Summit

Helsınkıden Astanaǵa deıin Eýropa qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) –  quramyna 56 memleket-qatysýshy múshe bolyp kiretin qýatty qoǵamdyq qaýymdastyq. Ol Birikken Ulttar Uıymy Jarǵysynyń VIII taraýyna sáıkes Eýropadaǵy shıelenisterdi eskertý men daǵ­darysty jaǵdaıdyń aldyn alý, oryn alǵan oqys oqı­ǵalardy retteý men odan keıingi ahýaldy qalpy­na keltirý maqsattaryna qyzmet etedi.  Qazirgi tańda aldyna budan da basqa iri mindetterdi qoıyp otyrǵan bul uıym óz qamtýyndaǵy elderdegi qarýlaný, preventıvti elshilik, senim men qaýipsizdikti nyǵaıtý, adam quqyǵy, saılaýlardy baqylaý, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik máselelerine aralasady.

Uıym qurylýynyń resmı datasy bolyp tabylatyn 1975 jyldyń 1 tamyzy kúni Hel­sınkıde Eýropa qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq keńesiniń (EQYK) birinshi sammıti óz jumysyn bastady. Alǵash quryl­ǵan kezinde ol qazirgideı uıym emes, keńes már­tebesinde dú­nıege keldi. Tap osy kúni Sýomı eli asta­na­synda bas qosqan Eýropanyń 33 eliniń, AQSh pen Kanadanyń basshy­lary qatysý­shy-memle­ketterdiń óz azamattaryna qarym-qa­tynasy, sondaı-aq olardyń ózara baıla­nysy tár­tibiniń negizgi qaǵıdattary kórsetilgen aktisine qol qoıdy. Osyǵan baılanysty Hel­sınkı aktisi jalpy eýropalyq qaýipsizdik júıesin qalyp­tas­tyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam­dar­dyń birine aınaldy. Mundaı júıe qury­lýynyń obektıvti alǵysharttary ótken ǵa­syr­dyń 60-70-jyl­dary­nyń sheginde paıda boldy. Ol eń aldymen Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy shıelenis qaýpin ydyratý, ózara baılanystary arta túsken memle­ketterdiń qa­rym-qatynas­taryn retteý mura­ty­nan týyndady. 60-jyldardyń ekinshi jartysynda Keńes Odaǵy Batys pen Shyǵys arasyndaǵy shıe­lenis­tiń báseń­dep, qarym-qatynastyń jolǵa qoıyla bas­taǵanyn paıdalanyp, kóp qyrly Varshava kelisim-sharty uıymy atynan Eýropa qaýipsiz­digi máseleleri jóninde keńes ótkizip, Eýropa­daǵy qazirgi shekarany bekitip beretin jáne Batys pen Shyǵys arasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq keń kólemdi yntymaq­tas­tyq­qa jol ashatyn qu­jat­ty saltanatty jaǵdaıda qabyldaýǵa usynys jasady. Bul ıdeıaǵa barynsha saq qaraǵan NATO 1969 jyly belgili bir sharttary oryndalǵan jaǵdaıda atalmysh keńeske qatysa alatynyn bildirdi. Soltústik Atlant blogy bul sharttardyń ara­syna keńeske Qurama Shtattar men Kanadany tolyq quqyq­tarymen qatystyrý­dy, Berlınniń quqyqtyq statýsyn bekitýdi, Eýropada ıad­rolyq emes qarýsyzdandyrýdy jáne kún tár­tibine adam quqyqtaryn qorǵaý máselesin endirdi. 