Kómeski izdiń sáýlesi

Tarıh úni

Qostanaıda ult ustazy Ahmet Baıtur­synovtyń jary Badrısafa ómirin zert­teýge jáne jerlengen jerin anyqtaýǵa arnalǵan ekspedısııa qurylǵaly anamyz­dyń arýaǵyna baǵyshtalǵan birqatar ju­mystardyń basy qaıyryldy. Nysanaǵa alǵan isterdiń arasynda Badrısafanyń tabany tıgen jáne ol jaıynda bir derek shyǵyp qala ma dep úmittengen oryn­dar­dyń barlyǵyn shama jet­kenshe júrip ótý de kózdelgen edi. Árı­ne, bul oraıda Ba­tys Sibirde jatqan Tom­nyń orny bólek. Zamannyń lebi, ýaqyttyń jeli de­ge­­nimizben, belgili bir adamdardyń ozbyr­ly­ǵynan odan tutas halyqtyń japa shekkeni, zábir kórgeni tarıh keshirmes kúná. Atyń óshkir F.Goloshekınniń uıymdas­ty­rýy­men 1928 jyly baılardyń malyn tárki­leýden bastalǵan kesapat sońy “kishi Oktıabr” naý­qany arqyly ashtyqqa ulas­ty. Qazaq hal­qy tozdy, bosty, qyryldy. Oǵan jany kúı­­gen, qarsylyǵyn bildirgen bas kóterer azamattarynyń barlyǵy bol­mashy syltaýmen, “ultshyl” degen jalamen ustalyp, qamalyp, atyldy nemese Sibirge aıdaldy. Olar­dyń aldyńǵy qa­ta­rynda burynnan da “ultshyl”, “alash­or­dashyl” aty bar, on­yń ústine qazaq dala­syndaǵy kámpeskeni jutqa teńegen Ahmet Baıtursynov turǵan edi. Ol 1929 jyly 2 maýsymda Qyzylorda qalasynda tutqyn­daldy da, jylǵa jýyq tergeýden keıin, ıaǵnı 1930 jyly sáýir aıynda Bi­rikken saıası bas basqarma kollegııa­sy­nyń qaraýy­men atý jazasyna kesildi. Biraq bul joly óziniń Qyzyl krest qoǵa­my­na jazǵan ary­zy oqqaǵar bolyp, Ah­met atamyz ajal tyr­naǵynan aman qaldy. Atý jazasy kons­lagermen aýystyryldy. Jazýshy Tur­syn Jurtbaıdyń “Uranym-Alash!” kita­byn­da Ahmet Baıtursynovtyń OGPÝ mekemelerine baqylaý jasaıtyn respýblıka prokýrorynyń orynbasaryna jaz­ǵan óti­nishi berilgen. Onda ult kósemi ózine kesilgen jaza týraly málimet beredi: “OGPÝ-diń 1931 jyl­ǵy 13 qańtardaǵy qaýly­sy­men meniń dúnıe-múlkim tárki­le­nip, ózime on jyl konslagerde otyrýǵa úk­im shyǵa­ryldy. Sol OGPÝ-diń 1932 jyl­ǵy 4 qara­shadaǵy qaýlysymen merziminen buryn bo­satylyp, 3 jylǵa Soltústik ólkege jer aýdaryldym”, deıdi de ary­zy­nyń sońyn­da: “1933 jyldyń 6 qań­tary, Adresim: Arhangelsk, Solombala, 1-derevnıa, 1-boı­lyq, №9 úı” dep jaza­syn ótep jatqan ýaqyty men meken-jaıyn kór­­setedi. Ahań bolmasa Badrısafanyń basy­n­a daý­­­­yl­dyń qara bulty úıiriler me edi, ál­de taǵdyry basqasha óriler me edi kim bilsin. Biraq erine adal anamyz jel aıdaǵan qańbaqtaı zamannyń ókpek jeli qaıda jul­­­­qysa sonda bardy. Birikken saıası bas basqarma kollegııasy Ahańa konslagerge úkim shyǵarǵan kú­ni, ıaǵnı 1931 jyly 13 qańtarda Badrısafa Muhamedsadyqqyzy men on eki jasar qyzy Sholpandy Tom oblysyna bes jylǵa jer aýdaryp jibergen edi. Qaýlynyń ózi qandaı qorqynyshty bolsa, onyń oryndalýy, batpaǵy, masasy, sýyǵy men ashtyǵy birinen biri ótetin Batys Sibir ólkesi naǵyz dozaq bolatyn. Ahmet Baıtursynov 1932 jyly jeltoq­sannyń 31-i kúni Mirjaqyp Dýla­tovqa jaz­­­ǵan hatynda óziniń