Baýyrjan Momyshuly: «Ádilettilik qashanda jeńedi, biraq keshigip júredi»

Kútken kún. Mine, keshe Almatynyń eń kórnekti jerinde Baýyrjan Momyshulynyń eńseli eskertkishi boı kóterdi.  Táýel­sizdigimizdiń altyn besigi bolǵan Almaty osy kúni tipti, shy­raılanyp ketkendeı. Halqynyń yqylasyna shomylyp turǵan tulǵanyń tas músinine táý etken kári-jas pen búldirshinderdi jetektep ákelip taǵzym etip jatqan áje-apalardy kórdik. «Ádilettilik qashanda jeńedi, biraq keshigip júredi», deıtin ba­tyrdyń sózi bar. Baýyrjan Mo­myshulyna Almatyda eskertkish qoıý týraly Úkimettiń tuńǵysh qaý­lysy sonaý 1989 jyly shyq­qan. Sodan keıin araǵa birneshe jyl salyp qalalyq máslı­hat­tyń qaýlysyna qol qoıylady. Sodan bederlengen qaǵazdar bedireıgen kúıi  qozǵalmaıdy. Aqy­ry ol Baýyrjan batyrdyń 100 jyldyǵyna deıin jetip, sodan soń ǵana júzege asyrylýǵa qam jasalypty. Osy sátti halyqpen birge sa­byr­men kútken Baqytjan Mo­mysh­uly: «Bul kún – bárimizge ortaq, bul qýanysh barsha qa­zaq­tiki, – dedi. – Eskertkish degen sózdiń túbirine qarasańyzdar, onda eske alý, eskerý, ótkendi ulyqtaý degen oı jatqan joq pa?! Myna jalǵanda bir-birińdi syılap ótińder degendi meńzemeı me?! Mine, kópten kútken eskertkishti ashtyq. Bul tas pen qola ǵoı... Qystyń kúni alaqanyńdy tasqa qoısań sýyq. Ákemizdiń minezi de sondaı edi. Alaqanyńdy sol tasta ustap tursań, birte-birte ol jylyna bastaıdy. Áke­miz­diń júregi de osyndaı bolatyn. Myna eskertkish búgin halyqtyń yqylasyna bólenip, shýaǵyna shomylyp tur». Osydan keıin Baqytjan Mo­myshuly jekelegen aýyldar men aýdandardyń, oblystar men ól­ke­lerdiń batyry bolmaıtyndyǵyn aıtty, tek el men halyqtyń, ulttyń maqtanyshyna aınalǵan perzentter bo­la­tyndyǵyn alǵa tartty. Osy asyl­dardyń basyn ardaqtap, eń­se­sin túsirmeý – eldigimizge syn, urpaqqa amanat, bútindigimizge kepil bolmaq, dedi. – Atamyzdyń ómiriniń kóp bó­ligi Almatyda ótti. Almatyda ba­qılyq boldy. Qabiri de osynda. Urpaǵy da osynda ósip jatyr. Almatyda ashylǵan atamyzdyń eskertkishi bizdi kóp jyldar boıy kóksegen armanymyzǵa jetkizdi. Joqtyń orny toldy. Rıza­myz! – dedi batyrdyń kelini Zeınep Ahmetova. Osylaısha, 10 jeltoqsan Al­ma­ty turǵyndary úshin úlken qýa­nysh pen merekege aınaldy. Keńes Odaǵynyń Batyry, dańq­ty qolbasshy, ultymyzdyń birtýar perzenti, jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵy me­reıtoıy aıasynda 28 gvar­dııa­shyl-panfılovshylar saıaba­ǵyn­da eńseli eskertkish saltanat qurdy. – Bul tas tulǵa-beıne tek Baýyrjan Momyshuly sekildi ult maqtanyshyna ǵana qoıylyp otyrǵan joq. Bul eskertkish – Uly Otan soǵysyndaǵy ot pen oq­tyń arasynda qan keshken bar­lyq qa­zaqstandyq jaýyn­ger­ler­ge de jasalǵan taǵzym. Panfı­lov­shy­lar saıabaǵy qalalyq­tar­dyń eń kóp keletin, ardager­ler­diń merekelerde jıi jınalatyn súıik­ti orny. Sondyqtan eskert­kish­tiń osyn­da oryn tepkeni zańdy, dedi is-sharanyń ashylý saltanatynda sóz alǵan Almaty qalasy áki­miniń orynbasary Serik Seıdýmanov. Eskertkishtiń jalpy bıiktigi – 6 metr. Batyr músini qo­ladan, tuǵyry granıtten jasal­ǵan. Avtorlary esimderi elge bel­gili sheberler: Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Nur­lan Dalbaı men Rasýl Saty­bal­dıev. Eskertkishtiń ashylý saltana­tyn­da B.Momyshuly atyndaǵy respýblıkalyq mektep-ınter­nat­tyń shákirtteri, respýblıka Ula­nynyń sarbazdary sap túzep, jı­nalǵan qaýymǵa qurmet kórsetip turdy. Jurttyń júregine jyly­lyq uıalatqan jeltoqsannyń jelsiz kúninde Baýyrjan Momysh­uly­nyń murasyn zertteý men nası­hat­taýǵa bir kisideı arala­syp júr­gen azamat, batyr jaıly «Qolbas­shy kúndeligi», «Qahar­man» kitap­tarynyń avtory, aýǵan soǵysy ortalyq uıymyn­daǵy «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Ba­qytbek Smaǵul: Yńyranyp, yrshyp shyqqan qamystan, Tula boıy jaratylǵan namystan. Otan úshin otqa túsip Baýyrjan, Ata jaýmen arystandaı alysqan. Baýyr bolyp, dos qushaǵyn jaıǵanda, El múddesi aınalady aıbarǵa. Uly Baýkeń Máskeý úshin qan keshti, Panfılovpen tize qosyp maıdanda. Ol erlerdiń dańqy óshken joq áli, Juldyzdardaı samǵaı berer joǵary. Birlik, dostyq, yntymaǵy bar elge. Baq-bereke máńgilikke qonady. Aıbarlanyp Alataýdyń bókteri, Kók baıraǵym nur tógedi kóktegi. Qalǵytpashy qazaǵymnyń rýhyn, Alashymnyń azýlysy, kók bóri! Biz qazaqpyz, dosqa qushaq ashatyn, Biz emespiz jaýdy kórse qashatyn. Baýyrjandaı batyry bar birtýar, Qazaqstan Respýblıkasy jasasyn! – degen shabytty jyr joldaryn tókti. Osylaısha, eren soǵysta erlik jasap qana qoımaı, qazaq degen ulttyń namysy men ary bolǵan Baýyrjan Momyshuly jaı­ly eskertkish túbinde talaı taǵylymdy sózder aıtyldy. Aı­tyla da beredi... Tús qaıta Alma­tydaǵy Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııa­lyq opera jáne balet teatrynda Baýyrjan Mo­mysh­ulynyń 100 jyldyǵyna ar­nalǵan saltanatty kesh bolyp, úlken  jıyn sońy óner ujym­darynyń qatysýymen teatrlan­dy­rylǵan qoıylymǵa ulasty. Sóıtip, bul da tamasha rýhta órilgen basqosý boldy. Samarqaý tartqan sanany silkintken konsert boldy. Elimiz eldigin osylaısha taǵy da bir pash etti. Aınash ESALI. Almaty. -------------------------------------- Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.