1970 jyldyń basynda keńestiń shaqyry­lýyna tusaý salyp turǵan basty kedergi alyn­dy. KSRO oǵan AQSh pen Kanadanyń qaty­sýyna kelisim berdi. Jıynda Berlın jóninde tórt jaqty kelisimge qol qoıyldy, kúsh qoldanýdan bas tartý jáne GFR, GDR, Polsha, Chehoslovakııa jáne Keńes Odaǵy ara­laryn­daǵy shekaralardyń myzǵymas­ty­ǵyn moıyn­daý jóninde kelisim-shart jasal­dy. 1973 jyldyń 3-9 shildesi aralyǵynda Hel­­sınkıde ótken kelissózdiń birinshi keze­ńine Eý­ro­­pa­nyń barlyq 35 memleketiniń (Al­banııadan basqa), Qurama Shtattar men Kana­da­nyń syrtqy ister mınıstrleri qatysty. Olar talqylaý barysynda “Kógildir kitap­ty” bekitip, óz úki­met­teriniń Eýropa­daǵy qaýip­sizdik jáne ynty­maqtastyq másele­leri jónin­degi ustanymdaryn jetkizdi. Kelissóz­derdiń ekinshi kezeńi 1973 jylǵy 18 qyr­kúıek pen 1975 jyl­ǵy 21 shilde aralyǵynda Shveı­sarııanyń Jene­va qalasynda ótti. Ol Keńes­tiń qory­tyn­dy qujaty­men jumys is­teýge arnaldy. Al úshinshi kezeń sol 1975 jyl­ǵy 1 tamyzda osy qu­jatty odan ári taldap, qol qoıýmen aıaq­taldy. Sondyqtan da biz ony “Helsınkı Qorytyndy aktisi” dep ataımyz. Bul uıym tarıhyndaǵy sonymen birge birinshi sammıt boldy. Sodan bergi 35 jyldyq kezeńde bar-joǵy 6 sammıt qana ótti. Endi solarda qaralǵan negizgi másele­lerge qysqasha sholý jasap óteıik. 1975 jyl­ǵy 1 ta­myz­da Fın­lıan­­dııanyń astanasy Hel­sınkı qala­syn­da ótken sammıtte birinshi kezekte mańy­zy bar on qa­ǵı­dat­ty (by­la­­ıynsha “Hel­sın­kı deka­logy” dep atalady) bekitti. Olar osy qaǵıdattardy “saıası, ekono­mıkalyq jáne áleý­mettik júıeleriniń, son­daı-aq olar­dyń kólem­deriniń, geogra­fııalyq jaǵdaılary men ekono­mı­kalyq damý deń­geı­­leriniń ártúr­li bolǵan­daryna qara­mastan”, “qatysý­shy-memle­ket­ter­diń árbiri­ne qatysty qoldaný jáne olardy qurmetteý” turǵy­synda óz­derine mindetteme aldy. Al “Helsınkı dekalogy” egemendik, teńdik, egemendikke tán quqyq­tardy qorǵaý (1), kúsh kórsetpeý jáne kúsh kór­setýge qoqan-loqy jasamaý (2), she­kara­­lardyń myzǵymastyǵy (3), memleket­ter­diń terrıtorııalyq tutas­tyǵy (4), ta­lastardy beıbit jolmen retteý (5), bir-biriniń ishki isterine aralaspaý (6), oı, ar, din jáne senim er­kin­digimen qosa adam quqyǵy jáne bos­tandyǵy negizderin qur­metteý (7), halyq­tardyń teńdigi jáne óz taǵdyryna bılik jasaý quqyǵy (8), memleketter ara­syndaǵy ynty­maqtastyq (9), halyq­aralyq quqyqtar jó­nindegi mindettemelerdi aby­roı­men oryndaý (10) dep órile­tin qaǵıdat­tardy ómirge ákeldi. 1990 jyldyń kú­zinde Fransııanyń as­ta­nasy Parıj qa­la­­syn­da ótken kelesi ekinshi sammıt EQYK-niń is-qı­my­lyndaǵy bet­burys­ty kezeń re­tinde tarıhta qal­­­dy. Osy jylǵy 21 qarashada qol qo­ıylǵan Parıj har­tııasy eń aldy­men jańa Eýropa­daǵy qyrǵı-qabaq soǵystyń sońǵy núktesi qoıylǵanyn pash etti. Sonymen birge ol EQYK-niń kelissózder men dıalogtar júrgizýge arnalǵan forým túrinen belsendi qımyl jasaıtyn qu­rylymǵa aınalǵanyn kórsetip berdi. Osy­laısha jańa