“Nurpeıis atty daýyl-jyr”

Nurpeıis Baıǵanın – erekshe kórkem, aıryqsha áserli, asa ón­imdi shyǵarmashylyq ıesi, jy­raý­lyq dástúr men jazba ádebıet arasyndaǵy altyn kópir ispetti sóz zergerleriniń biri. Eki kezeń áde­bıetin ushtastyrýdaǵy mańyzdy oryn osy aqyn shyǵarmashy­ly­ǵyna tıesili. Ol qazaq poezııa­syndaǵy dástúr jalǵastyǵynyń eń belsendi úderisin jasaýshylardyń qatarynan sanalady. Kórnekti halyq aqyny, ataqty jyrshy ári jyraý bul babamyz 1860 jyly Oral gýbernııasy, Te­mir ýezi, Qalmaqqyrǵan bolysy­nyń №2 aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Baıǵana jalshylyqpen kúneltken, sharýasy tómen adam bolǵan. Aqynnyń anasy – ataqty Buqarbaı jyraýdyń qyzy Úmit kúmis kómeı ánshi ári sýyryp sal­ma aqyn eken. Iri aıtystarǵa qatyspaǵanymen, oraıy kelgen jerde qatar-qurby, zamandas qaı­nylarynyń minez-qulqyn ázildep óleńge qosyp, tapqyrlyǵymen kózge túsip otyrǵan. Anadan qasıet daryǵan bola­shaq aqynnyń óleń-jyrǵa, dom­by­raǵa qumarlyǵy balań sábı k­e­zi­nen bastalypty. 13 jasynan bas­tap aq­yn­­dyqqa anyq bet burǵan Nur­peıis “bala jyraý”, “jaıaý jyr­­shy” atanyp, elge tanyla bas­taı­dy. Jas kezinde-aq Ábýbákir Ker­­­deri, Murat Móńkeuly, Ma­ra­baı Qul­jabaıuly, Nurym Shyr­shy­ǵul­uly, Shernııaz Jaryl­ǵasuly se­kil­di dúldúldermen joldas bo­lyp, so­lardyń aqyndyq ónege­si­nen tálim alady. Belgili jyrshy-jy­raýlar­dan úırengen jyr-das­tan­daryn da aqyn jas­taıynan jyr­laǵan. О́zi týyp-ósken óńirdiń toı-jıyny Nurpeı­is­siz ótpeıtin bolǵan. Nurpeıis aqyn el arasynda as­qan jyrshylyq ónerimen de ke­ńi­nen tanylady. Aqynnyń tańnan-tańǵa jalyqpaı jyrlaǵan telegeı-teńiz jyr-dastandarynyń qata­ry­nda “Alpamys”, “Qobylandy”, “Or­aq-Mamaı”, “Qarasaı-Qazı”, “Jas Edil”, “Tórehan”, “Quby­ǵul”, “Er Tarǵyn”, “Kúlshe qyz”, ta­ǵy basqa kóptegen aıtýly jy­r­-lar bolǵan. Olardyń birqatary – ataqty “Qyrymnyń qyryq ba­tyry” jyrynyń salalary bolyp keledi. Kózkórgenderdiń aıtýyn­sha, Nurpeıis aqyn “Qyrymnyń qyryq batyryn” tutastaı da jyrlaǵan kórinedi. Osyndaı keń qarymǵa ıe jyrshy ózi kórgen, es­tigen oqıǵalary negizinde “Aqken­je”, “Narqyz” sekildi tóltýma dastandaryn da dúnıege keltirgen. 1938 jyl – Nurpeıis Baıǵa­nın­niń shyǵarmashylyq ǵumyryn­da­ǵy eń eleýli jyl boldy. Alys Aqtóbede, astanadan shalǵaıda jatqan aqyn daryny Jambyl Jabaev shyǵarmashylyǵynyń 75 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ádebıetshi qaýym nazaryna ilikti. Jazýshylar odaǵynyń tapsyrma­sy­men Jákeń toıyna daıyndyq retinde Aqtóbede aqyndar sletin ótkizýge kelgen aqyn Dıhan Ábilov osy sapar barysynda Nurpeıis aq­ynmen tanysady. Darynnyń da­rııadaı tasyp-tógilgen jyrlaryn tyńdap, tańǵajaıyp talantyna tánti bolǵan Dyhań Aqtóbede bol­ǵan kúnderinde Nurpeıis óleńderin alǵash ret oblystyq “Sosıaldy jol” gazetinde jarııalatady, radıo arqyly aqyn jyrlaryn respýb­lıka jurtshylyǵyna tyńdatady. Oblys basshylyǵy Nurpeıis aqyndy Jam­byl toıyna jiberýge biraýyzdan sheshim qabyldap, oǵan hatshy etip jas aqyn, jýrnalıst Másele Ja­ńabaevty taǵaıyn­daı­dy. Osy kezeń­nen bastap Nurpeıis Baıǵanın óleń­deri merzimdi bas­pa­sózde jıi jarııa­lanyp, ataǵy búkil Qazaqstanǵa málim bola bastaıdy. 