Alýan-alýan aqyn bar, alamanda aǵyndar

El táýelsizdiginiń 19 jyldyǵy qur­metine arnalǵan «Táýelsizdik taǵylymy» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysy úsh kún qata­ry­nan elordany jaýhar jyrǵa bólep, tý­ǵan halqyn bólek syrǵa qandyrdy.

Úsh kúnnen beri bir-birimen qara sóz­diń qaımaǵyn qaıyryp, qalyń toptan qaı­myqpaı qadaý-qadaý oı aıtqan dúl­dúlderdiń sońǵy kúngi dúbirli básekesin ta­mashalaýǵa Memlekettik hatshy – Syrt­qy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń ke­­lýiniń ózi bul aıtystyń burynǵy ótip júrgen aıtystarǵa qaraǵanda arqalar jú­gi men atqarar róli qanshalyqty ma­ńyzdy eke­nin uqtyrǵandaı edi. Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń aıtystyń aqtyq kezeńi bastalarda áz ónerdiń tarıhı taǵylymdaryn taǵy da tarqatyp aıtyp shyǵýy sondyqtan edi. «Elba­sy­nyń tapsyrmasy boıynsha búgin mine, hal­qymyzdyń eń qasıetti óneri – aıtys el­ordanyń tórine shyǵyp otyr, – dedi ol. – Búgingi aıtystyń jóni de, máni de bó­lek, óıtkeni bul aıtys Elbasynyń tikeleı úkimetke bergen tapsyrmasynyń ar­qa­synda júzege asyrylyp otyr. Bul –  eldiń eldigin, birligin asqaqtata jyr­laı­tyn, tutastyq týyn tolǵaıtyn alaman aı­tys. Sondyqtan buǵan Qazaqstannyń bar­lyq oblystarynan úmitkerler qatysty. Osyǵan deıin aýdan, oblys deńgeılerinde aqyndar saıysy ótkizildi. «Myńnan tul­par, júzden júırik» kóringen sol aqyn­dar búgin elordanyń úlken sahnasyna shy­ǵyp otyr. Kúni keshe ǵana Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe el­derdiń Sammıtin Astanada ótkizý arqyly Nursultan Nazarbaev Qazaq elin, onyń ásem astanasyn dúnıe júzine tanytty. Elor­da tórindegi búgingi aı­tystyń son­dyq­tan rýhy da, kóterer júgi de bıik bo­lýy kerek», dep oıyn túıindeı kele mınıstr mundaı óner dúnıe júziniń barlyq ha­lyqtarynda kezdesetinin, biraq solar­dyń ishinde qazaq halqy óziniń tól ónerin kóz qarashyǵyndaı saqtap, asyl muraǵa aınymas qalyp tanytýda ózge­ler­ge qara­ǵanda oq boıy ozyq turǵanyn tilge tı­ek etken. Bul rette kúni keshe ǵana kúl­li qazaqtyń kúmis kúımesindeı kúm­bir­legen «Qazaqtyń 1000 kúıi» men dástúrin dá­­rip­tegen «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» jı­­naqtary týraly aıtyp: «Biz de aı­tys­qa óz tarapymyzdan jón-jo­ral­ǵy­myzdy  ja­­­­sap, alaman báı­gege qa­tys­qan aqyn­dar­dy bóle-jarmaı, bárine birdeı Elba­sy­nyń atynan osy jı­naqty tartý etpekpiz», dep kıeli ónerdi kirshiksiz meń­gergen jan­darǵa tolaǵaı qurmet kórsetildi. Táýelsizdiktiń 19 jyldyǵy qarsa­ńyn­da ótkizilip otyrǵan báıgeniń aty tarıhqa altyn áriptermen jazylatynyn, ǵasyr­lar boıy ata-babalar ańsaǵan uly murat búgingi