Eýropaǵa arnalǵan Hartııada uıymnyń qurlyqtaǵy tarıhı ózgerister úderi­sin basqarýǵa ózindik úles qosýy men qyrǵı-qabaq soǵys aıaqtal­ǵannan keıin paıda bolǵan jańa suraqtarǵa naqtyly jaýap qaı­tarýy turǵysyndaǵy alǵan mindetteri qo­ıyldy. Bul mindetterdi sheshý úshin birneshe mekeme men ınstıtýt quryldy. Endi Keńestiń jumysy turaqty sıpatqa ıe bolyp, ol udaıy kezdesýler ótkizip turý negizine baǵyndy. Sammıtte saıası keńes berýshiliktiń úsh bas­pal­daqtan turatyn tetigi quryldy. Olar­dyń birinshisi qatysýshy-memleketter basshy­lary men úkimet jetekshileriniń eki jylda bir ret ótip turatyn kezdesýlerine negizdeldi. Sam­mıt­terde negizgi óńirlik jáne keń kólemdi problemalar talqylanyp, EQYK-niń is-qımy­ly­nyń prınsıpti baǵyt­taryn belgileý men Ke­ńestiń negizgi qujattaryn qabyldaý máse­leleri sheshilýi tıis boldy. Ekinshi saty EQYK úde­risi sheń­berindegi saıası konsýltasııalar alý­dyń ortalyq forýmy – syrtqy ister mınıstr­leriniń kezdesýi túrinde ótetin bolyp sheshildi. Keńes Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaq­tastyq jónindegi Jıynǵa qatysy bar másele­lerdi talqy­laýǵa negizdeldi. Al úshinshi bas­qyshta fýnksııa­syna Keńes otyry­syna qaraýǵa usynylatyn máselelerdi da­ıyndaý, onyń sheshimderin oryndaý, son­daı-aq basqa da aǵym­daǵy máselelerge sholý jasaý kiretin aǵa laýa­zymdy tulǵalar komıteti jumysqa qosylady. Osylaısha jańa Eýropanyń Parıj har­tııasy Keńes­tiń sheń­berinde shıelenisterdi beıbit jolmen tar­qa­týǵa baı­la­­nys­ty jal­py­eýro­pa­lyq ynty­maq­­tas­tyq spek­tri­niń ba­rynsha keń aýqymdy mindetterin sheship otyrýǵa qabiletti uıymdyq qurylym qurý­dyń qajetti alǵy sharttaryn jasap berdi. Hartııa qyrǵı-qabaq soǵys qorytyn­dylary shyǵa­ryl­­ǵan jáne Eýro­pa kontınentinde Batys pen Shy­ǵys arasyn­daǵy qarym-qaty­nastardyń jańa dáýiri bastal­ǵanyn jarııa­laǵan birinshi kóp qyrly qujat boldy. Helsınkıde ekinshi márte, 1992 jyl­­­ǵy 9-10 shil­­de kún­de­ri ót­ken kelesi úshin­shi sam­mıt (“He­l­sın­­kı-II”) kóp jaǵ­daı­da eý­­­­­­­ro­­pa­lyq qaýip­­­siz­dik­tiń ja­­ńa ar­hı­­tek­tý­ra­sy tujy­rym­­damasyn odan ári damytý­dyń she­shýshi kezeńine aınaldy. О́ńirlik kıkil­jińder birinshi kezekke shyqqan jańa ýaqyt aǵymy endi qurlyqtaǵy qaýipsizdikti qamta­masyz etýdegi kóptegen tirlikke basqasha tur­ǵydan qaraýǵa májbúrledi. Sondyqtan 1992 jylǵy Hel­sın­kı deklarasııasy EQYK “jańa Eýropanyń qalyptasý úderisi baǵytyn anyq­taýshy jáne osy úderisti yntalan­dyrýshy forým bolyp tabylatynyn” málimdedi. Helsınkı-II sammıtiniń sheshimi negizinen eýropalyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi pikirtalas úshin ashylǵan forýmnan jedel fýnksııa­larǵa ıe birshama qýatty uıymǵa aı­naldyrýǵa baǵyttaldy. Alaıda, bul jolda naq­tyly istelingen pármendi jumystar on­shalyqty kóp bolǵan joq. Sammıttegi ómir­ge týra engen jáne EQYK-niń áleýetin baıyta túsken sanaýly sheshimderdiń biri az ulttar isteri jónindegi Joǵary komıssar laýa­zy­myn endirý boldy. Kelesi, 1993 jyly Rımde syrt­qy ister mınıstrleriniń qatysýy­men ótken kezdesýde EQYK-niń tıimdiligin kóterýge baǵyt­talǵan birqatar bastamalar qozǵaldy. 