Arhangelskige sol jyly qarashanyń 30-da kelgenin aıtady. Ári sýyqtan, ári jumyssyzdyqtan, qym­batshylyqtan ol Arhangelskige bara qı­na­lady. Al Mirjaqypqa 1933 jyldyń ba­synda jazǵan hatynda: “Bir jaǵynan – aýrý, ekinshi jaǵynan – sýyq, úshinshi ja­ǵynan – ashtyq, úsh jaqtap qysyp, árkimniń atsalysqan kómegi arqa­syn­da kúneltip kele jatqan jaı bar. Bul qalyppen kópke barmaı bir shegine baryp tynatyn shyǵarmyn. “Qyr balasy” (Á.Bókeıhanov) qoldan kelgen kómegin istep-aq jatyr”, deıdi. Álıhan Bókeıhanovtyń kómegimen Ahań M.Gorkııdiń burynǵy áıe­li, Qyzyl krest qoǵamyn basqarǵan E.Peshkovaǵa densaýlyǵynyń nasharla­ǵanyn aıtyp, sondyqtan Tomǵa aıdaýda júrgen áıeliniń janyna barýǵa ruqsat su­rap ótinish jazady. Ahań tilegi oryn­dalady. Sóıtip, 1933 jyldyń 4 shildesinde otbasyna kelip jetedi. Aldymen Bad­rısafa otyrǵan Krıvosheın aýdanynyń Jýkovo derevnıasyna kelgen Ahań, bizdiń oıymyzsha, sol kezde osy aýdanǵa qaraǵan Mogochıno selosynda, ózi hatynda jaz­ǵandaı, qyrkúıek aıynan bastap turǵan.

Tamuq izi

“Badrısafa” ekspedısııasynyń múshe­le­ri – Ahmet atamyzdyń kindik qany ta­m­ǵan Aqkóldiń azamaty Ibragım Aǵytaev pen osy joldardyń avtory Tom qalasyna kelgenimizde aldymen jerdiń óte shal­ǵaılyǵy bilindi. О́rkenıettiń bar jetistigin paıdalanyp otyr­ǵan kezde jolaý­shy­ny sharshatatyn bul shaharǵa Badrısafa men kishkentaı Sholpan qańtardyń orta­syndaǵy qaqaǵan aıazda qandaı jaǵdaıda jetti eken deseńshi? Tom qalasynyń irgesi HVII ǵasyrda, Borıs Godýnov patsha tu­syn­da qalanǵan. 1878 jyly jumysyn bas­taǵan Tom memlekettik ýnıversıteti jáne odan keıingi Tom polıtehnıkalyq ýnı­versıteti, medısına ınstıtýty áli kúnge deıin qalyptasqan dástúrin úzbeı kele jatqan iri basty bilim ordalary. Polı­tehnıkalyq ýnıversıtette ultymyz uly­la­rynyń biri Qanysh Sátbaev bilim alǵan. Atalmysh oqý ornyna jaqyn jerdegi geologtar alleıasynda 2008 jy­ly Qanysh aǵaǵa eskertkish orna­tyldy. Os­yn­daǵy qazaq dıasporasynyń ókili, qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵynyń je­tekshisi Qanatbek Smaǵulov atamekennen kelgen qonaqtardy aldymen Q.Sát­baev atamyz­dyń eskertkishine aparatyn dástúrdi qa­lyptas­ty­­rypty. Biz de qa­laǵa kirgen bette Qanysh atamyzdyń eskertkishine taǵzym ettik. Sibir áý bastan-aq Reseıdegi qaı pat­shanyń tusynda da jer aýdaryl­ǵandar­dyń, elden alastatylǵandardyń, saıası qýǵyn kórgenderdiń mekeni bolǵan. Bul ólkeni ıgergenderdiń biri de solar. Al 1917 jyldan bastap qyzyl ımperııalyq saıasat kezinde Keńes Odaǵyna pıǵyly qarsy degenniń bar­lyǵyn osynda toǵyt­ty. Gýlag-tyń kartasynda Tom oblysynda tórt lager orna­lasqan. Ǵalym О́mirhan Ábdımanulynyń “Ahmet Baıtursynov” atty kitabynda Ahańnyń qyzy Sholpan aıtyp bergen estelik keltiriledi: “Badrı­safa sheshem ekeýmizdi de tutqyndady. Men onda on eki jasta bolatynmyn. So­dan 1931 jyldyń 13 ıanvarynda etappen Tom qalasyna aıdap jiberdi. Munda jer aý­darylǵandarǵa arnalǵan kóshede