urpaq qolymen júzege asyp, ol barlyq qazaqstandyqtar úshin eń bir qa­sıetti uǵymǵa aınalyp otyrǵanyn aıtty. «Qoldaryńyzdaǵy dombyranyń qos ishegi sııaq­ty táýelsizdiktiń de eki ishegi bar. Biri – Qa­zaq eli de,  al ekinshisi sol eldi álemniń bıigine kótergen Elba­sy», degen ol. Osynaý uly murat keshegi alyp báıterekter úni­men de ǵasyrlar boıy jyr­lanyp, azattyq pen teńdik, birlik pen tirlik, arman-ańsar, babalar rýhy, jaqsy, jaman qasıetter, túp-túgel marjan sózben sanada zerdelenip, baıyrǵy ádebıettiń baılyǵy urpaq­tan-urpaqqa jalǵassa, aýyz ádebıetiniń jaýhar jambysyndaı jaryqqa úndegen aıtys óneri qazir de qazaqtyń muńy men sherin, kúngeıi men kóleńkesin kórsetetin asyl arnasy ekenin taǵy da tap basyp ta­ny­ǵandaımyz. Táýelsizdik pen azattyq áýe­ni álimsaqtan jalǵasyp kele jatqan uly kósh. Osy kóshtiń keıingi narlary men izgilik izin baıqadyq. Demek, ol Qazaq eliniń keshegi táýelsizdik alǵannan bergi ǵana qol jetken qazynasy emes eken. Muny talaı býyn jyrlap kelgen, aqyn­dardyń búgingi tolqyny da tosyrqamaı, keýdelerinen jyr-ózenniń kúrkireı aǵýyn­­da, túıdek-túıdek shýmaqtardy ta­sy­ta tógýinde sondaı syr jatqanyn ań­ǵardyq. Biraq keshegi jyrlaý men búgingi tolǵanystyń ara­synda jer men kókteı aıyrmashylyq bar. Keshe Qazaq eli óziniń bostandyǵyn ańsap, jyrǵa túıgen asyl marjandar tek qııal men arman kúıinde qalyqtasa, búgingi tolǵaý tipti basqasha, keshegi bıiktegi qol jetpes baqyt qu­synyń Uly Dala baǵyna kelip qonǵan sha­ǵy. Endeshe, aqyndardyń keshegi úni zar men muńǵa tunyp tursa, qazirgi qalyp odan ózgeshe órilýi zańdylyq. Baqyt pen shat­tyqty jyrlaý keıingi urpaqtyń enshisine buıy­ryp turýynyń ózi kóńildi shat­tandyrady. Osy baqytty basynan ushyryp alyp jatqan elder bar aınalamyzda. Son­dyq­tan baqytty baıandy etý tek saıasattyń isi ǵana dep oılaý durys emes, halqymyzdyń altyn tamy­ry – aıtystyń da arqaýy ty­nyshtyqpen tynystaıdy. Almas qylyshtaı aldaspan óner osyndaıda jarqyldap qy­nabynan sýyrylmaǵanda qaı kezde sýyrylmaq. Tá­ýel­sizdik – onyń altyn ta­ǵy, bıik tuǵyry. Taqtan baq­­tyń ushpaýy asyl muraǵa adal­dyq pen kirshiksiz sú­ıis­­penshilikke baılanysty.  Bul jaǵynan aıtystyń al­daǵy ýaqytta da alǵa basa beretinine ımandaı ılan­dyq.  Kó­me­keıden bir mez­gil­de áýen áýeletip, tu­shym­dy oı ór­nek­teý dástúrine berik jas urpaq ósip keledi eken tal shybyqtaı sýsyldap. Solardan alma­ty­lyq Jandarbek Bulǵaqovty, soltústikqazaqstandyq Álibek Serǵalıevti, batysqazaqstandyq Jansaıa Mýsınany, aqtóbelik Esentúgel Ázıevti, t.t. osyndaı órimdeı órenderdi atap ketkendi jón kórip otyrmyz. Olar keı­biri kánigi aqyndarmen márege teń túsip