1994 jyldyń jel­toqsan aıyn­da Ven­grııa­nyń as­­tanasy Bý­da­­pesht qa­la­­­syn­da ót­ken tór­tin­­shi sammıt XXI ǵa­syr­da­ǵy qaýip­­­­siz­dik­tiń ustyny qan­­daı bolýy kerek ekeni jó­­­nindegi má­seleni tal­qy­lady. Mundaı modeldi jasaý osynyń aldyndaǵy Hel­sınkı-II sammıtinde sulbasy syzylǵan uıym­dyq ózgeris­terdi jasap shyǵýǵa negizgi tetik bolady dep eseptelindi. Jıyn­ǵa qa­ty­sýshy-memleketter bas­shy­lary sondaı-aq EQYK qamtýyndaǵy óńirlerde áskerı qaq­tyǵystar sharpysy, adam quqyǵyn aıaqqa taptaý oqıǵalary, az ult­tar ókilderine qysym jasaý derekteri áli toq­tal­maı turǵanyna alańdaýshylyq bildirdi. Olar EQYK sheńberinde qabyldanǵan qaǵıdattar men mindetterdiń keń aýqymda oryndalmaı kele jat­qanyna baılanysty sheshýshi qımyl­dar jasaý qa­jet ekenin moıyndaı otyryp, Keńestiń aımaq­taǵy shıelenisterdi aldyn ala eskertýdegi, olardyń al­­dyn alýdaǵy jáne daǵdarystardy retteýdegi bas­ty quraldardyń biri bolyp tabylatynyna nazar aýdardy. Bir aıta ketetin nárse, Býdapesht deklara­sııasy mátininde qatysýshy-memleketterdiń bir júıege túsýge umtylysy, basqa da eýro­palyq, óńirlik, transatlantıkalyq uıym­darmen jáne ınstıtýttarmen meılinshe shy­na­ıy yntymaqtastyq negizine kóshýi sekildi máseleler qarastyrylǵanymen, ol oryndala qoıǵan joq. Ony is júzine asyrýdyń naqtyly sharalary osydan úsh jyl ótkennen keıin, 1997 jyly Kopengagende syrtqy ister mı­nıstrleriniń keńesinde qabyldandy. Aqyr sońynda, sammıtke qatysýshy-mem­leket­ter Eýropadaǵy qaýipsizdiktiń jalpy keńistigin qalyp­tastyrýdaǵy EQYK róliniń kúrt óse túsýi ony Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) aınal­dyrýdy talap etetinin moıyndady. 1996 jylǵy jeltoqsan aıyn­da Portýga­lııa­­nyń astanasy Lıs­­sabon qala­syn­­da ótken besinshi sammıt mu­nyń al­dyn­da­ǵy jıynda kó­te­ril­gen XXI ǵa­syr­daǵy qaýip­siz­­diktiń modeli qandaı bo­­lýy ke­­rektigi jó­­nin­degi máse­leni odan ári tal­qylaýdy kún tártibinde usta­dy. Onyń ústine bul «Eýropa qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy» atanǵan qurylymnyń birinshi basqosýy boldy. Al portýgal jerindegi talqylaý­lardan soń “Eýropanyń XXI ǵasyrdaǵy Eýropa úshin jalpy jáne jalpyǵa ortaq qaýipsizdigi modeli” dep atalatyn deklarasııa dúnıege kelip, “Qarýlanýdy baqylaýdyń negizderi” men “Forým­nyń qaýipsizdik sala­syn­daǵy ózara qyzmettestik jónindegi kún tártibin damytý” degen qujattar bekitildi. Tap osy jıynda EQYU-nyń barlyq ól­shemder