tur­dyq. Áli esimde, Beregovaıa kóshesi, úı nómiri–2”, deıdi Sholpan apaı. Sodan balany anasynan bóledi de Badrısafany Krıvosheın aýdanynyń Jýkovo derevnıa­syna jiberedi. Al sol kezde Tom qala­syn­da medısına ınstıtýtynda oqyp júrgen Gúlnar apaı (Dýlatova) esteliginde 1932 jyly qazan aıynda Badrısafany parohodpen alyp ketkenin jazady. “Prıs­tan­nyń basynda ustamaly aýrýy qaıta-qaıta ustaı bergen ájemdi parohodqa súıemeldep otyr­ǵyz­dyq. Sholpan ekeýmiz kózimizdiń jasyn sorǵalatyp, ájemmen qoshtasyp úıge oraldyq”, deıdi Gúlnar apaı. Sonda 1931 jyldyń basynda kelgen Badrısafa men Sholpan 1932 jyldyń qazan aıyna deıin, ıaǵnı bir jyl toǵyz aı Tom qalasynda turǵan. Negizi HIH ǵasyr basynda eki Beregovaıa kóshesi Tom ózenin jaǵalaı birine biri jalǵasyp jatqan. Olardy 1938 jyly biriktirgen. Beregovaıa kóshelerinde kópesterdiń traktırleri, dú­ken­deri ornalasady. Osy kóshede saıası qýǵyndaǵy adamdar, jer aýdarylǵandar úı jaldap turǵan. Olardyń qatarynda Iа.Sverdlov, V.Kosarev, I.Jılın, taǵy basqa belgili esimder bolǵan. Al Badrı­safa men Sholpan turǵan bul kóshege 70-shi jyldary osy jerde turǵylyqty turatyn Sibir tatarlarynyń qalaýymen Musa Jalıl aty beriledi. Ahmetpen qol ustasyp, bas quraǵaly Bad­rısafa zamannyń ókpek jelin az kór­gen joq. О́ıtkeni Ahań neshe ret abaqtyǵa otyrdy, ańdýda boldy. “Tóresi” kúızel­gende Bad­rısafanyń da júregi qan jy­lady. Jany súıip, úıde jaǵdaıyn jasap, qabaǵyn baq­qan eriniń 1930 jyly atý jazasyna ke­silgenin, odan keıin on jyl konslagermen aýystyrǵanyn estý onyń tóbesinen jaı túsirdi. “Aldyn – jalyn, artyn – muz” etken zaman. Kúızelis, sa­nany sendeltken qor­qynyshqa endi buryn kórip-bilmegen Sibirdiń sýyǵy, ýaıymy qosyldy. Jalpy, Narym óńirine bul kezderi jer aýdarylǵandardy jan-jaqtan vagondap tasyǵan edi. Mundaǵy jaǵdaı tipti nashar bolatyn. – Narym óńirine tek 30-shy jyldarǵy saıası qýǵyn-súrgin kezinde 400 myńdaı adam jer aýdarylǵan. Bul shamamen aıtqandaǵy ǵana san. О́ıtkeni, sol kezdegi alasapyranda tirkelmegender de jetedi. Olar túrli sanattaǵy adamdar edi. Kópshiligi dúnıe-múlki tárkilenip, jer aýdarylǵan baılar, orta sharýalar bo­latyn. Ásirese, Ýkraınadan, Belorýssııa­dan jáne Baltyq boıynan kóp keldi. Olardy vagondap tógip, otbasylarymen aǵash­tyń arasyna, ózenniń jaǵasyna apa­ryp tastaǵan. Qolda quraly ne azyq-tú­ligi joq olar ashtan, sýyqtan óldi, – deıdi Tomdaǵy saıası repressııa qurbandaryna arnalǵan “Memorıal” mýzeıiniń dırek­tory Vasılıı Hanevıch. Ásirese, Ob ózeniniń tómengi aǵysyn­daǵy aralda bolǵan jaǵdaı kúni búginge deıin quıqany shymyrlatady. Aleksandrov aýdanyna qaraıtyn Nazıno selosynyń ma­ńynda ornalasqan bul aral Tom qala­synan 700 sha­qyrymda jatyr. Jergilikti tur­ǵyndar ony “ólim araly” dep atap ketken. 