1938 jyldyń mamyr aıynda Al­matyda ótken Jambyl toıy Nur­peı­istiń aqyndyq talantyn daralaı tanytqan jyr báıgesi ispetti boldy. Aqyn Jákeńe birneshe jyr-shashý­men keledi. Mereıtoıdan keıin Jazý­shy­lar odaǵy aqynǵa kóńil bólip, shy­ǵar­mashylyǵyna jaǵdaı týǵyza­dy. Babanyń ádebı hatshysy bolyp Aq­tóbe oblysyna belgili aqyn, jýr­­nalıst Ahmet Esken­dirov ta­ǵaı­ynda­la­dy. О́zi hatshylyq qyz­met atqarǵan 1938-1941 jyldar aralyǵynda A.Es­ken­dirov Nur­peıis atamyzdyń aı­týy­nan onyń kóp­tegen óleńderin, jyr-tol­ǵaý­laryn, “Aqkenje”, “Nar­qyz”, “Qarasaı-Qazı”, “Qobylandy ba­tyr” sekildi iri dastandaryn hatqa túsiredi. Aqyn shyǵarma­shy­lyǵy­nyń ózine etene jaqyn epıkalyq ar­na­ǵa oıysýyna Jazýshylar odaǵy­nyń da yqpaly bolǵan tárizdi. Bul uıym basqarmasynyń jaýapty hatshysy Dıhan Ábilov pen Halyq aqyndary seksııasynyń jetekshisi Qasym Amanjolovtyń 1938 jyl­dyń 10 shildesinde Nurpeıis Baı­ǵanınge joldaǵan hatynda: “Oqı­ǵa­ly iri poema berý sizdiń qoly­ńyzdan keledi dep sanaımyz. Uzaq óleńdermen qatar iri shyǵarma berseńiz óte jaq­sy bolar edi... Jurt­shylyq sizdeı aqynnan kóp­tegen jaqsy óleńderdi qumarta kútedi. Siz bul tilekti aqtaıdy dep senemiz”, delingen. Nurpeıis baba shyǵarmashyly­ǵy­nyń taqyryptyq jaǵynan túr­lene túsýine sol kezdegi qoǵamdyq ómirge belsene aralasýy tikeleı áser etti. 1939 jyly aqyn qazaq sovet jazý­shylarynyń II sezine delegat bolady. Sezden keıin ol kisi ta­lantty aqyn-jazýshylar qatarynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń mú­sheligine qabyldanyp, respýblıka­lyq sletke qatysady. Sol jyldyń 16 tamyzynda Máskeýde ótken Búkilodaqtyq aýyl sharýa­shy­ly­ǵy kórmesine barǵan aqyn kór­meden alǵan áserimen “О́ńimdegi jumaq” atty óleńin shyǵarady. Bul shy­ǵarma ile-shala orys tiline aýda­ry­lyp, Búkilodaqtyq radıodan oqy­lady. Nurpeıis aqynnyń KSRO kó­leminde tanylýy osylaı bastalady. 1940 jyly Nurpeıis Baıǵanın­niń qoǵamdyq eńbegi laıyqty ba­ǵa­lanyp, “Qurmet belgisi” ordenimen marapat­talady. “Aqyn shabyty” atty N.Baı­ǵanınniń tańdamaly jınaǵy osy jyly jaryq kóredi. Onyń alǵysózin jazǵan kórnekti ádebıet zertteýshisi E.Ysmaıylov “Nurpeıis aqyn” maqalasynda ba­ba­nyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna keń kólemdi sholý jasap, qundy ǵy­lymı málimetter keltirgen, Nurpeı­is aqyn talantynyń barlyq qyr­la­ryna tereńdeı toq­talyp, onyń bire­geı