bo­ıynsha qaýipsizdik pen turaq­tylyqty nyǵaıtý isindegi sheshýshi róli týra­ly tezısti odan ári damytý jaıy kóterildi. Kezegi boıyn­sha altynshy bolyp otyr­ǵan Ys­tambul sam­mıti 1999 jylǵy 19 qara­shada shaqy­ryl­dy. Bul jıyn birinshi ret sha­­­qyrý­shy eldiń as­tanasy emes qalada ótti. Al eki qur­­lyq­ty jalǵap jat­­­­qan shy­raıly sha­har­­da bas qosqan atal­­mysh sammıtke 54 mem­leket-qaty­sý­shy­nyń basshy­lary keldi. Munda qabyl­dan­ǵan Eýropa qaýip­­sizdiginiń hartııasy uıym tarı­hyndaǵy belgili bir kezeńdi tuıyqtaıtyn qu­jatqa aınaldy. Ol osynyń aldyndaǵy eki sammıtte talqylanǵan Eýropanyń XXI ǵasyr­daǵy qaýipsiz­digi modeli jónindegi pikirta­las­tyń túıinin túıdi. Eýropa qaýipsizdiginiń hartııasynda atap ótil­gen basty jańa elementter EQYU-nyń shıelenisterdi kúni buryn eskertý men olardyń aldyn alý­daǵy basty qural retindegi rólin kúsheıtetin jańa qadamdardy, tetikter men quraldardy paıdalaný bolyp tabylady. Al sammıtke qatysqan memleket­terdiń bas­shylary men úkimetter jetekshileri bir aýyz­dan ózderiniń “EQYU óńirinde erkin, demo­kratııaly jáne meılinshe birtutas uıym qurý isine belsene aralasatyndaryn” málimdedi. Osynaý maqsatqa jetý úshin sammıtte mynadaı qadamdar jasaldy. Olardyń qata­rynda EQYU men basqa da halyqaralyq uıym­dardyń arasyndaǵy ózara áriptestikti nyǵaıtý úshin yntymaqtastyqqa negiz­­delgen qaýipsizdik platformasyn qabyldaý, qaýip­sizdik Uıymy­nyń jalpyǵa birdeı talabyn naqty oryndaı otyryp, beıbitshilikti qoldaý opera­sııalaryn­daǵy EQYU-nyń rólin arttyrý, EQYU-nyń jergilikti jerlerdegi iri azamattyq operasııa­lardy ótkizý men suraǵan kómekterine jedel ún qatý maqsatynda shuǵyl sarapshylyq jáne yntymaqtas­tyq toptaryn qurý, zańnyń ústem­dik qurýyn saqtaý men qu­qyqtyq tártipti qal­py­na keltirý maq­satynda polıseılik qyzmet salasyndaǵy múm­kin­dikterdi ulǵaıtý, EQYU operasııa­laryn jer­gilikti jerlerde josparlap, óristetý úshin kerekti jedel ortalyqtar qurý, EQYU-nyń Turaqty keńesi janynan Daıyndyq komıtetin bekitý jolymen EQYU sheń­berinde saıası konsýltasııalar úderisin nyǵaıtý sekildi tarmaqtar qaras­tyrylǵan. Ystambulda qabyldanǵan bul hartııa óz kezeginde EQYU qatysýshy-memleketteriniń “minez-qulyq kodeksine” aınaldy. Onyń negizin barlyq EQYU qatysýshy-memleketteriniń BUU Jarǵysy men Helsınkı Qorytyndy aktisine tolyq baǵy­nysh­tylyǵy quraıdy. Bul qujat Uıymnyń soǵys pen búlinshilikter sal­darynan zardap shekken aýmaqtar­daǵy adamdar ómirin qalpyna keltirý men shıelenis­terdiń aldyn alý jáne olardy boldyrmaý jónindegi mıssııasyn taza oryndaýyna jol ashyp berdi. Mine, basy sonaý 1975 jyly Hel­sınkıden bastalǵan sammıtterdiń jetinshisi búgin  Astana tórinde jalǵasyn tapqaly tur. Álem jurt­shy­lyǵynyń osy jetinshi sammıtten de kúteri kóp. Serik PIRNAZAR.