О́mir muraty

Kórnekti seleksıoner-ǵalym, Qazaqstan Res­­pýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń, Re­seı Aýyl sharýashylyǵy jáne Ýkraına Agrar­lyq ǵylym akademııalarynyń akademıgi, «Egin­shilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýty» respýblıkalyq memlekettik ká­siporny dándi daqyldar seleksııasy, genetıka bóliminiń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Raqym Almabekuly Ora­zalıevtiń esimi tek respýblıkamyzda ǵana emes, odan tysqary jerlerde de keń tanymal. Ǵa­lym­dar qaýymy men aýyl sharýashylyǵy mamandary ortasynda ol óziniń qyrýar ǵylymı jetistikteri men ǵana emes, kóbine-kóp eń basty astyq da­qyldarynyń 73 aýdandastyrylǵan joǵary ónim­di surypynyń avtory retinde bedeldi. Raqym Orazalıev 1935 jyldyń 8 jeltoq­sanynda Almaty oblysy Qaskeleń aýdanynyń «Kamenka» aýylynda dúnıege kelgen. 1954 jy­ly Almaty qalasyndaǵy tańdaýly 30-shy orta mektepti bitirdi. О́mirdiń qyry men syryn túsine bastaǵan jasóspirim jigit halyq berekesi men dáýleti bolyp tabylatyn el rızyǵy astyq jolynda eńbek etýdi maqsat tutyp, Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń agronomııa fa­kýltetine oqýǵa túsedi. 1960 jyly ınstı­týt­ty jaqsy bitirip, eńbek jolyn Tal­dyqorǵan ob­lysy Alakól aýdanynyń «Qyzyl Tý» ujym­sha­rynda bir jyldan astam bas agronom bolyp bas­tady. 1961-1964 jyldary aý­dandyq eń iri Ilıch atyndaǵy tájirıbelik-kór­neki keńsharynyń bas agronomy, dırektordyń birinshi orynbasary qyz­­metin atqardy. Osynda júrgende-aq ol ǵy­lymı tájirıbemen aına­ly­syp, bilimin molaı­týǵa talpyndy. 1964-1966 jyldary Qaskeleń aýdanynyń Oraz Jandosov atyndaǵy keńsharynda bas agronom bolyp jumys istep júrgende astyq da­qyl­darynyń suryptyq tehnologııasyn jetildirýmen shuǵyldandy. О́ndiriste ushtaǵan tájirı­be­sin teorııamen baılanystyrýǵa umtyldyrǵan talap ony ǵylym jolyna jeteledi. Ǵalymdardyń ishinen ol ósimdikterdiń jańa túrlerin shyǵaryp, tabıǵatty ózgertýge múmkindik týǵyzatyn seleksııa ǵylymyn sóıtip tańdady. Osy maqsatpen ómirlik murat ustanyp, tá­jirıbe jınaqtalǵan jas ǵalym Ýkraınanyń Odes­sa qalasyndaǵy Búkilodaqtyq seleksııa­lyq-genetıkalyq ınstıtýttyń aspırantýrasyna tústi. Bul ınstıtýt kezinde Keńes Odaǵy men Eko­no­mıkalyq О́zara Kómek keńesi elderiniń ósimdikter genetıkasy men seleksııasy, ásirese astyq da­qyldary seleksııasy boıynsha eń iri jáne bedeldi ǵylymı-teorııalyq ortalyǵy edi. Bul ınstıtýtta esimderi álemge belgili kórnekti seleksıonerler, ósimdikterdiń klassıkalyq se­lek­sııasynyń negizin qalaýshylar qatary qalyń edi. Instıtýttaǵy belgili seleksıoner, Sosıa­lıstik Eńbek Eri, Lenındik jáne Memlekettik syılyqtardyń laýreaty, akademık F.Kırıchenko aspırant R. Orazalıevtiń zertteý jumystaryna jetekshilik etti. Ol tájirıbe nátı­jelerin teorııamen negizdeýde qabilettilik tanyt­ty. 1970 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn tabysty qorǵap shyqty. Qorǵalǵan ǵylymı