shyǵarmashylyq portretin som­da­ǵan. Nurpeıis aqyn shyǵarmashy­ly­ǵy­nyń sońǵy kezeńi Uly Otan soǵy­sy jyldaryna tustas keldi. Aqyn boıyndaǵy muqalmas qaırat, sónbes senim, asqaq otanshyldyq rýh onyń soǵys jyldarynda jazylǵan jyrla­rynda erekshe kórinis tapty. О́zi jet­pis jylǵa jýyq jyrlaǵan “Batyrlar jyrynyń” bar asylyn aqyn osy jaýyngerlik jyrlaryna syıǵyza bilgen. Otan soǵysy kezinde de aqyn seksennen asqan jasyna qaramaı, únemi el arasynda bolyp, maıdanǵa kómek jınady, jeńiske degen senimge toly jyrlarymen jurtshylyqty jigerlendirip, eseleı eńbek etýge shaqyrdy. Maıdandaǵy jaýyngerlerge elden joldanǵan az­yq-túlik, kıim-keshekpen birge Nur­peıis aqynnyń jalyndy jyrlary da úzdiksiz jetip jatty. Babamyzdyń kóptegen órshil óleńderi, “Dańqty jıyrma segiz”, “Er týraly jyr”, “Jıyrma bes” atty poemalary osy kezeńde dúnıege keldi. “Qazaqstan – maıdanǵa” óleńi boıynsha sol tusta derekti kınoocherk jasaldy. Batys­taǵy árbir jaqsy habarǵa qýanysh­pen jyr arnap, jeńis saǵatyn taǵat­syzdana tosqan, aýrý meńdep, tósek tartyp jatqan sońǵy sátine deıin “Men ólmeımin, órleımin” dep ji­ger­lene jyr jazǵan aqyn 9 mamyrǵa bir aı qalǵanda – 1945 jyldyń 9 sáýirinde kóz jumady. * * * Ústimizdegi jyly belgili aqyn, biregeı shyǵarmashylyq tulǵa Nur­peıis Baıǵanınniń týǵanyna 150 jyl toldy. Osy aıtýly mereıtoı qarsa­ńynda akademık S.Qasqabasov bas­qaratyn Ádebıet jáne óner ıns­tıtýty N.Baıǵanın shyǵarmala­ry­nyń 5 tomdyq tolyq jınaǵyn daı­yn­­dady (qurastyrǵan – osy jol­dardyń avtory). 1956 jyldan bergi jarty ǵa­syrdan astam ýaqyt ishinde aqyn shy­ǵarmalarynyń tolyq jınaǵy jaryq kórmegenin eskersek, bul sharanyń ǵy­lymı mańyzy qan­sha­l­yqty zor ekenin uǵynýǵa bolady. Jınaqtyń daıyndalý barysyna N.Baıǵanınniń ne­meresi Erbolat Momynuly Baıǵa­nın basqaratyn “Qazaqtyń halyq aqyny Nurpeıis Baıǵanın atyndaǵy qor” ujymy qarjylaı qoldaý kórsetti. N.Baıǵanın shyǵarmalarynyń I-tomynda aqynnyń buǵan deıingi basylymdarda jaryq kórgen barlyq óleńderin tolyq qamtýǵa talpynys jasaldy. Sonymen qatar babanyń bu­ryn esh jerde jarııalanbaǵan birneshe óleńi (“Okopqa”, “Kektiń daýsy”, “Eń­bekshi elim, qulaq sal”, “Otan tý­raly jyr”, “Muǵalimge”, t.b.) akade­mııa­nyń qoljazba qor­larynan aly­nyp, jınaqqa engizildi. Jekelegen óleńder merzimdi basy­lym­dardan aly­nyp, aqyn shyǵarma­larynyń jı­na­ǵyna alǵash ret ji­be­rildi. II-tomda aqynnyń tolǵaýlary men dastandary, aıtystary men sóz qaǵystyrýlary, joqtaýlary men naqyl-termeleri qamtyldy. Qol­jaz­ba qorlarynda saq­talǵan nusqalar negizinde daıyndalǵan “El tilegi”, “О́tken kún”, “Dańqty jıyrma se­giz” sekildi kólemdi tolǵaý-dastandar, “Naqyl terme”, “Jumbaq óleńder”, “Joq­taýlar” sekildi ártúrli janr­daǵy birqatar týyndylar, aqynnyń arnaý-tilekteri men birneshe sóz