­de­ı ystyq qalpyn buzǵysy kelmep­ti. Biz de sol sheshimin quptadyq. “Quzǵyn toıǵan qysqa” deıingi áńgime-hıkaıattary da ózin syılaıtyn kez kelgen qalamgerdiń taqııasyna tarlyq etpeıtin Turysbektiń stýdenttik shaǵyn kózge elestetemin. Oryndy je­rinde taýyp aıtar ázil-qaljyńǵa da us­ta, sabyrdan da jazbaıdy, biraq kó­bine-kóp saıaq júredi. Turysbekti ǵalym bolar dep oılaıtynbyz. Ustazymyz professor Haıyrjan Bekhojınniń jetekshiligimen Shoqan shy­ǵarmala­ryn­da patshaly Re­seıdiń astarly mysqyl­men synalýyn izerlegen ǵyly­mı ju­my­symen Qazan qa­la­synda ótken stý­dent­terdiń bú­kilodaqtyq ǵylymı kon­fe­­ren­sııasyna da qatysyp kelip edi. Degenmen, ǵylym­ǵa odan ári tereńdemedi, Qa­zannan keri qaıtty. Birer jyl bu­ryn kýrsymyzdyń bir ser­kesi: “Shirkin-aı, Tu­­­rysbek ǵylymmen sol be­tin­de aı­na­lysa bergende endigi aka­de­mık bolyp oty­rar edi” de­gen syńaıda óki­nish bil­dir­di. О́z basym osy pikirdi qa­byldaı qoımadym. Sebe­bi, jazýshylyq ónerdi Tu­rys­bektiń tabıǵatyna tá­ńi­rim ózi tartý etip daryt­qan sııaqty bolyp kórinedi maǵan. Elimizdiń shyǵysynan, Al­taı óńirinen shyqqan ta­lantty jazýshylar úlken bir shoǵyr. Solardyń bel or­tasynan oıyp oryn al­ǵan Turysbektiń bala qııa­lyn eń áýeli Kúrshimniń su­lý tabıǵaty áldılegen bo­lar. Aýyldyń jaz jaılaýy – Barlybaı taýynda. Ákesi Rahmetolla baqtashy, mo­myn adam. О́z betimen musylmansha oqyǵan, arǵy atalarynan beri namazyn qaza qylmaǵan dindar. Ákege ergen bala Turysbek Barlybaı­dyń barlyq qonysh-qoınaýy, qolat-qoltyqtarynda buzaý baǵyp, bite qaı­nasyp ósedi. Ondaǵy Alabıe, Jińishke, Kesik, Qaıraqty, Qabaq degen jer­ler­diń árbir buta, ár tasymen syrlasyp kún keshedi. Burańdaǵan Buqtyrma, munarlanǵan taý shatqaldary, odan ári Qatonqaraǵaı. Barlybaı bıiginen baqtashy balaǵa osy ǵajaptyń bári kórinip turady. О́rkeshtene satylaı bıiktegen Altaı taýlary osynaý uly kóshimen aspan jaqqa sapar shegip bara jatqandaı. Bıiginde máńgi qar. Eteginde samyrsyn, qaraǵaı, qaıyń. Saı-sala toly taspen tarmasyp uıysqan úshqat, qaraqat, tańqýraı, jarǵa jarmasqan tushala. Osy bula tabıǵat, týǵan jerdiń qasıet-kıesi men tolaıym tamashalary Altaıdyń Qalıhan Ysqaq, Oralhan Bókeı, Álibek Asqarov, Dıdahmet Áshim­hanov sııaqty júırik jyrshy­larymen qatar Turysbek Sáýketaıdyń da, ásirese, hıkaıattar toptamasynda birinen ekinshisine aýysa otyryp, ásem eskız-sýrettermen, jadynda jádigerdeı saqtalǵan kórikti slaıdtarmen, máıekti tilmen ádemi jyrlanǵan der edik. Sóıtip, Kúrshimde es bilgennen jan dúnıesi tabıǵatpen jarasym tapqan oıyn balasy birte-birte basqa bir qyzyqtyń sorabyna túsedi. Aýylǵa kelgen avtodúken alǵan zattyń qalǵan aqshasyn qaıtarmaı, ornyna kitap bere salatyn kórinedi. Keıbireýler buǵan kelispeı daýlasyp jatsa da, dál osy­nysy Turysbektiń