1933 jyly osy jerge Reseıdiń ortalyq qa­lalarynan teksergende qujaty joq, azyp-tozǵan, qaıyr­shylanǵan jáne kúdikti degen 6,5 myń adamdy barjamen ákelip tastaıdy. Olarǵa túrmede otyrǵan baýkespe-baskeserlerdi de qosady. Álgilerdi vagonǵa tıegende de, barjamen alyp júrgende de tamaqtandyrmaıdy. Al aralda tiske basar taǵy eshteńe joq. Tek birneshe kúnnen keıin qap-qap un ákelinedi. Shıki undy jegenderdiń ishi keýip, aýyrady. Aqyrynda ashyqqan baskeserler adamdardy otqa qaqtap jeı bastaıdy. Bir aıdyń ishinde araldaǵy 6,5 myń adamnan myńǵa da jetpeıtin beıbaq qana tiri qalady. – Tom jerinde osyndaı sumdyqtar bol­ǵan. Narym ólkelik partııa komıtetiniń sol kezdegi nusqaýshysy Velıchko degen kisi joǵary jaqqa, Stalınge deıin osy jantúr­shigerlik kórinisti baıandap hat jazǵan. Ta­rıh ǵylymdarynyń doktory S.A. Kra­­sıl­nıkovtyń basshylyǵymen biz osy aral tarıhynan kóptegen qujattar jınadyq. Belgili fransýz tarıhshysy Nıkolıa Vert “Adam jegishter araly” degen kitap ja­zypty. О́tken jyly jazda fransýz kınematografısteri osy oqıǵa boıynsha derekti fılm túsirdi, – deıdi Vasılıı Antonovıch. Osy óńirge saıası qýǵynmen jer aýda­rylyp kelgenderdiń qujattary Tom obly­syn­daǵy ishki ister basqarmasyndaǵy arhıv ortalyǵynda saqtaýly. Badrısafa Baı­­tursynovanyń tirkeý kartochkasyn biz osy aradan taptyq. Ashyq kók sııamen toltyrylǵan qaǵaz ýaqyt tabymen sarǵaıa bastaǵan. Onda 1878 jyly týǵan, arnaıy jer aýdarylǵan Badrısafa Baıtursy­novanyń Mogochıno komendatýrasyna berilgendigi ǵana aıtylǵan. Badrısafa sheshemizge qatysty ári sol ýaqyttyń kýágeri bir japyraq qaǵazdan kóz almaı qaraımyz. Alystan, týý sonaý alystaǵy saǵym ara­sy­nan sheshemizdi kórip qalatyndaı kó­ńilimiz eleńdep baryp basyldy. Arhıv qyz­metkerleri Reseı zańyna sáıkes kartoch­kany sýretke túsirýge, kóshirmesin alýǵa ruqsat ber­medi. Al Mogochıno selosy qazir Molchanov aýdanyna qaraıdy eken. Endigi jol sonda bastady. Ahań jaryqtyq Arhangelskide aýrý men ashtyqtan azyp-tozyp, múgedek qal­pyna jetkende de, alystaǵy Badrısa­fa­nyń jaǵdaıyn ýaıymdaıdy. Respýblıka prokýrorynyń kó­­­­mekshisine 1933 jyly 6 qańtarda jazǵan ótinishinde: “...meniń áıe­lim Badrısafa Baı­tursynova Tom gý­ber­nııasynyń Krıvosheın aýdanyndaǵy Jý­ko­vo derevnıasyna jer aýdarylǵan. Áıe­lim­niń jasy 56-da, onyń ústine densaý­lyǵy da nashar, talma aýrýy bar, kúnine 4-5 ret ustap qalady. Ol qandaı da bir ju­mys isteý bylaı tursyn, onyń ózi ózgeniń kómeginsiz kúnin kóre almaıdy”, dep qasyna barýǵa, qaıtkende de birge bolýǵa suranady. Ahańnyń bul tilegi oryn­da­la­dy. Ol 1934 jyly naýryz aıynda Mir­ja­qypqa jazǵan hatynda 1933 jyldyń qyr­kúıek aıy­nan beri turyp jatqan meken-jaıyn: “S.Mochlıno, Klýbnaıa, d.Soıgo­rova Stepana, Zap.Sıb. kraı, Tomsk okr.Krıvosheınsk. raıon” dep kórsetedi. Múm­kin kóshirip basqanda qate ketken bolýy kerek, Ahań jazyp otyrǵan selo­nyń aty Mochlıno emes, Mogochıno dep atalady. Tom qalasynan jeńil máshınemen eki jarym saǵat júrip baratyn Mogochıno selosy qazir Molchanov aýdanyna qaraı­dy. Al Krıvosheın aýdanyndaǵy Jýkovo derevnıasy jolda qalady. Adamdardyń qalaǵa kóshýinen