Táýelsizdik tanymy

Qazirgi Qazaqstan: tarıh jáne metodologııa Aqıqatty aıtý – metodologııadan. «Aqtaban shu­by­ryndy, alqakól sula­ma­dan» bergi ýaqyttyń bederinde Reseıge bodandyqty moı­yndaýmen jat jurtqa tel­mir­gen qazaq halqynyń sa­na­sy men jan-dúnıesin maza­laǵan túıtkildi oıy ulttyq hám memlekettik táýelsizdik edi. Azattyq jo­lynda qandy maıdan jo­ryq­tar men qur­bandyqtar az bol­ǵan joq. Ol tipti «adam­­zattyń jar­qyn bolashaǵy – kommýnızm» qu­rý tusynda da jalǵasa berdi. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda juldyzdy sát týdy. Sodan beri bir urpaq ósip-óngen merzim óte shyǵypty. Qarııa tarıh úshin qas-qaǵym sát bolǵanymen elim, jerim dep et júregi eljiregen árbir qazaq balasyn tebirentken úmit pen kúdikke toly jyldar artta qaldy. Ba­rymyz ben joǵymyzdy ǵylymı zerde­leýdiń, ási­rese, azattyq tarıhy men taǵylymyn te­reń­nen tol­ǵaýdyń metodo­logııalyq ustanymdaryn dáıekteıtin ýaqyt keldi. Azattyq tarıhynyń metodologııasyn, basty-bas­ty ustanymdaryn qalyptastyrýda Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń úlesi zor. Tuńǵysh Prezıdentimiz dáıektegen: «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat», «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», Eýra­zııa­lyq odaq, Azııa keńesi, ıadrolyq qarýdan bas tartý, astanany kóshirý, álemdik dinder sezin shaqyrý ıdeıalary táýelsizdik qurylysyna da, Otandyq tarıh ǵylymynyń izdenisterine de sony serpin bergenin eshkim bekerleı almaıdy. «Tarıh tolqynynda», «Syn­darly on jyl», «Qazaqstan joly» kitaptary – zamanaýı úderistiń zańdylyqtary men qıynshy­lyq­taryna jańa metodologııamen boılaýdyń tamasha úlgisi. Prezıdenttiń ǵylymı-praktıkalyq izdenisi men bastamashylyǵyna aqıqatty, tek qana aqıqatty aıtýǵa qushtarlyq tán. Demek, 1991 jylǵy 16 jel­toqsannan bergi Otan tarıhyn zertteýdegi metodo­lo­gııalyq ustanymnyń basty kózdegeni azattyǵy­myz­dyń máni men mazmunyn, ornyǵýy men erekshelikterin, ilgerileýi men qaıshylyqtaryn qosyp-alýsyz shynaıy anyqtaý bolsa kerek. Bul oraıda Qazaqstan salıqaly ǵylymı oı-sanaǵa arqaý bolarlyqtaı jol­dy júrip ótti. Táýelsizdigimizdi álem tanydy, Qa­­zaqstan memlekettiligi qalyptasty, keńestik eko­no­­mıka men ıdeologııa ydyrap, ómirdiń bar sala­syn­da naryqtyq qatynastar, ıdeologııalyq áralý­an­dyq ornyqty. Jańa Astana boı túzedi, qazaqtar memleket quraýshy ultqa aınaldy, ádiletsizdikke, zorlyqqa ushyraǵan mádenı-rýhanı qundylyqtar men tulǵalar qaıta tirildi. Az jumys atqarylǵan joq. Shynaıy azattyq – aldaǵy arman kún. Biraq biz ótpeli kezeńdi bastan keshýdemiz. Onyń mánisi taptyq kúresti bárinen joǵary qoıǵan marksshiler aıtqandaı «kimdi kim jeńedi» emes, tipti Ame­rı­kadaǵy, Eýropadaǵy, Azııadaǵy tabysty memleket modeline uqsaý da emes. Másele – keshegi otarlanǵan, keńestik totalıtarlyq zorlyq pen mo­der­nızasııany basynan ótkizgen Qazaqstan syrtqy fak­tordyń áse­rimen jabysqan dertinen aıyǵyp, ózindik damý jolyn qashan tabatynynda. Memlekettik bıligi men zańy turaqty, baılyǵy kedeıshilikti jeńgen, birligi men tutastyǵy ulttyq qaýipsizdik údesine saı, de­mokratııasy óz qolyndaǵy elge aınalýmen ótpeli ke­zeń aıaqtalady. Tap búgin – qurylys materı­al­da­rynyń, turmystyq tehnıkanyń, tipti azyq-túliktiń jartysynan kóbi syrttan kelip jatqanda, bıik teh­nologııalarǵa zárýligimiz