qolaıyna qona ket­ti. Kitap kóp, úıilip jatady. Ádebıet jańa serpinmen damyǵan alpysynshy jyldardyń ortasy. Batyrlar jyryn taýysqan baqtashy bala endi Ǵafý, Iz­taı, Shámil, Ádilbek, Saǵı, Tumanbaı, Qadyr sııaqty aýzymen qus tistegen arqaly aqyndarǵa aýysty. Bir árpin qaldyrmastan qunyǵyp oqıdy, ústi-ústine qyzyǵyp oqıdy. О́stip júrip óleńniń qudiretimen bizdiń Turysbegimiz sóz sıqyryna arbalǵan eken-aý. Arbalǵany sol, óleń onyń júregine dert bolyp baılandy. О́zi de óleń jaza bastady. Jany shýaq, kóńili shat, sezimi bula. Keýdesi tunǵan romantıka. Júrek áldebir qushtarlyqpen lapyldap janady. Jotanyń basyna shyǵyp alyp kókiregin kerip, kózi býlanyp, aınala tóńirekke uzaq-uzaq qarap turar edi. Aýyldy aınala qorshaǵan tabıǵat óleńine órnegin salatyndaı. Sonymen birge elikteýi de, solyqtaýy da bar sııaqty. Ne kerek, alǵashqy óleń Kúr­shimniń “Kommýnıstik eńbek” aýdandyq gazetinde tasqa basylyp shyqqan kún de jetken. Odan shaldarǵa Alpamys pen Qobylandyny zaýlatyp oqýy qosylyp aqyn bala atandy. Kele-kele aqyn ba­la­ńyzdyń óleńderi Almatydaǵy “Qa­zaqstan pıoneri” jáne Semeıdegi ob­lystyq “Kommýnızm týy” gazetteriniń betterinen jıiletip kórinýge aınaldy. Osy tusta oblystyq gazette Marat Qa­banbaev, Asqar Egeýbaevtar jarysa, qatar kórine bastady. Gazette qulash-qulash óleńi shyǵatyn oqýshyny mektep alaqanynda ustady. 1967 jyly “Sovet­tik meniń Otanym” atty respýblıkalyq konkýrsqa bir dápter poema jazyp, aıdy aspanǵa shyǵarǵany jáne bar. Qudaı salmasyn, qyzdar hat jazyp, kóp dostar tapqan. Aqyn bala ádebıetti ǵana emes, matematıka, fızıka, hımııa pánderin de unatyp jaqsy oqydy. Oqýshylyq olımpıadalarda táýir nátıjelerge jetip, mektep bitirerde Lenıngradtyń kınoınjenerler ınstıtýtyna shaqyrý qaǵaz alǵan. Armanshyl jas alaburtqan kóńil tolqýymen qujattaryn áýeli polıtehnıkalyq ınstıtýtqa tapsyrsa da, odan qaıtyp alyp “narhozǵa” tús­ken. Bir jyl kileń beske oqyǵan stýdentti Moskvanyń Plehanov atyn­daǵy qarjy ınstıtýtyna jibergen. “Balalyq qoı, barmaı qaldym” deıdi ózi. Al, shyndyǵynda, kóńilden aqyn bolsam degen arman ketpeı qoıǵan. Sol arman aqyry matematıka, fızıka­lar­dan, “narhozdan” da at quıryǵyn kes­tirip, 1970 jyly QazMÝ-diń jýrnalıs­tıka fakýltetine alyp keldi. Qazaq­tyń qazirgi qabyrǵaly qalamgeri Tu­rysbek Sáýketaıdyń aısberg astyn­daǵy aǵystardaı jurt bile bermeıtin ómir betiniń bir aıshyǵy osyndaı. “Ne izdeısiń, kóńilim, ne izdeısiń?” dep uly aqyn aıtqandaı, óz arman­das­tarynyń arasyna qosylǵannan keıin de kóńil tynyshtyq bermedi. Aısberg astynda basqa aǵystar paıda boldy. О́ziniń óleńnen góri prozaǵa beıimdi­ligin sezine berdi. Alǵashqy bir-eki áńgimesiniń biz de dámin alyp kórgenbiz. Sol kezde “eıforııa”, “ekstaz” degen áńgimede qoldanylǵan sózderdiń astar­ly maǵynalary jaıynda