jetip jatty. Máselen, qy­zyl­or­da­lyq Muhtar Nııazov pen qyzyljarlyq Álibek Serǵalıevtiń, almatylyq Aınur Tursynbaeva men Jandarbek Bul­ǵa­qov­tyń aıtystarynan bir kezderi báseńsip qal­ǵan óner rýhynyń asqaqtar, sharyqtar shaǵy áli alda ekenin uqtyq. Aıtystyń óliara kezi ótip ketti. Eki jyldaı qań­ta­ryl­ǵan aıtystyń arbasyn jas lek kelip toltyrypty. Jurt aıtystyń sondaı jańalyǵyna jabyla qýanyp qol soqty. Taǵy bir jaqsy habarǵa marqaıdyq. Qa­zy­lar alqasynyń tóraǵasy Myrzataı Jol­dasbekov aldaǵy ýaqytta aıtysker aqyndardyń odaǵyn qurý oıda júrgenin jetkizdi. Bul da bolsa kópten beri kó­keı­de júrgen ónerdiń óshińkiregen óńin qaıta qalpyna keltirgendeı kóńilge shýaq shash­qan. Ras, bul báıgege bireý kelip, bireý ketip jatady. Olardyń izderi de, ıirimi de bir-birine uqsaı bermeıdi. Sol izder izim-ǵaıym joǵalyp ketpeýi kerek qoı. Ol úshin jyl saıyn osyndaı alaman báı­ge­ler­de top jaryp júrgen dúldúlderdiń aı­tysyn keleshekte kitap etip bastyryp otyraıyq degen usynys ta ónerin ulyq­taı biler eldiń óreli isi bolmaq. Alǵash ret memleket qoldaý bildirip, «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qo­ry» AQ tórt avtokólik tikken báıgede mu­nan da basqa qosymsha syılyqtar aqyn­dar­dyń aspanyn bıiktetip turdy. Bas júldege astanalyq Amanjol Áltaev, bi­rin­shi orynǵa onymen saıysqa túsken Aı­nur Tursynbaeva laıyq dep tabylsa, ekin­shi júlde túrkistandyq Bekarys Shoıbekovke, úshinshi oryn almatylyq Jandarbek Bulǵaqovqa tıdi. Halqy­myz­dyń tól óneri mundaıda namysty aza­mat­tardyń demeýimen bıiktep jatatyny taǵy ras. Qazaqtyń osyndaı uldarynyń biri Qaı­rat Satybaldy astanalyq Balǵynbek Imashevqa, qyzylordalyq Muhtar Nııa­zov­qa, soltústikqazaqstandyq Álibek Ser­ǵa­lıevqa ıslamı qundylyqtardy aıtys ónerinde joǵary deńgeıde ulyq­ta­ǵan­dyq­ta­ry úshin «temir tulpar» tartý etip, astanalyq Erkebulan  Qaınazarov pen aty­raýlyq Syrymbek Sársenbaevqa aq­sha­laı syılyq tapsyrdy. Aıtys óneriniń damyp, órkendeýine ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan Myrzataı Joldasbekov, de­meý­shiler Amangeldi Ermegııaev, О́mirzaq Sársenov, Júrsin Ermanǵa da laıyqty qoshemet kórsetildi. «Alýan-alýan tulpar bar, áline qaraı shabady» demekshi, báı­ge­de bireýdiń ozyp, bireýdiń qalyp jatýy álimsaqtan belgili jáıt. Júlde almaı qal­ǵandardyń aýzyna sóz túspeı qaldy dep te aıta almaımyz. Jurtshylyq óne­rin joǵary baǵalaıtyn Balǵynbek Ima­shev­tyń utymdy órilip otyrǵan ýytty shýmaqtary zaldaǵy jurttyń delebesin álsin-álsin qozdyryp, orysshalap qal­jyń­men qaǵytqan mysqyldary eriksiz ezý tartqyzar edi. «Egemen Qazaq­stan­nyń» osy báıgege arnaıy tikken