“Eýro-5” standarty. Bul bizge ne beredi?

Jaqynda Munaı jáne gaz mınıstrligi otandyq munaı óńdeýshi zaýyttardy jetildirýge qatysty kópshilikke tosyn usynys jasady. Áńgime qazaqstandyq munaı óńdeýshi zaýyttardyń barlyǵyna munaı ónimderin shyǵarý kezinde jalpy baǵdar retinde Eýropalyq Odaqtyń “Eýro-5” standartyn usyný týraly bolyp otyr. “Egemen Qazaqstan” tilshisi “QazMunaıGaz” BО́” AQ qaýipsizdik tehnıkasy jáne qorshaǵan or­tany qorǵaý jónindegi basqarma dırektory Serik Baı­mu­han­betovten osy modernızasııa týraly aıtyp berýin suraǵan edi. – Serik Ǵabıtuly, siz ekologııa jáne munaı ónimderi sapasy sala­syn­­­daǵy belgili maman retinde ta­ny­­mal­syz, buǵan deıin qazaq­stan­dyq janar­maıdyń sapasyn ósirý jónin­degi sátti jo­baǵa qatystyńyz. Qazir qa­zaq­stan­dyq úsh munaı óń­deýshi zaý­yt­ty jetildirý prosesi jú­­rip jatyr jáne siz osy joba­lardy daıyndaý saraptama toby­nyń múshesisiz. Qa­rasha aıynda MО́Z jetildirýde “Eýro-5” stan­darty baǵdar bolǵan­dy­ǵy anyq­tal­dy. Osy másele boı­ynsha arnaıy qujat – Munaı jáne gaz mınıstr­liginiń hattama qaýlysy qabyldan­dy. Biraq buǵan deıin zaýyt­tardy kezeńimen jetildirý: áýeli “Eýro-3”, odan soń “Eýro-4” sapasyn eńserý josparlanǵan edi. Bul máselelerde ne ózgeris bolyp jatyr? – Zaýyttardy aralyq modernı­za­sııasyz, birden “Eýro-5” standartyna ótý, shyn máninde kóp nárseni ózger­tedi, eń áýeli bul tehnologııaǵa qatys­ty bolyp otyr. О́ńdeý prosesin jetildirýdi modernızasııanyń birneshe kezeńdik sıklderi negizinde júzege asyrýǵa bolar edi: aldymen “Eýro-3” deńgeıine deıin, odan soń birneshe jyl­dan soń “Eýro-4” standartyn meń­gerý. Biraq bul jerde memleket shy­ǵyny týraly jáne kezeńdermen jetildirýde, janarmaı óndirisindegi teh­nolo­gııalyq sıklderdi “qaıta orna­las­tyrýda” ýaqyt joǵaltý máselesi týyndaıdy. Eger osy jolmen júrer bolsaq, onda óndiris únemi qaıta qurý jaǵdaıynda qalady, sol arqyly úne­mi ýaqytty sarp etedi. Sol kezde biz “Eýro-3” standartyn endi engizip bo­lyp jatqanda, álemde bul kezde “Eýro-6”, “Eýro-7” jáne basqa da stan­darttar paıda bolýy múmkin. Basqa bir jol bar – “Eýro-5” sapa­syna birden ótýdiń jetilgen teh­no­logııasy. Osy standartqa ótýdi tańdaý arqyly biz eki-úsh jyldyń ishinde kózdegen mejege jetemiz. Bul ýaqytta Qazaqstanǵa ákelinetin avtomobılder de “Eýro-5” standartyna saı bolýy tıis. Osy arqyly biz ózimizdiń avtomobıl parki men janarmaı sapa­synyń tepe-teńdigine ýaqyt joǵaltpaı jetetin bolamyz. “Únemi qurylys” jaǵ­daıynda otyryp bir zaýytty ekinshisine aýystyrýdy qarjylandyrýdyń maǵynasy joq dep esepteımin. – Jetilgen ekostandartqa jyl­dam ótýden ekonomıka ne utady? – Mundaı qadamnyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, “Eýro-5” stan­dartyn baǵdar retinde ala otyryp, biz ekologııa jaǵdaıyn oılastyramyz. Qazaqstan Kıo­to hattamasyn qabyl­dady, bul qujat bizden atmosferaǵa zııandy qal­dyqtardy shyǵarý kólemin shekteýdi talap etedi. Eldiń iri qa­lalarynda avto­kólik aýany lastaýdyń negizgi kózi bolyp otyr jáne bul salada birqatar mańyzdy qadamdar jasalyp jatyr. Atap aıtqanda, 2011 jyldyń