jumys sol jyly KSRO-daǵy seleksııa salasynyń eń úzdik jumysy dep tanyldy. Atalmysh ınstıtýt bas­shy­lyǵy izdenimpaz jas ǵalymǵa osy ǵylymı ortalyqta jumys isteýge birneshe ret usynys jasasa da «kúsh-jiger, bilimimdi Qa­zaq­stan ǵyly­mynyń damýyna paıdalansam» degen sheshimin ózgertpedi. Qazaq KSR Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi janyndaǵy Ǵylym basqar­masynyń bas­tyǵy, akademık Sh.Sholtyrovtyń usynysymen ol Shyǵys seleksııalyq ortalyǵy negizdelip jatqan Qazaq eginshilik ǵylymı-zert­teý ınstı­tý­tyna qyz­metke jiberildi. Ǵalymnyń 1970 jyldan qazirgi ýaqytqa deıingi ǵylymdaǵy eńbek joly elimizdegi aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymynyń osy iri orta­lyǵymen tyǵyz baılanys­ty. Raqym Alma­bekuly ınstıtýt qabyrǵasynda iri ǵalym-selek­sıoner, azamat jáne qoǵam qaı­rat­keri bolyp qalyptasty. Kóp jyldar boıy (1970-2010 j.j.) ınstıtýttaǵy eń iri bólimniń biri – bıdaı selek­sııasy bólimin bas­qardy, Shyǵys seleksııalyq orta­lyǵy jetek­shisiniń orynba­sa­ry (1974-1978 j.j.), (1978-1983 j.j.) ınstıtýt dı­rektorynyń ǵylym jó­­nindegi oryn­basary jáne or­talyq­tyń basshysy bolyp qyzmet istedi. R.Orazalıevtiń kelýimen ju­mysy jandanǵan Shy­ǵys selek­sııa­lyq or­talyǵynda qo­maqty se­lek­sııalyq-genetıkalyq zert­­teýler qar­qyndap júrgizile bastady. Ǵa­lymnyń atsalysýymen respýb­lı­kamyzdyń túr­­li klımattyq-topyraq­tyq aı­maq­ta­ryn qamtıtyn on shaqty eko­lo­gııa­lyq pýnktter júıesi ash­yl­dy. Bul atalǵan jerlerde kóptegen býdandyq popýlıasııalar men lınııalar synaq­tan ótkizilip, jergilikti jáne álemdik ǵylymı qaýym úshin qajetke jarady. 1975-2000 jyldarǵa deıin kópjyldyq ge­ne­tıka-seleksııalyq «OPAKS» baǵdarlamasy ja­zylyp, is júzinde Qazaqstandaǵy dándi da­qyl­dar seleksııasymen shuǵyldanatyn mekemelerde iske asty. Sonyń arqasynda ár túrli klımattyq aımaqtarda suryptar shyǵa bastady. Osy baǵdarlamanyń avtory ári jetekshisi de professor R.Orazalıev boldy. Tabıǵı daryndylyǵy men tabandy eńbegi ar­qasynda Raqym Almabekuly elimizdegi ósim­dikter seleksııasy salasynyń eń iri mamanyna aınaldy. Joǵary bilimdarlyǵy, jan-jaqty biliktiligi zertteýshilik talantymen ushtasýy onyń bas-aıaǵy 45 jyl ishinde qoldanbaly jáne teo­rııalyq genetıka men seleksııanyń kóptegen mańyzdy máselelerin sheshýine jaǵdaı týǵyzdy. Osy jyldar ishinde negizi qalanyp damyǵan ǵylymdaǵy R.Orazalıev mektebiniń orny ózge­she. Akademık Raqym Orazalıevtiń jetekshilik etýimen 61 izdenýshi kandıdattyq, doktorlyq eńbekterin qorǵap, joǵary ǵylymı dárejelerin aldy. Onyń shákirtteriniń kópshiligi, ǵylym kandıdattary, ǵylym doktorlary, akademııanyń korrespondent-músheleri, professorlary. Atap aıtqanda, belgili professorlar O.Kershanskaıa, O.Shegebaev, I.Nurpeıisov, B.Nabıýllın, V.Ma­karov, A.Iskakov, A.Seıitqojaev, A.Kohme­to­va, B.Nadırov, A.Tudyqulov, K.Býlatova, K.Kona­pıa­nov, N.Pak, M.Júnisova, V.Novohatın, J.Ospanbaev, K.Baımaǵambetova, K.Qojahmetov, K.Abdýllaev, M.Qudaıbergenov, J.Qojabaev, M. Esim­bekova, S.Nurbekov