basqalardyń esebinen óte­lip otyrǵanda, bilim men ǵylymdy qar­jy­landyrý álem­dik kórsetkishterden kósh keıin qalǵanda, ulttyq aqparattyq keńistikti bóten eldiń tili jaýlap alǵanda, kedeıler men baılardyń arasyndaǵy ortasha alshaq­tyq ulǵaımasa, azaımaǵan kezde – ótpeli kezeńdi artta qaldyrdyq, ıaǵnı haq azattyqqa jettik deı almaımyz. Álemdik jáne otandyq tájirıbeni zerdelesek, má­ni men kózdegen maqsatyna jetken-jetpegenine qa­­raı azattyq dáýiriniń áldeneshe kezeńnen tura­tynyn baıqaımyz. Biri – nomınaldy azattyq, ekinshisi – syndarly azattyq, úshinshisi – shynaıy azat­tyq. No­mınaldy azat el basqa bir nemese birneshe memle­kettiń yqpalynan shyǵa almaıtyn kiriptar kúıde qala beredi. Ádette mundaı eldiń syrtqa qaryz-bereshegi basynan asyp jatady. Syndarly azattyqqa jetken elge keshegi rýhanı, tildik, eko­no­mıkalyq, mentalıtettik sııaqty bodandyq mura­sy­nan tolyq qol úzbese de ózindik damý jolyn tabýǵa talpynys, keıbir irgeli salalarda ony taba alǵan­dyq tán. Shyn­aıy azat el ishki-syrtqy saıasatyn álemdik órkenıet talabyna, ulttyq múd­dege saı júrgizetin bıiktikten kórinedi. Biz ázirge damyǵan, shynaıy azat elder qataryna qosylmasaq ta ozat ta ómirsheń qundylyqtardy ıgerýge beıimdele damý baǵytyn tańdaý negizinde anyq­talǵan syndarly qazaqstandyq jol basynda kelemiz. Nomınaldy azattyqpen qoshtasýdy bastaǵan kúnimiz, shartty túrde aıtar bolsaq, saıası turǵydan – 1991 jyldyń 16 jeltoqsany, ekonomıkalyq tur­ǵydan – 1993 jyldyń 15 qarashasy, strategııalyq turǵydan – 1997 jyldyń 1 qazany. Álemniń saıası kartasynda derbes memleketiniń paıda bolýymen Qazaq eli ór­kenıettiń uly kóshinen laıyqty ornyn tabýǵa kiristi, al ulttyq valıýta – teńgeniń dúnıege kelýi jáne aı­nalymǵa enýi nomınaldy ekono­mı­kadan ulttyq eko­no­mıkaǵa kóshýdiń sheshýshi qadamy boldy, «Qazaq­stan-2030» baǵdarlamasy azat eldiń jasampaz ıntellektýaldyq áleýetin pash etti. Odan beride syn­darly azattyqtyń qaıshylyǵyn, qıyn­shy­lyǵyn ta­nyp bildik, jemisin de kóre bastadyq. Qazaqstandyq jol saltanatyna, ıaǵnı shynaıy azat­tyq jeńisine 2030 jyl muǵdarynda kýá bolatyn shyǵarmyz. Qalaı bolǵanda da, táýelsizdik tarıhyn dáýirleý, ár dáýirdiń mándi belgileri men erekshelikterin tııanaqtaý eshqa­shan metodologııalyq óze­ktiligin joımaq emes. Adam – metodologııa máıegi. Azattyq tarıhyn zertteý metodologııasyna qoıylatyn bıik talaptyń mańdaıaldysy – táýelsiz elimizge tán erekshelikterdi artta qalǵan dáýirlermen, búgingi elishilik, halyq­aralyq ahýalmen sabaqtastyqta, sáıkestikte, aıy­rym­da dálme-dál tanı alýy. Bizdiń qazirgi tarı­hy­myzda geosaıası ornalasýymyzdyń, mol qazba baı­lyqtary ústinde otyrýymyzdyń, kópultty, kóp­din­di halyq quramynyń áser-izi saırap jatyr. Álem­­niń túkpir-túkpirine shashyraǵan qazaqtardyń tarıhı Otanyna oralýy, Qazaqstan halqy Assam­bleıasy syn­dy biregeı qurylymnyń paıda bolýy, ıadrolyq derjavalardyń Qazaqstan qaýipsizdigine kepildik berýi, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, «Má­denı mu­ra» memlekettik baǵdarlamalarynyń júzege asýy azattyq tarıhynyń erekshelikterin aıshyq­taý­da. Al osy erekshelikterdiń ózeginde azattyqty qaster­le­gen, ultaralyq kelisim men úılesimdi saq­taı alǵan, Abaı ósıettegen barsha adamzatty súıýge yqylasty qazaq faktory tur. Áıtpese postkeńestik keńistikte