qaǵystyrýlary osy tomda alǵash ret baspa júzin kórip otyr. N.Baıǵanın shyǵarmalarynyń III jáne IV-tomdary batyrlyq jyr­lardyń aqyn jyrlaǵan nusqalaryn qamtıdy. III-tomǵa “Alpamys batyr” jáne “Qobylandy batyr” jyrla­ry­nyń baba jyrlaǵan nusqasy engi­zilse, IV-tomǵa “Qubyǵul”, “Tóre­han”, “Qa­rasaı-Qazı” dastandary jiberildi. IV-tomnyń kirispesi retinde Nurpeıis aqynnyń batyrlar jyryn jyrlar aldynda aıtatyn ataqty “Jelisi” berildi. “Jeliniń” onshaqty joldan tu­ratyn shaǵyn úzindisin belgili áde­bıet zertteýshisi E.Ysmaıylov 1940 jyly jaryq kórgen “Aqyn shabyty” jınaǵynyń alǵysózinde keltirgen bolatyn. Sonymen qatar osy tomǵa “Qarasaı-Qazı” dastanynyń quram­das bóligi ispetti “Qaraúlektiń Ma­maı­dy joq­taǵany” atty tolǵaýdyń N.Baı­ǵanın jyrlaǵan nusqasy en­gizildi. “Este­likter. Zertteýler. Ar­naýlar” degen atpen daıyndalǵan V-tomǵa ǵylymı eńbekterden, merzimdi basylym­dar­dan jáne qoljazba qorlarynan al­ynǵan N.Baıǵanın týraly estelik­ter, aqyn shyǵarma­shy­lyǵy týraly zertteýler jáne babaǵa arnalǵan óleńder iriktelip, toptas­ty­ryldy. Bul tomda qamtylǵan mate­rıal­­dardyń birqatary qoljazba kúı­inde saqtalyp kelgen, osy jınaqta alǵash ret baspaǵa jiberilip otyr. Ult tarıhynyń mańyzdy beles­terin halyqpen birge ótkergen, jet­pis jyl jyrlap, óz dáýirindegi aza­mat­tyq tarıhtyń kórkem shejiresin jasaǵan Nurpeıis aqynnyń árbir óleńinen onyń boıyndaǵy sarqyl­mas kúsh-qýat, qajymas qaısarlyq, rııasyz shynaıylyq, tereń parasat, myzǵymas senimdilik tógilip turady. Jyrlaryndaǵy osy qasıet Nurpeıis aqyndy ómiriniń ón boıynda halyq­tyń arqa súıer azamaty retinde tanytty. О́leńderiniń asqaq rýhty mazmunyna kóńil súısinter kórkem­digi men kóz toıdyrar kemel qury­ly­my astasqan aqyn shyǵarmashy­ly­ǵy tól ádebıetimizdiń tarıhyna shyn mánindegi dara qubylystardyń biri retinde endi. Sol dara qubylystyń biregeı beınesin tolyq ári túpnusqa qalpynda aıshyqtaı kórsetý jolyn­da jasalǵan bizdiń osy eńbegimiz el ıgiligine qyzmet etse, maqsaty­myz­dyń oryndalǵany dep bilemiz. Nurpeıis Baıǵanınniń 150 jyl­dyq mereıtoıy – tek aqynnyń ǵana emes, ol kóz jumǵansha qyzmet etken aqyndyqtyń, jyraýlyqtyń, jyr­shy­lyq ónerdiń toıy. Sondyqtan óleń­ge arnalǵan sózimizdiń sońyn óleń­men bekitip, aqynnyń jerlesi K.Ospaǵambetovtiń jyr joldarymen túıindeýdi jón kórdik: Túıdek te túıdek óleńi Arǵymaq minip aı mańdaı, Aqyny qaıta oralsa, Aıtylmas búgin án qandaı! Jatqa aıtyp jyryn jyrshynyń Máre de sáre baýyr júr, Ebil de sebil etegi Tolǵatyp toıǵa aýyl tur! Emirengen jurtyn búgingi Erekshe kúımen elitip, Aqtóbe ústin jelpıdi Nurpeıis atty daýyl-jyr! Sýrette: N.Baıǵanın (soldan ońǵa qaraı ekinshi) jáne ataqty dıqan Sh.Bersıev (oń jaqtan birinshi). Aınur ÁBDIRÁSILQYZY, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.