keıin eldi mekenderdiń joıylý úderisi Tom jerine de tán. Jý­kovoda da 5-6 úı qalypty. Molchanov aý­danynyń ortalyǵynan ońǵa burylǵasyn 20 shaqyrym jol júrip, shalqar darııa Ob ózeninen parom arqyly ótip, Mogo­chıno selosyna keldik. – Ob ózeninde sonaý otyzynshy jyl­dary aǵash tasıtyn barja da, jolaýshylar kemesi de júrip jatatyn. Al qazir jo­laýshylar tasymaly shyǵyndy jappaı­tyn bolýy kerek, keme júzýin toqtatqan, – deıdi osy jerdiń oı-shuqyryn jaqsy biletin jýrnalıst, ólketanýshy Vıktor Za­harovıch Nılov. Selo Obtiń dál erneýinde ornalasqandyqtan ol kóktemde tasyǵan sýdan jıi zardap shegetin kórinedi. Bıyl da osy eldi mekenniń eki kóshesin sý shaıyp ketipti. О́tken ǵasyrdyń basynda munda Sibirdiń túpkilikti halqy selpýk­terdiń ár jerde bir kıiz úı sııaqty dóń­ge­lentip bóreneden salynǵan kúrkeleri tura­dy eken. 1929 jyly 11 shildede Keńes Oda­ǵy Halyq komıssarlary keńesiniń “OGPÝ-diń eńbekpen túzeý lagerleri tý­raly” qaýlysy shyǵady. Sonyń artynsha-aq Sibirge Keńes Odaǵynyń ár shalǵaıy­nan senimsiz, kúdikti degen adamdar eshelondap ákeline bastaıdy. Ob ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy mı batpaqty sol aıdap ákelgender ıgerdi, myńdaǵan adamdardyń súıegi de sol batpaqta qaldy. Mogochıno jer aýdarylǵandar tur­ǵan, batpaqta shirkeıge talanyp júrip azap­ty kúnderdi ót­kizgen Ob boıyndaǵy on­daǵan poselke­lerdiń biri ǵana. Qazir sol poselkelerdiń orny joq, al adamdar súıekteri batpaqqa batyp ketken. Osy Mogochıno selo­synyń eń úlken turǵyny 88 jastaǵy Zınaıda Emelıanovna Vlasova qarııanyń úıiniń tabaldyryǵynan attaı bergende ylǵaly kep­pegen topyraqtyń syzy betke urdy. Otyzynshy jyldary mundaǵy úılerdiń barlyǵy da aǵashtan salynǵan bolatyn. Qazirde de selonyń úıleri eńseli emes, kóbisiniń eski úı ekeni kózge uryp tur. Ahań men Badrısafa Mogochınoda turǵan 1933 jyly Zınaıda Emelıanovna úshinshi synypta oqyǵan edi. Ol kezde bala bolsa da týǵan selosynyń tarıhyn, onda bolǵan oqıǵalardy jaqsy biledi. Joǵary bilimdi, osyndaǵy mektepte orys tili men ádebıe­tinen sabaq berip, zeınetkerlikke shyqqan qarııanyń boıynan mádenıettilik, ár sózine jaýapkershilikpen qaraıtyn zııaly­lyq ta baıqalady. – Men 1933 jyly on jasar ǵana bala­myn ǵoı. Esimde qalǵany osynda 1925 jyly aǵash óńdeıtin zaýyt salynǵan eken. Zaýyttyń ashylýyna baılanysty mun­da úı sany kóbeıip, ol 130 shaqty bol­dy. Aıdalyp kelgender sol zaýytta istedi. Selodaǵy turǵynnyń sany tórt myńnan on myńǵa deıin jetken deıdi, áıteýir yǵy-jyǵy adam óte kóp edi. Olardyń biri kelip, biri ketip jatatyn. Ahmet Baıtursynov hatynda jazyp kór­setken Soıgorovtarmen biz kórshi turdyq.Stepan aǵaı elge esimi belgili, baqýat turatyn, adamgershiligi mol, qaıy­rymdy adam edi. Ras, kóshe ol kezde Klýbnaıa dep ataldy. О́ıtkeni sol kóshege klýb sa­lyn­ǵan bolatyn, qazir ol Chehov atynda. Mogochınoda komendatýra ju­mys istep turdy. Aıdalyp kelgender arasyn­da kim bolmady deısiz, neshe