pikir alys­qa­nymyz da esimde qalypty. “Dos jú­regi” degen áńgimesinde jan syryn óleńdegideı aqtarǵany bar edi. О́leńnen kete almaı júrgeni bolar dep oılaı­myn. Keıingi shyǵarmalarynyń barly­ǵyndaǵy kóp jazýshylarda kezdese bermes tunyp turǵan poezııa, ishki syr­shyl úndestik, názik lırızm lúpili toq­tamaǵan sol aqyndyǵynyń sebebinen bolar dep shamalaımyn. Qalaı bolǵan­da da, ótken ǵasyrdyń 70-shi jyl­da­rynyń ortasyna taman Turysbektiń móldiregen, tuma tunyqty tyrnaqaldy áńgimeleriniń jarııaǵa shyǵýyna jol ashylmaı qalmady. “Jalyn” jýrna­lynda “О́zektegi órt”, “Juldyzda” “Tas­baqanyń qabyǵy” ispettes áńgime­leri jarııalandy. Budan soń osy jas jazýshynyń qolaıyna dóp keler qoı asyǵyndaı alshy túsirip otyrar janry povest bolǵany da kóz aldymyzda. Syr­ly-muńdy “Janartaýdyń ja­ly­ny”, “Aıly tún edi”, “Shańyraqtan tús­ken kún” hıkaıattary birinen soń biri ja­zyldy. Osy tańǵy shyqtaı taza se­zimge, izgilikti ardaqtaýǵa qurylǵan hı­kaıattar úsh márte – bir ret birinshi, eki ret ekinshi “Jalyn” syılyǵyn enshi­le­gende alys Kókshetaýda jatyp Tu­rys­bektiń tabysyna, qazaq proza­syn­daǵy sátti qadamdaryna qýanyp edik-aý. Odan beri de otyz jyldaı ýaqyt zymyrap ótipti. Sol alǵashqy povester­degi ustanymy men ustalyǵynan jaz­baǵan Turysbek Sáýketaı bul kúnderde ónegesi mol, órisi keń, qalamgerlik pa­ryz údesinen shyqqan, shynaıy sý­retker jazýshy. 1998 jyly “Jazýshy” baspasynan shyqqan, halyqaralyq “Alash” syılyǵyn ıelengen “Kóleń­ke­ler patshalyǵy” kitabyndaǵy joǵaryda aıtqan “Quzǵyn toıǵan qys” hıkaıaty bastatqan serek-serek salıqaly poves­ter toptamasy, Jeltoqsan oqıǵasynan keıingi qazaq qoǵamynyń qatparlaryna úńilgen, almaǵaıyp shaqtyń qarań­ǵy­synda qarmanyp jol izdegen halyq rýhynyń jańǵyryqtaryn aýlaǵan “Aıqarańǵysy” jáne “Jelqaıyq” sııaqty keń tynysty, bıik óreli, sony sıpatty kúrdeli romandary jazýshy­nyń qazirgi ádebıetimizdegi ornyn osy­laısha bıik baǵamdaýǵa negiz beredi. Bári báıgeli bolǵan alǵashqy kezdegi shaǵyn povesterin bylaı qoıǵanda, Turysbektiń “Kóleńkeler patshalyǵy” jınaǵyna engen tańdaýly hıkaıattary­nyń tartymdylyǵy qandaı deseńizshi! Ádemi jyrdaı oqylady. Tilinen Altaı baýraılaryndaǵy kókoraı shalǵynnyń sybdyry estiledi, juparly lebi esedi. Keıde bir erke bulaqtaı syldyrap, qyz sholpysyndaı syńǵyrlaǵanyna eriksiz súısinesiń. Sezim sýretteri, aýyldaǵy ómir sýretteri, bal minezder, baldáýren balalyq elesteri ǵajap. О́zińiz de “Muń perdelegen terezeden” qaraǵandaı bolasyz. Áıásh qonjyq aıý sizdiń de bir aıaýlyńyz bolyp, kóńilińizdiń tórinen oryn alady. (Men, tipti, sol qonjyq taǵdyryn óleń-balladaǵa aınaldyrýǵa Turysbektiń ruqsatyn da alyp qoıyp edim). Sonyń bárin bastan ótkergen, ózgermegen dúnıege ózgergen kózben qa­rap turǵan Turysbektiń bala keıipkeri Tom Soıer, Geklberrı