jáne basqalar. R.Orazalıevtiń erekshe qabilet-qajyr­lyly­ǵy­men bıdaı suryptarynyń belgili bir aımaq­tarǵa ǵana baǵyttalyp shyǵarylatyn agro­eko­tıpteriniń kórsetkishteri (krıterııi) jasaldy. Qazirgi kezde osyndaı nátıjelerge negizdelgen seleksııalyq jumystar elimizdiń ár aımaq­ta­ryn­da júrgiziledi. Ǵalymnyń kóp jylǵy eńbek­teri jemisin berip, 1966-2010 jyldar araly­ǵynda ol áriptesterimen, shákirtterimen birlesip jalpy astyq daqyldary boıynsha 170-ke jýyq suryp pen qalyptasqan úlgiler shyǵardy, onyń 70-ten astamy memlekettik tizilimge engizilip, ár túrli aımaqtarda aýdandastyryldy. О́miriniń kóp jylyn seleksııaǵa sarp etip 1-2 suryp shy­ǵar­ǵanyna da shúkirshilik etetin seleksıonerlermen salystyrǵanda R.Orazalıev eńbeginiń asa jemistiligi taıǵa tańba basqandaı kórinedi. Kúzdik bıdaıdyń – Progress, Alma-Atınskaıa polýkarlıkovaıa, Bogarnaıa-56, Komsomolskaıa-1, OPAKS-1, Qarlyǵash, Jetisý, Iýjnaıa-12, Stek­lo­vıdnaıa-24, Erıtrospermým-350, Pıro­trıks-50, Naz, Sapaly, Iýbıleınaıa-60, trıtıkale – Taza, Alııa, Nýreke, Qarasaı, Maıra, Derbes, Raýsın, Jadyra, Egemen, Ramın, Almaly, Arap jáne Almaly; jazdyq bıdaıdyń – Kazahstanskaıa-10, Kazahstanskaıa-15, Kazahstanskaıa-17, Kazah­stan­skaıa-19, Kazahstanskaıa-25, Lıýtessens-32, Lıý­tes­sens-73, Lıýtessens-90, SKENT-2, SKENT-3, Ilınskaıa, Nadejda, Alem, Jeńis, Araı, Aktıý­bınskaıa-39, Almaken, Stepnaıa-50; qatty bı­daı­dyń – Alýa, Naýryz-2, Naýryz-6, Gordeı­for­me-254, Ka­zah­­stanskıı ıantar; sulynyń – Ka­zah­stanskaıa-70, Ar­ǵymaq, Tıý­men­skaıa golozernaıa; kúz­dik arpanyń – Be­reke-54; kú­rishtiń – Pak Lı, Op­ytnoe, Zarıa, Sýag; soıanyń – Vıta; burshaqtyń – Shal; chechevısanyń – Alıbar; nuqattyń – Kamıla, sof­lordyń – Sentr-70; emdik shóp­terdiń – Ma­rel, Raıgaýbek, Shu­bartal, t.b. su­ryptary Qazaqstan jáne TMD elderinde keń kólemdi qamtyp, 4,0 mln. ga jerge sebilip otyr. Aýyl sharýashylyǵy ma­mandarynyń bul suryptarǵa degen suranysy úlken. Raqym Orazalıev ǵylymı eń­bek­terindegi sort, lınııa, agroe­ko­tıp uǵymdaryna bergen anyqtamalary ǵalym­dardan qoldaý taýyp, bıologııalyq termıno­lo­gııaǵa engeni qomaqty úles dep baǵalandy. Eli­mizde alǵashqy bolyp ol genotıp pen qorshaǵan ortanyń ózara áserlesýi máselelerin zerttep, osy qubylysqa anyqtama berdi, sondaı-aq transgressııa zańdylyq­ta­ry­nyń algorıtmin jasady. R. Orazalıev jasaǵan býdandyq bıdaı modeliniń ózindik erekshelikteri bar, ol bıdaıdyń egjeı-tegjeıli zerttelingen sandyq belgilerin ónim­dilik, qysqa tózimdilik, qurǵaqshylyq pen ys­tyqqa tózimdilik, vege­ta­sııalyq merzim uzaqtyǵy sııaqty belgi kórset­kishterdi quraıdy. Qysqa sabaqtylyqtyń Rht-rht (1-13 genderi), Ne-ne - nekroz genderi, Wrn–wrn vegetasııalyq merzim genderiniń tuqym qýala­ǵyshtyǵy zertteldi. Ge­ne­tıkalyq-bıohımııalyq kórsetkishter boıynsha