qań­tary­nan bastap Qazaq­standa avtomobıl ımporty boıynsha “Eýro-3” ekolo­gııa­lyq standarty ju­mys isteı bastaıdy. Kedendik baqy­laýdan tek osy stan­dart­qa saı kó­likter ǵana óte alady. Odan keıingi jyldary “Eýro-4” jáne “Eýro-5” standarttaryna ótý kózdelip otyr. Biraq elge eýropalyq ekologııa stan­darttaryna saı kólikter ákelip alyp, ol sapaǵa saı emes janarmaımen qamtamasyz etý durys emes bolar edi. Bul bizdiń taza aýa úshin kúresimizdi qurdymǵa jiberedi. О́ndiriletin janarmaı sapasy qazirgi zamanǵy kólik shy­ǵarýshynyń sapasyna saı bolýy kerek. Munaı óńdeý salasyn jetildirý­diń ekinshi bir sebebi – Qazaqstannyń ǵa­lam­dyq kólik júıesindegi orny. Qur­lyqtyń dál ortasynda ornalasqan bizdiń elimizdiń tranzıttik múmkin­dikteri orasan zor. Respýblıka Kólik strategııasyn júzege asyryp jatyr, atap aıtqanda, qazir “Batys Eýropa – Batys Qytaı” kólik tranzıti dáliziniń qurylysy júrip jatyr. Magıstral­diń bizdiń elimiz arqyly ótetin bóligi óte uzyn – 3850 shaqyrym. Kólik tranzıti kólemi úlken bolady dep jos­parlanǵan. Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrli­giniń baǵalaýy boıynsha, osy tranzıt dálizin engizý arqyly ǵana sapaly dızel otynyna suranys kem degende úsh esege ósedi, bul shamamen jyly 7 mıllıon tonna degen sóz. О́ıtkeni kólik tranzıtiniń negizgi bóligi qazirgi za­manǵy úlgidegi dızeldi júk kólikteriniń úlesine tıedi. Bul magıstralge mıl­lıardtaǵan dollar quı­yp, oǵan ha­lyq­aralyq statýs bergen soń, ony joǵary sapaly otynmen qamtamasyz etý jaǵdaıyn da oılas­tyrý kerek bolady. Eger az ýaqyt ishinde qazaqstandyq MО́Z jetildirilmeıtin bolsa, onda bizge bul magıstral úshin “Eýro-5” stan­dartyna saı janarmaıdy shetelden tasýǵa týra keledi. Sapaly dızel otynyna degen suranys qazirgi tańda aýyl sharýa­shylyǵy men temir jolda ar­typ otyr: “Qazaqstan temir joly” UK Astana zaýy­tynda quras­tyrylatyn General Electric teplovozdaryna ótip jatyr. Munaı ónimderi ımporty ósip otyr. Avıasııa janarmaıy týraly da osyny aıtýǵa bolady – qazaqstandyq zaýyttar ony jetkilikti mólsherde shyǵaryp jatqan joq. Otandyq MО́Z-di tez arada jetildirýdiń úshinshi fakto­ry qazaqstandyq kólik júrgizý­shiler­diń múddesinen týyndaıdy. Qazirgi tańda kópshiligi jetilgen avtomobıl alýǵa tyrysyp otyr, biraq oǵan qajetti janarmaıdy tappaıdy. – Shyn máninde, avtosarapshy­lar otandyq janarmaı deńgeıine qa­raı, qa­zirgi zamanǵy dızeldi avtomobılderdi eksplýatasııalaýǵa bol­maı­dy degen pikirdi burynnan beri aıtyp keledi. – Bul qupııa emes jáne osy má­seleni bas avtodılerler talaı márte kótergen bolatyn. Qazaqstandyq avtobıznes qaý­ym­dastyǵynyń málimeti boıynsha, res­pýblıkada dızeldi dvıgateli bar kom­mersııalyq avtokólik úlesi qazirgi tańda eldegi barlyq avtoparktiń jarymyna jetip otyr, 10 jyl buryn ǵana bul kór­set­kish úshten birinen aspaıtyn edi. Dızeldi avtokart ósimi 70 paıyzdan asa­dy dep bol­jandy. Bul álemdik tendensııa: damyǵan elderde barlyq kommer­sııa­lyq avtomobılder dızeldik otyn­men júredi. Buǵan qosa, Eýropada jáne AQSh-ta jeńil avtopark osy baǵytta damyp kele jatyr. Porsche avtokon­serniniń