Fın, Qoja, Chýk jáne Gektermen qatar ómir súrýge qaqyly, sol ataqtylarmen teń pravoly sııaqty kórinedi maǵan. “Besinshi “B”-daǵy Bethoven” de solaı. Ár hıkaıaty qandaı da bir salıqaly áńgimege, tııanaqty taldaýǵa ózek bolǵandaı. Qazaq ómirindegi úlken bir soqtaly kezeń – Jeltoqsan oqıǵasy men odan keıingi jyldardy aıqyn kórkemdik tujyrymmen, tarıhı mán-mańyzyna hám psıhologııalyq astarly ıirimde­rine tereń úńile, talqandalǵan adam taǵdyrlary arqyly, solardyń jan-dúnıesi men sana-sezimindegi qasiretti ózgerister arqyly kórsetetin iri kór­kem polotnoǵa táýekel etýin T.Sáýke­taı­dyń sýretkerlik batyldyǵy deýimiz kerek. Alǵashqy romany – “Aıqarań­ǵysy”. Munda aıqarań­ǵy­syndaı ótpeli ýaqyt, bul da óter, máńgi qasiret joq degen astarly tuspal ja­tyr. Ýyz ma­hab­battary­nyń qýany­shyna ý quı­ylǵan Ázız-Sultan men Sábıranyń kúıregen ba­qy­ty. Qonaev, Oljas Sú­leımenov, Gor­ba­chev, Lı­ga­chev aqıqat aıa­synda óte nanymdy beı­nelenip, ro­mannyń áser­liligin art­ty­ra túsken. Moınyna bu­ǵa­lyq túspe­gen bula jas­tyqtyń alań­ǵa seldeı aq­tarylyp shy­ǵýy kere­met-aq. Burynǵy dástúrli roman túsiniginen forma­sy da, mazmuny da bólek, kompozısııalyq tú­zilimi, psıhologııalyq shegi­nis­te­ri, keıipkerlerdiń jan-jaqtan josylyp aqqan bulaqtardaı aqy­ryn­da bir arnada toǵysýy neǵurlym erkin qalyp­talǵan roman­da baıandaý joq, bári sý­ret­pen, oqı­ǵa­men órilip be­riledi. Mi­nez­ge baı, beı­­­neli syrbaz til dámi tań­daıyńyzda qal­ǵan­daı. Aǵy­ny baısal, shym-shym­­­­daǵan shymyr tegeý­rin­­di, tolqyndaǵan ıirimi mol qazaǵym­­nyń qaptal tili. “Aıqarańǵysy” – azat ta bostan Qa­zaq­stan­nyń jańa tarıhyndaǵy soq­ta­ly kezeńderdi keń tynyspen qam­tı­tyn, epopeıalyq maqsat kózdegen ro­man­­­dar sıklynyń tyrna­qal­dy týyn­dysy desek, ekinshi roman “Jelqaıyq” Jeltoqsannan bastap táýelsizdik alǵan­ǵa deıingi qazaq qoǵamynyń áleýmettik-psıhologııalyq turmys pen tirshilik kúıin, oı-sana­synyń aýma-tókpe aǵyndaryn zerde­leıdi. Bul eki roman da kezinde “Jul­dyz” jýrnalynda jarııa­lanǵan, oqyr­man qaýymnan joǵary baǵasyn alǵan. Tek synshylar men jazýshy aǵaıyndar “Kórmes túıeni de kórmestiń” kebimen jumǵan aýyzdaryn ashar emes. Oqta-tekte kózimiz shalyp qalady, jaqsy nárseni kórmeýge she­berlenip alyppyz. “Táýelsizdik jylda­ryn kórsetetin dá­neńe joq” dep aýyz­dy qý shóppen súr­tip, qara aspandy jaý­dyramyz. Marqum Bekejan Tilege­nov­tiń kóp shyndyq­tardy alǵash shy­ryl­datyp aıtqan “Qa­ra jel”, “Seksen altynshy jyl” sı­ıaq­ty kesek te kemel romandaryna Muh­tar Maǵaýınnen basqa eshkim jyly sóz aıtpady. Ra­mazan Toqtarovtyń aqqý ánindeı “Biteý jarasy” jaıly eshkim jumǵan aýzyn ashpaıdy. Dál osy Ramazan aǵamyz osy­dan on jyl buryn, qaıtys bola­rynan on kún buryn Turysbektiń 50 jyldyǵynda ózi jaqsy kóretin