áriptesterimen birigip júrgizilgen pıonerlik jumystar tańbalanǵan beloktardy (glıadın, glıýtenın) vertıkaldy dısk elektroforezdeý ádisimen júrgizildi. Qa­zirgi kezde osy ádispen qazaqstandyq suryptyq, kolleksııalyq, selek­sııa­lyq materıal anyqta­lyp, genetıkalyq for­mýlasy shyǵarylyp tizbege tirkelgen soń Ult­tyq genofondqa tapsyrylyp otyr. Sonymen qa­tar bıdaıdy bıdaıyqpen, qara bıdaımen alshaq býdandastyrý jumystary da jolǵa qoıylyp, sonyń nátejesinde trıtı­kaleniń joǵary ónimdi, aıazǵa tózimdi Taza jáne Balaýsa sorty alyndy. 1990-1992 jyldary R.Orazalıev bilikti maman retinde qaıta qurylǵan Qazaq aýyl sharýa­shylyǵy, seleksııa men eginshilik, orman, sý sharýashylyǵy, agroekologııa máselelerimen akademık hatshy retinde aınalysty, 1992-1995 jyldary vıse-prezıdent qyzmetin atqardy. R.Orazalıevtiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy eńbeginiń baǵalanýynyń erekshe belgisi 1992 jyly Qazaq Aýyl sharýashylyǵy ǵylym aka­demııasynyń jáne Ýkraına Agrarlyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, al 1998 jyly Reseı Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııa­sy­nyń sheteldik múshesi bolyp saılandy. Aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti qyzmetinde R.Orazalıev Qazaq­stannyń agroónekásip kesheniniń 1995-2000 jyl­dary damýynyń konseptýaldy baǵdarlamasyn jasaýǵa belsene qatysýmen birge elimizdiń 8 oblysynda jańa ǵylymı ortalyqtar uıym­das­tyrdy. Osylaısha Qazaq AShǴA júıesinde Agroónerkásip keshenin ǵylymı turǵydan bas­qarý úshin oblystarda ǵylymı-óndiristik orta­lyqtar ashyldy. Ǵalym R.Orazalıev bilimi men tájirıbesin seleksııa men genetıkany damytý úshin ǵana emes, sonymen qatar agroekologııa jáne dárilik shıkizat tárizdi jańa mańyzdy baǵyttaǵy jumystardyń jolǵa qoıylýyna da paıdalanady. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy men aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kúızelis jaǵdaıyn jete bilgendikten akademık R.Ora­zalıev Qazaq AShǴA akademııasyndaǵy joǵary laýazymdy qyzmetten bas tartyp, damyp-ór­ken­deýine kóp ýaqyt boıy ózi atsalysqan Qazaq egin­shilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn 1995-2003 jyldary basqardy. Ǵalymnyń jetekshiligimen júrgiziletin aýyl sharýashylyǵy jáne akademııalyq zertteýler te­reńdiligimen jáne kólemdiligimen qashanda erekshelenetin. Raqym Almabekulynyń negizgi ǵyly­mı eńbekteri klassıkalyq seleksııaǵa qomaqty úles bolǵan teorııalyq jáne ádistemelik máse­lelerdiń keń kólemin qamtıdy. Ol óz shákirt­terimen birigip jasaǵan seleksııalyq úrdistiń negizgi kezeń­deriniń modeli bop tabylatyn baǵdar­lamasy men algorıtmder tek Qazaq­stan­nyń ǵana emes, Orta Azııanyń, Ýkraınanyń, Reseıdiń, Moń­ǵolııanyń, Moldavııa­nyń seleksıonerleri men bıo­logtary úshin de kómekshi qural bolyp tabylady. Raqym Orazalıev ósimdikterdiń gendik qoryn jasaý týraly ulttyq baǵdarlamany negizdep, álemdik floranyń tabıǵı alýan túrliligin an­yq­taý, Ulttyq gendik qor qurý týraly máseleni jan-jaqty kóterdi. R.Orazalıev mektebi astyq tuqymdastardyń aýqymdy kolleksııasyn jınaq­tap, júıeledi, sonymen qatar túrli elder ara­synda uryqtyq plazma materıalymen alys-beris jasaý máselesine erekshe kóńil bóldi. Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń aldynda osy máseleni egjeı-tegjeıimen dáleldep berip Ulttyq gendik qor qoımasyn salýǵa ruqsat aldy. Úlken biliktiligi men eńbekqorlyǵy arqasyn­da ǵalym seleksııa, genetıka, fızıologııa, ımmýnıtet, ósimdik sharýashylyǵy, bıotehnologııa, gendik ınjenerııa, bıometrııa, sondaı-aq agroe­kologııa salasynda júrgizilgen jan-jaqty zertteýleri boıynsha 700-den astam ǵylymı eńbegin jarııalady, onyń 15-i monografııa jáne jınaq­tar, 24-i ádistemelik usynys, 73-i aýdandas­tyrylǵan suryptar. R.Orazalıev ǵylymı-uıymdastyrýshylyq ju­­mys­tardyń naǵyz uıytqysy. Onyń jetekshilik etýimen seleksııa, ósimdik sharýashylyǵy, ósimdik qorlarynyń genofondy, agroekologııa men dárilik shıkizattar boıynsha 15 ret halyqaralyq konferensııa, sımpozıým men keńes ótkizildi. Professor R.Orazalıev Qazaqstan dán teh­nologııasy men ǵylymı komıtetiniń, Genetıkter men seleksıonerler qoǵamynyń, Agroekologııa men qorshaǵan ortany qorǵaý týraly úılestirý keńesiniń tóraǵasy, Ulttyq ǵylym akademııasy tóralqasynyń múshesi, «Asyl tuqym» respýb­lıkalyq tuqym sharýashylyǵy assosıasııasy pre­zıdenti, bıoresýrstar jónindegi halyq­ara­lyq keńes múshesi, QR Bilim jáne Ǵylym mınıstrligi ǵylym qory aýyl sharýashylyǵy ǵylym­dary seksııasynyń tóraǵasy, QR UAAZO bıýro múshesi, «Agromerıdıan», «Vestnık selskohozıaıstvennoı naýkı Kazahstana» jáne «Jarshy» jýrnaldar redaksııalyq alqasynyń múshesi, Eńbekshiqazaq, Qarasaı, Jambyl, Panfılov, Ala­kól, Qordaı, Merki jáne T. Rysqulov, Jýaly aýdandarynyń qur­metti azamaty. Respýblıka Úki­metiniń nusqaýy­men Raqym Almabekulynyń jetekshilik etýimen «Seleksııa jetistikteri týra­ly» Zań negizdeldi. Iri maman retinde ol agro­ónerqásip kesheni salalaryn damytý máseleleri týraly Úkimet qaýlylaryn daıyndaýǵa belsene qatysty. Ǵylymdaǵy jetistikteri úshin ǵalym Eńbek Qyzyl Tý jáne «Qurmet» ordenderimen, N.Á. Nazarbaevtyń, N.I. Vavılovtyń eskertkish medalimen, sondaı-aq kóptegen halyqaralyq syı­lyq­tardyń ıegeri, QSRO-nyń úzdik izdenýshisi, Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń 2 altyn, 2 kúmis, 3 qola medaldarymen, sandaǵan elderdiń Qurmet gramotalarymen marapattaldy. Qazir akademık Raqym Orazalıev res­pýblı­kamyzdaǵy basty eginshilik ınstıtýtynyń dándi daqyldar bólimin basqarýda, shá­kirt­terimen birge bıikten bıikke jetip, bar baı­lyq­tyń basy –bıdaıdyń jańa suryptaryn eksheý jumystaryn jalǵastyrýda jáne elimizge qajet­ti bilimdi de bilikti mamandar daıyndaýda. Serik KENENBAEV, «QazAgroInnovasııa» AQ prezıdenti, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor. Qılybaı Medeýbekov, UǴA akademıgi.