túrli ult, tipti qytaıǵa deıin júrdi. Qazaq­tardyń bo­lýy ábden múmkin dep bilemin. Biraq Soı­gorovtardyń úıinde jer aýda­­rylyp kelgenderden naqty kimderdiń turǵany esimde joq. Oıyn balasymyn ǵoı, baı­qamadym, – deıdi Zınaıda Eme­lıanovna. Endi Ahań hatynda kórsetken Stepan Soıgorov kim edi? Zınaıda Emelıano­vna­­ny­ń aıtýyna qaraǵanda, onyń ulty selpýk eken. Bul Sibirdegi az halyqtyń biri. Ob boıyndaǵy selpýkter ózderin ostıaktar dep te ataǵan. Balyq, ań aýlaý, olardyń terisin ılep, kıim, aıaq kıim tigý ostıaktardyń ata kásibi bolǵan. Aǵaıyndy Mıhaıl, Dmıt­­rıı, Stepan Soıgorovtar baqýatty jan­dar bolypty. Mogochıno selosynda 1907-1908 jyldary salynǵan al­ǵashqy mek­tepti de jergilikti turǵyndar Soı­go­rovtar áýleti­men baılanystyrady. Oty­zynshy jylda­ry Stepan Soıgorov balyq aýlap, ony keptirip, Tomǵa aparyp ótkizip turǵan. Uly Otan soǵysy bas­talǵanda ol maıdanǵa atta­nady. Bir uly shaıqasta opat bolady. О́zi soǵystan kelgesin de osy Mogochınoda turyp, 1970 jyly 67 jasynda qaıtys bolady. Ahmet Mirjaqypqa Mogochınodan jazǵan hatynda: “Aıyna 150 som jalaqysy bar bir orynǵa iligip edim, onan da osy marttan bastap shyǵaryp tur” dep jazady. “Ahmet Mogochınoda qandaı jumys istedi eken? Ustaz Ahań Soıgorovtar mektebinde dáris berdi me?” degen oı qııaldy jeteleıdi. Iá, saıası qýǵyndaǵy adamdy ol kezde qaı jumysta da kóp turaqtatpaǵany ras. Ahań­nyń Mirja­qypqa jazǵan hatynan Arhan­gelskige qara­ǵan­da, salystyrmaly túrde bolsa da, Mogochınoda birshama kóńili jaı­lanǵandaı ekenin baıqaımyz. Arhangelsk lagerinde bir úzim nanǵa zar bolǵan qaıran Ahmet atamyz Badrısafasyna kelip, kó­ńilin bir demdese, Obtiń boıynda azyq-túlikten de asa qınalmaǵanǵa uqsaıdy. Biz Tom oblysy boıynsha ishki ister bas­qarmasynyń aqparat ortalyǵy arhıvinen Ahmet Baıtursynovqa qatysty qujat­qa da suraý salǵanbyz. Biraq o­lardan “Tom je­rindegi bas erkinen aıyrylǵandar, jer aýdarylǵandar, aı­daýda bolǵandar otyrǵan oryndarda 1873 jy­ly týǵan Ahmet Baıtursynovqa qatysty esh­qandaı qujat-derek tabylmady”, degen ja­­ýap aldyq. Al Nıkolaı Kýcherenosovtyń aı­týynsha, komendatýra bolǵanymen jer aý­­darylǵan­dardyń tirkelmegeni jeterlik kórinedi. – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary Mogochınoda bolǵan atalary­nyń deregin izdep, bizdiń redaksııaǵa da jazyp jatady. Alasapyran ýaqytta Al­taı­dan jer aýdarylǵan 100 otbasy da eshqan­daı tizimde bolmaı shyqty. Bul oty­zynshy jyldary saıası qýǵyn-súrgin kórgender ákelingen Narym ólkesiniń bir pushpaǵy ǵana. Al sol kezdegi ortalyq Kolpashevoda bolǵan. Adamdardy bir jer­den bir jerge tasyǵan. Ol kezdegi qujatqa saldyr-salaqtyqtyń túbine jete almaısyń, – deıdi Nıkolaı Vasılevıch. Ahań Arhangelskiden 1933 jyldyń shil­desinde kelgen soń, Badrısafa ekeýi sol kezdegi Krıvosheın aýdanyna qarasty Jý­kovo men Mogochınoda bir jylǵa jýyq ýa­qyt turǵan sııaqty. Qos muńlyq 1934 jyly qazanda aryp-ashyp Almatyǵa jetken edi.