baǵaly syılyǵyn aqynǵa «Egemen Qazaqstan» res­pýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵa­my­nyń perzıdenti Saýytbek Abdrahmanov tabystady. Sara Toqtamysovanyń da toqtaýsyz, tógilip turǵan jyrlary qyzdyń jıǵan júgindeı kórkem de kesteli órnegimen súı­sintken. Aıtystan jurttyń kóz ja­zyń­qyrap qalǵan tusynda aqyndardyń ishine kóp nárse jınalyp qalypty. Mu­nyń bárin, árıne, az ýaqytta túgel jaıyp tastaý taǵy múmkin emes. Solaı desek te, Sara syndy sańlaq aqyndar ýaqytqa des bermeı, kókeıdi tesken kóp dertti jaıyp úlgerip, qarsylasyn ázil-qaljyńmen áde­mi túırep, qazaq qyzyna tán qaı­sar­ly­ǵy men ıbaly oılary oraılasyp, kópti ózine úıirip áketip otyrdy. Táýelsizdik shat­ty­ǵyn baıyrǵy dástúrli izdiń babymen tátti áýezge qondyrdy. Qazaqstan halqy As­sam­bleıasynyń aqshalaı syılyǵy Sara Toqtamysova men Álibek Serǵalıevqa bu­ıy­rýynyń osyndaı bir sebebi bolsa kerek. Til komıtetiniń báıgesi Muhtar Nııazovqa tıse, «Qazaqstan halqynyń rýhanı damý qory» AQ aıtysqa qatysý­shy­lardyń bárine baǵaly jádiger tartý etti. Mádenıet mınıstrligi men «Qazaqstan halqynyń rýhanı damý qory» AQ uıym­das­tyrýymen ótken respýblıkalyq aqyn­dar aıtysy týraly resmı habarlamada aqyndar aıtysynyń negizgi maqsaty aı­tys ónerin mádenıetimizdiń baǵa jetpes asyl murasy retinde halyqqa pash etý, onyń damýyna memlekettik deńgeıde qol­daý kórsetý, eldegi halyqtar dostyǵyn, bereke-birlikti jáne saıası turaqtylyqty dáripteý, halyqqa aıtys dástúrin jan-jaqty nasıhattaý, talantty, daryndy, jas aqyndardyń aqyndyq sheberliginiń shyń­dala túsip, kópshilikke tanylýyna múmkindik jasaý, aıtys ónerin odan ári da­mytyp, sapalyq deńgeıin jaqsartý maqsatynda ótkiziletin dástúrli is-shara retinde qalyptastyrý, bolashaq urpaqqa aıtys ónerin jetkizý, sheber sóz quraý men joǵary deńgeıdegi poezııa arqyly mem­lekettik tildiń arnasyn keńeıtip, damytý ári nasıhattaý bolyp tabylady delingen. Endeshe, aıtys óneri munan bylaıǵy ýaqytta memlekettiń áz tutar rýhanı qundylyǵyna aınalar ma eken. Kóp­ten ańsaǵan murattyń biri osy edi. Jer as­tynan tabylǵan ejelgi rýhanı já­di­ger­ler «Mádenı mura» memlekettik baǵ­dar­la­masymen qorǵalyp, kózdiń qara­shy­ǵyn­daı saqtalsa, aıtys ta el ishindegi osyndaı altyn kómbeniń biri. Ony qorǵap qalý arqyly eldiktiń týy jelbirep, birliktiń beli bekimek. Jeltoqsanda As­tanaǵa qaıta oralǵan úmit kózinen osyny uqtyq. Erkin eldiń keshegi esil qyrandary ańsaǵan jeltoqsan rýhy qazaqtyń aıty­symen túlep, arqa-jarqa kúı keshken qazaqtyń osy bir dýmanyn ardaqtap jú­rer sana kerek rasynda. Qarashash TOQSANBAI. Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.