basshylarynyń biri jaqynda ǵana adamzat paıdalanatyn sońǵy úl­gi­degi dvıgateli dızelmen, nemese paı­daly áser koeffısıenti (PÁK) benzınnen shamamen eki esege joǵary bolatyn janar­maı­dy paıdalanady dep málim­deýin­de bir mán bar, dızel únemdi jáne úlken resýrsy bar. Eýropalyq tuty­ný­shy muny jaqsy túsinedi. Qazaqstanda sapa­ly dızel otynnyń bar bolýy avtoparkti moder­nızasııalaý prosesin jyl­dam­da­ta­d­y. Bizdiń esep boıynsha, aldaǵy 5-7 jyl­da ony tutynýshylar sany 5-10 paıyzǵa ósedi. – Osy arada zańdy suraq týyn­daı­dy: birden joǵaryda sóz etilip otyr­ǵan “Eýro-5” deńgeıine deıin kóte­rilý múmkin be? Qoldan kele me? – Negizgi saýal shamanyń kelýinde emes, qazaqstandyq munaı óńdeýshi zaýyttardy jetildirý aıasynda qandaı tehnologııaǵa tańdaý jasalynatyndy­ǵynda bolyp otyr. Eki satyly tereń gıdrokrekıng ádisi biz úshin birneshe sebepterge baılanysty mańyzdy der edim. Birinshiden, bul “Eýro-5” stan­dar­tyna jetýdiń eń qysqa ári tıimdi joly, úsh-bes jyldyń ishinde, aralyq jumystarsyz, bizdiń óndiristi álemdik sapa standarttaryna tolyq kóshirýge jol ashady. Ekinshiden, qazaqstandyq MО́Z-di modernızasııalaýdyń maqsaty – munaıdan barynsha kóp paıda alý, ıaǵnı óńdeýdi tereńdetý ekendigin eskerýimiz kerek. Bul rette alynǵan ónim­niń baǵasyna mán beriledi. Úshin­shiden, gıdrokrekıng bizge otandyq motor maı­laryn shyǵarýǵa qosymsha ónimder beredi, buny batystyq munaı óńdeýshi zaýyt­tar ǵana emes, Reseı, Belarýs, tipti О́z­bekstan men Tájik­stan da qoldanyp otyr. Tereń gıdrokrekıng – bul qazirgi tańda bazalyq maılar óndirýdiń jalǵyz ǵana joly. Osy jyly Qazaqstanda Mem­leket bas­shysynyń tapsyrýymen ózimiz­diń motor maıyn shyǵaratyn zaýyt paıda bolǵany qýantady. Alaıda muny shy­ǵa­rýǵa qajetti bazalyq maıdy kompanııa shet­elden satyp alýǵa májbúr bolyp otyr. – Siz munaı jetkizýge qatysty shetelge táýeldilik týraly aıt­ty­ńyz. Ja­qynda ǵana reseılik isker ba­sylym­dardyń birinde Qazaqstan­ǵa munaı jetkizý týraly maqalalar jarııalandy. Onda Re­seı kompa­nııa­laryna qazaq­stan­dyq zaýyt­tar­dy salyqsyz munaı­men qam­ta­ma­syz etip otyrý asa tıimdi emes degendeı oı qylań beredi. Ma­qa­la av­tor­lary nege Qazaqstan óz shıki­za­tyn paıdalan­baıdy degen saýal tas­taı­dy. Sizdiń pikirińizshe, reseılik munaı bel­gili bir sebeptermen Qazaq­stanǵa qazirgi jeńildik shemasy boıynsha tipti jetkizilmeı qalýy múmkin be? – Shyn máninde, birneshe jyldan soń jeńildik baǵalarmen beriletin reseılik munaıdy jetkizý toqtap qalý qaýpi bar. Tek qana Sibir munaıyna jobalanyp salynǵan zaýyt munaıdy Reseıden naryq baǵasymen satyp ala­tyn bolsa, onda onyń ónimi básekege tótep bere almaıdy. Budan shyǵatyn bir ǵana jol bar: tereń gıdrokrenıng engizý kerek, bizdiń zaýyttar bolashaq­ta qańyrap bos qalmas úshin áreket etýge ýaqyt bar. Jalpy alǵanda eldiń sheteldik mu­naı jáne munaı ónimderine táýeldili­gin ozyq noý-haýlar negizinde munaı óń­deý­shi kásiporyndardy jetildirý arqyly ǵana joıýǵa bolady. Tanymal brıtan­dyq “Argýs” saraptama kompa­nııa­synyń málimeti boıynsha, Qa­zaqstan qazirgi tańda jylyna 500–800 myń