Tanym isi

Tom qalasynyń ortalyǵynda saıası qý­ǵyn-súrgin tarıhynyń memorıaldyq mýzeıi bar. Ol NKVD-nyń 20-40-shy jyldarǵy ter­geý túrmesine ornalasqan. Ǵımarattyń bi­rin­shi, ekinshi qabatynda tergeýshiler otyryp­ty, al jertólesinde tergeý kamera­­lary or­­na­las­qan. Jertóle-mýzeıdegi ka­me­ralardyń sol ýaqyttaǵy qalpy, olar­dyń aýyr temir esikterine deıin saqtalǵan. Jertólege túse bergende salqyn syz betti qabady. Mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýynsha, munda jıyr­ma shaqty kamera bolǵan. Qazir olardan Kom­mýnıstik partııa bılep-tóstegen ýaqyttyń nyshandarynyń barlyǵy – Le­nın, Stalın, Ejov sııaqty saıası qaırat­ker­lerdiń sýretterin, músinderin, komsomol, oktıabrıat tósbelgilerin, ordenderdi, týlardy, saıası úgit, nasıhat qu­ral­daryn kóresiz. Ál­em­dik sahnadan ketken, kúni ótken qoǵamdy kóz aldyńa ákeledi. Edeni muzdaı sement, shynjyrmen baılanǵan aǵash tósek qoıyl­ǵan kelesi bir kameradan júrekti muzdatqan bir sýyqtyq seziledi. Otyzynshy jyldary qamalyp, tergelgender dál osy kameralarda otyrǵan, olarǵa 15-20 adamnan toǵytqan. 1896 jyly bul ǵımarat 2 klastyq dinı mektep úshin salynǵan eken. Oqý orny 1910 jyly jabylyp qalady da, 1923 jyly mem­lekettik qaýipsizdik komıteti bul úıdi óziniń jumysyna laıyqtaıdy. Úıdiń jertólesi ter­geý ızolıatoryna aı­na­lady. Osy múzeıdiń aldyndaǵy gúlzar­da otyzynshy jyldary Tom oblystyq NKVD basqarmasy ornalasqan. Eki ǵı­marattyń arasyn jer asty qupııa jolmen qosqan. Ustalǵandardy aldymen bas­qarmaǵa aparyp, jer asty joly arqyly tergeý ızolıatoryna ákelip otyrǵan. Al tergeý aıaqtalǵan soń qaıtadan jerdiń astymen NKVD bas­qarmasyna aparyp, sol jerden ne lagerlerge, ne jer aý­darýǵa, ne atýǵa úkim shyqqan. – Osydan bes jyl buryn mýzeıge jóndeý jumystaryn júrgizgende ǵana osy jer asty jolynyń bolǵanyna kózimiz anyq jetti. Biraq ol topyraqpen toltyrylyp, betondalyp tastal­ǵan. Jóndeý jumystary kezinde ony shamamyz jetkenshe arshyp kórdik. Qazǵan jerden myltyqtyń oqtaryn taptyq. Atý jazasy osy jer asty qupııa jolynda da júzege asqan degen qorytyndy jasadyq. Aldaǵy ýaqytta osy joldy túgel arshyp, ony da mýzeıge qossaq, ke­lýshilerge kórsetsek degen oıymyz bar, – deıdi osy mýzeıdiń dırektory Vasılıı Hanevıch. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń aıaǵynda bastalǵan jarııalylyq kezinde Tomda jıyrma-otyzynshy jyldardaǵy sodyr saıasattyń qurbandary týraly qo­ǵamdyq pikirler kóterile bastaıdy.1988 jyly “Memorıal” qoǵamdyq uıymy qu­rylady. 1989 jyly oblystyq jáne qa­lalyq keńester depýtattarynyń sheshimimen “Tom jerinde stalındik qýǵyn-súrgin qurbandaryn este qaldyrý týraly” jergilikti bıliktiń qaýlysy qabyldanady. Turǵyn úıge aınalyp ketken NKVD túr­mesi mýzeıge qaıtaryldy, al aldyndaǵy gúlzarǵa saıası repressııa qurbandaryna arnap eskertkish qoıyldy. Vasılıı Antonovıch Hanevıchti osy qa­sı­­et­ti orynnyń shyraqshysy dese bolar. Ol óziniń ekonomıst mamandyǵyn tastap, osynda kelgen, kelmegen-aý, mýzeıdi ózi qolymen qurǵan, repressııa jyldaryn zerttegen. Múmkin stalındik saıası qýǵyn-súr­ginniń jazyqsyz qurbany bolǵan ata­la­rynyń arýaǵy da ony osy iske bel baılatsa kerek. Polıak ultynyń ókili Vasılıı An­tonovıchtiń áýletinen 9 adam repressııa qur­bany bolyp, aıdalǵan, atylǵan. О́zi ósken Belostok selosy tý­raly 1993 jyly “Be­los­tok tragedııa­sy” atty kitaby jaryq kórgen. – Men týǵan Belostok selosynda tek polıak ulty ǵana turǵan. 