qalam­das inisiniń qoǵam men zamannyń tol­ǵaq­ty máselelerin tolǵap júrgeni jaı­yn­da tebirene sóılegeni kókeıimnen ket­peıdi. Sol tebirenisti tiriltsek, uly mártebeli Táýelsiz­di­gi­mizdi tereń qat­par­larymen qopara, meı­linshe keń aýqym­men pash ete jyr­ǵaı zerdelep jatqan úlken dúnıe­le­rimizdiń biregeıi Turysbek Sáýke­taı­dyń naq jańaǵy “Aıqarań­ǵysy” jáne “Jelqaıyqpen” ádebıeti­mizge mol olja salyp bastalǵan “Qıly taǵdyr” romandar sıkly ekeni sózsiz. Biz baıqaǵan taǵy bir ereksheligi, jazýshy Turysbek Sáýketaı óz shyǵar­ma­larynda kórgen, estigen, bilgen shyn­dy­ǵymen, jalpyǵa málim aksıoma shyn­­­dyqpen ǵana shektelmeıdi. Kórme­genin de kórýge, bilmegenin de bilýge um­­­tylady. Sezim-túısigimen osy shyn­dyq-aý degen sheksizdikke qııalyn sha­ryq­tatady. Shyn sýretkerliktiń qol je­te bermes áýselesi de osy emes pe. Olaı bolsa, stıldik jaǵynan, kórkem­dik turǵydan, qıly taǵdyrlardy bir arnada toǵystyrýdyń qısynyn tabý men jalpy jazýshylyq sheberlik oraı­ynda “Jelqaıyqtyń” bir súıem bolsa da alǵa ketkendigi kóńilge qonymdy. Jaq­sy úlgisi jan-jaqty taldaýdy qa­jet eter, kókeıkesti tyń taqyrypty qaý­­­zaǵan, tarıhta qalar ómirli týyn­dy­nyń jóni osy. Demek, 100 serııaly shym-shytyryq fılm túsirýge bolar­lyqtaı qalyń qatparly “Qıly taǵdyr” sıklynyń úshinshi romany, qazir, Ǵafý aqyn aıtpaqshy, júremelete jazylyp jatqan “Qyran qazasynyń” deńgeıi aldyńǵylardan joǵary bolady dep úmittenýge negiz bar sııaqty. Túptep kelgende, “aqyryn júrip, anyq basarymyz” da Turysbek bolyp shyq­ty. Baıaǵyda Balzak úlken dú­nıe­leriniń ara-arasynda bir aýyq ty­nys­tap sergý úshin mahabbat taqyry­byn­daǵy kól-kósir novellalardy úıip-tógip jazyp tastaıdy eken. Sol úrdisten tabylǵan bizdiń Tursekeń de baǵzy dáý­ir­lerde ǵumyr keship, adamzat órke­nıe­tine ólsheýsiz úles qosqan aqyl-oı alyptary qaqynda erkin baıandaǵan ápsana-esselerden turatyn “Kóne dúnıe kemeńgerleri” atty qyzǵylyqty tanymdyq kitabyn shyǵardy. Tirshilik týraly pálsapalyq mándi móltek túıinderin “Shytyra” degen atpen toptastyrýda. Áli kúnge kınodan da qol úzbeı, 200-den astam kórkem fılm ssenarıılerin qazaqshalaýynyń ózi atan túıege júk bolarlyq, óz aldyna bir tóbe eńbek. Mine, osylarǵa Jazý­shy­lar odaǵyndaǵy uıymdastyrý sharýa­laryndaǵy yqtııattylyǵy, proza seksııasynyń jumysyn júrgizý sergektigi, “Juldyz” jýrnalynyń ne­gizgi bir ustynyndaı jıyrma jyldyq jankeshtiligi qosylǵanda biz Turysbek Sáýketaıdy altyn basty azamattyq, sáýleli sýretkerlik bıikterge kótergen aısberg astyndaǵy aǵystardyń qansha­lyqty sharapattylyǵyn sezine túser edik. Al ony túgel túgendep shyǵý bul maqalanyń da, bir maqalanyń da sheńberine syımasa kerek. Qorǵanbek AMANJOL. Almaty. -------------------------------- Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.