tonna munaı ımporttap otyr, syrttan satyp alynatyn dızeldik otyn kólemi 400 myń tonnaǵa jetti. QR Kólik jáne kommýnıkasııa mı­nıstrliginiń málimeti boı­ynsha, ushaq parkiniń áýe kerosınine su­ranysy jy­lyna shamamen 500 myń tonnaǵa jýyq. Bul rette otandyq óndiris avıa­sııalyq otyn suranysynyń jary­myn ǵana óteıdi. Aldaǵy 10 jylda áýe otynyna degen suranys 1 mln. 200 myń tonnaǵa deıin ósýi múmkin degen boljam bar. Qazaqstan men AQSh arasynda áýe dálizin Aýǵanstan úshin odaqtastardyń kólik avıasııasyna birneshe jylǵa berý týraly kelisimdi eskeretin bolsaq, onda suranys kólemi odan saıyn arta túsedi degen sóz. Bir sózben aıtqanda, janarmaı salasynda shetel ónimine degen táýeldilik ósip otyr, munyń ekonomı­kaǵa tıgizer paıdasy shamaly. – Baspasózde gıdrokrekıng teh­nolo­gııasy dızel otynyn daıyn­daý úshin jasalǵan degen pikirler kel­tiriledi. Iаǵnı bizdiń zaýyttar sa­paly dızel otynyn shyǵarýǵa kóńil bólip, benzındi kelesi orynǵa qoıa ma? – Durys emes pikir. Aıtyp ótke­nim­deı, eki satydan turatyn tereń gıdrokrekıng tehnologııasy bar, ol munaı ónim­deriniń kez-kelgen túrin jasaýǵa negizdelgen. Kúıge keltirýin ózgertse jetip jatyr: dızel kerek bolsa – dızel daıyndap beredi, benzın qajet bolsa – benzın aǵady, sol sekildi kete beredi. Bazalyq maı, avıa­otyn, benzın, dızel otyny – qazirgi naryq surany­syna qajet ónimderdiń barlyǵy, onyń bári “Eýro-5” sapa standarttaryna saı bolady. Bul rette gıdrokrekıngtiń bir artyqshylyǵy onyń ekologııalyq óniminde – óndiris­tiń zııandy qaldyqta­ry basqa da teh­no­lo­gııalarǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen bolady. – Biraq gıdrokrekıng tehnolo­gııasy ozyq úlgiden bolsa, onyń ba­ǵa­sy da sonshalyqty qymbat bolar? – Eki satyly tereń gıdrokrekıng qurylǵysynyń baǵasy asa qymbat emes. Eger biz “Eýro-5” deńgeıindegi ónim ala­myz desek, onda basqa da teh­nologııa­lardy qoldanǵan kezde, aıtyp ótkenim­deı, qosymsha tazalaý qajet bolady. Tazalaý kezinde dál sol gıdrokrekıng qoldanylady, biraq sál qarapaıym túri. Baǵasy jaǵynan tereń gıdrokrekıng áldeqaıda arzanǵa túsip, ol birden qajet sapadaǵy ónim­di beredi. – Demek, eki deńgeıli tereń gı­dro­krekıngtiń ózindik artyqshy­lyq­tary men erekshelikteri bar eken. Álemde bul úrdis qaı jerde qoldanylady? – Eger álemdegi munaı shyǵarýda tereń gıdrokrekıngtik úrdisti qolda­natyn bar­lyq elder men kompanııalarda atap aı­tatyn bolsaq oǵan kóp ýaqyt ketedi. Son­dyqtan úlgi retinde eń jaqyn kórshimiz Reseıdi alaıyq. Tek “Rosne­ft” ózi ǵana osy teh­no­logııany engizý boıynsha bes jobany júzege asyrǵan. Reseıdiń eń iri munaı kompanııalary “Tatneft” pen “Kı­rıshıneftor­gsıntez” Nıjnekamsk zaýy­ty men Kı­rısh qalasynda jetekshi lısenzıar “Shev­ron” kompanııa­symen tereń gıdrokrekıngtik úrdisti qoldaný jaıly keli­sim-shartqa otyr­dy. Bul mysaldar álem­dik úrdistiń dáleli bolyp tabylady. Son­dyqtan qazirgi tańda Qazaqstan úshin osy asa qıyn másele boıynsha sheshim qabyl­daý asa mańyzdy bolyp tabylady, sondyqtan men ol keler urpaq múdde­sine saı durys sheshim bolady dep senemin. Áńgimelesken Marat AQQUL.