1937 jyly onda erkek kindiktiniń barlyǵyn, ıaǵnı júzden asa adamdy bir túnde ustap áketip, atyp jibergen. Bizdiń bala kezimizde seloda tek kempirler ǵana júretin, úlken shaldar bolmaıtyn. Onyń aqıqatyn keıin bildik, – deıdi ol. Osy jerde aıta ketetin bir jaıt, Soıgorovtardyń urpaq­tarynan da, Vasılıı Hanevıchten de qa­nyqqany­myz­daı, jergilikti kónekózder sol bir daý­yldy jyldardyń sumdyq­taryn aýyzǵa ala bermeıdi eken. – Alǵashynda úlken kisiler otyzyn­shy jyldar týraly aıtýǵa qorqyp, ózi­mizge kúdikpen qarap júrdi. Keıinirek jergilikti gazetterde aqıqat anyq jazyla bastaǵanda eptep sheshilgendeı boldy. Báribir olar sol jyldardy eske alýǵa onsha nıetti emes edi, – deıdi mýzeı dı­rek­tory. Sol sııaqty Soıgo­rov­tardyń neme­re-shóbereleri de atasy men ájesinen osy taqyrypqa eshqandaı áńgime estimegenin aıtady. Mogochıno­da­ǵy orta mektep mu­ǵalimderi de ózderiniń týǵan selo tarıhyn balalarǵa aıtýdy, zert­tetýdi, jazdyrýdy endi bastapty. Adam qany Ob ózenine aqqan jerde ta­rıhqa sylbyrlyq tanyt­qanyna tańǵalǵa­nymyz ras. – Men arhıv materıaldarynan baıqa­ǵa­nym, atylǵan, lagerlerge aıdalǵan adam­­dar­dy tergeýshiler top-tobymen jó­nel­tip otyr­ǵan. Bárin de formaldy jasaǵan. 64 adamǵa bir protokol, 100 adamǵa bir protokol jasaǵan qujatty oqydym. Tutqyndalǵandardyń sany ǵana qajet bolǵan, olardyń kinásiniń bary-joǵy eshkimdi de tolǵandyryp jatpaǵan, atylatyndar da, lagerde otyratyndar da jospar boıynsha jazalanǵan. Tom jerine aıdalyp kelgen 90 myń otbasynyń isi áli qaraýsyz, kompıýterge de engizilmegen, – deıdi ol. Tom oblysyna, jalpy Narym ólke­sine jer aýdarylǵan áıelder az bolmaǵan. Tipti mýzeıde atý jazasyna kesilgen áıelderdiń sýreti de kezdesedi. – Aıdaýda eń aldymen azap shekken áıelder, balalar jáne qart kisiler bolǵan. Er adamdar kóbine lagerlerde otyrdy, olardyń kórgeni azaby da az emes, aýyr jumystarǵa jegildi. Biraq áıteýir soqa bas­tary ǵoı, lajynsha tyǵyryqtan aman shy­ǵýǵa tyrysty. Al áıelderdiń balalary bol­dy. NKVD tergeýshilerine, túrme qyzmet­kerlerine olar­dyń aldynda bir halyqtyń betke tutar ulysy otyr ma, anasy otyr ma bári bir bolatyn. Áıel­der qolynda Sibir­diń sýyǵyna shydamaı aýyryp ólgen ba­lalaryn barjadan sýǵa laqtyryp jibergen nemese ózen jaǵasyna jerdi shuqyp kómip ketken. Al ol kezde áıelderdiń kóbi úıden shyqpaǵan, saýatsyz boldy. Bul olardyń basyna túsken náýbettiń qasiretin qalyń­data tústi, – deıdi Vasılıı Hanevıch. Kóz aldymyzǵa taǵy da Badrısafa she­she­miz elesteıdi. Týmasa da, týǵannan beter bolǵan on eki jasar Sholpannan bólip tas­taǵanda júregi qalaı qansyrady eken?..Talmasy ustap kemege zorǵa mindi-aý. – Badrısafa qalaı degenmen de seloda, adamdardyń arasynda boldy. Olardy úılerge jatqyzdy. Ahmet ekeýiniń Tom­nan aman-esen tiri qaıtýynyń basty sebebi sol. Al vagondarmen Ýkraınadan, Bal­tyq boıynan, Reseıdiń basqa aımaqta­rynan ákelgen adamdardy aǵash arasyna tókken. Tom jerinde negizinen qyrylǵan da solar, – deıdi Vasılıı Antonovıch. – Qazaqstanda stalındik qýǵyn-súrgin qur­bandaryn eske alý kúni belgilengen, kóp­tegen qalalaryńyzda olarǵa arnalǵan eskertkish bar ekeninen habardarmyz. As­ta­na­daǵy monýmentke shetelden kelgen már­te­beli qonaqtar gúl shoqtaryn qoıyp ja­tady. Tarıhtyń bul aqtańdaǵyna sizdiń elde memlekettik deńgeıde kóńil bólinedi eken. Bul jaqsy, – dedi Vasılıı Anto­novıch tamsanyp... Iá, “myń ólip, myń tirilgen” qazaq eli­ne bulaı istemeske de bolmas. Stalın­dik saıası qýǵyn-súrginniń myńdaǵan qur­ban­da­ry, halqymyzdyń sypyrylyp ketken qaımaǵy kórgen tamuqtan urpaqty abaı­laý úshin de uly Ahmet atamyz ben Badrısafa sheshemizdiń arýaǵyna myń taǵzym etemiz. Qostanaı-Tom-Qostanaı. Sýretterde: 1. 30-jyldardaǵy la­ger­diń kórinisi; 2. Zınaıda Vlasova Mogochıno selo­synyń eń qart turǵy­ny; 3. “Memo­rıal” mýzeıiniń kireberisi; 4. Gýlag kartasy. Názıra JÁRIMBETOVA.