múmkindigi Qazaqstannan áldeqaıda joǵa­ry Ýkraına nege qaryshtap alda júrmeıdi, qazba baılyǵy men jer aýmaǵy shaǵyn Baltyq respýb­lı­kalary nege tu­ralap qalmaıdy? Búgingi metodologııa Otan tarı­hy­na tán erekshelikterdi týyndatqan adam faktoryn, birinshi kezekte memleket quraýshy ult faktoryn sandyq-sapalyq, salystyrý-shendestirý nysanyna aınaldyrǵanda tarıh ǵylymynyń ıntel­lektýaldyq áleýetin arttyrary ári syndarly azat­tyqtyń bola­shaǵyna qyzmet eteri sózsiz. Azattyq tarıhynda adam faktory ilgerileýdiń qan­shalyqty sebepkeri bolsa, irkilistiń de sonsha­lyq­ty tejeýishine aınalyp otyr. Máseleniń úlkeni de­mokratııanyń az-kóptiginde, memlekettik qyzmet­shi­lerdiń bir bóliginde áleýmettik-kásibı biliktilik­tiń tómendiginde, jekelegen salalarda mamandardyń jetkiliksizdiginde emes. Táýelsizdik bolashaǵy men taǵ­dy­ryna adamnyń ashkózdigi, jemqorlyq pen paraqorlyq qater tóndirýde. Bul keseldiń ortasy, taratýshysy, azattyq jaýyna aınaldyrýshysy – materıaldyq-qar­jylyq jáne kadrlyq sheshim qabyldaýǵa ókilettigi bar memlekettik qyzmetshiler, úlkendi-kishili ujym basshylary men quqyq qorǵaý júıesindegiler. Osy toptar paraqorlyq pen jem­qorlyqtan tyıylsa, bıznesmender men kásip­kerler, dárigerler men ustazdar, ǵalymdar men mádenıet mamandary – bári zańnyń aıasynan shyǵatyn qadamǵa barmas edi. Qazirgi Qa­zaqstanda ekonomıkalyq qyl­mysqa qarsy kúrestiń táp-táýir tájirıbesi jınaq­tal­ǵanymen, jemqorlyq pen paraqorlyqtyń tarı­hy­na metodologııalyq negiz qalaý tarıhshy ǵalym­dar­dyń ázirge qolǵa almaǵan mindeti ekenin moıyndaý kerek. Syndarly azattyǵymyzdyń beıimdele yrǵaqty nyǵaıý jolyndaǵy basty oljamyz – adamdardyń sa­nasy men ómir saltyndaǵy eles qýýdan aryl­ǵa­ny­myz. Adam faktorynyń bar máni osynda. Kıimin, syrtyn jańartqan adamdy emes, sanasyn jańartqan adam­dy jańa adamǵa jatqyzamyz. Máseleni ózekti meto­do­logııalyq ustanym qata­ryna shyǵarýymyz­dyń sebebi bar. Patshalyq otarlaý tusynda da, keńestik jyldarda da qazaq halqy erteńgi kúnnen úmitin úzbedi, Máskeýdiń saıasaty men nasıhatynan tarydaı bolsa da jaqsylyq kórgisi keldi. Ásirese, sosıalıstik ıdeıaǵa kóp úmit artty. HIH ǵasyrdyń ortasynda K. Marks: «Eýropany eles kezip júr. Ol – kommýnızm elesi», degen edi. Kommýnızm elesin keńes adamdary jalyqpastan qýdy. Tipti stalındik qý­ǵyn-súrgin onyń ýtopııalyq bol­mysyn áshkereleı almady. Adam jaqsyǵa tez úı­renedi. Adamzattyń jarqyn bolashaǵy – kommýnızm qurýshylarmyz degen hrýshevtik, brejnevtik sózi tátti, dini qatty ıdeologııaǵa eltigen, 1970-1980 jyldar aralyǵynda munaıdan túsken mol qarajatqa súıenýmen bolar-bolmas qorlanǵan keńes halqy ilgeridegi ashtyqty, tapshylyqty umytyp, úkimet pen partııa óltirmeıdi degenge saıatyn dúnıetanymdy maldandy. Azdy-kópti syny bar gorbachevtik «qaıta qurý» ıdeo­lo­gııa­sy da ony bekerlegen joq. Osy ekpinmen 1993 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń birinshi Konstıtýsııasy da sosıalıstik popýlızmge toly edi. Táýelsizdik eles qýýmen ornyqpaıtynyn, shyn­dyqtyń kózine týra qaramaı, azattyqtyń jasampaz bolmysy ashylmaıtynyn 1995 jylǵy ekinshi Konstıtýsııa pash etti. Prezıdenttik basqarý formasy, parlamentarızm men kóppartııalyq júıe osydan keıin ornyqty, shaǵyn jáne orta bızneske jol ashyl­dy, naryqtyq qatynas jandandy, áleýmettik-má­de­nı saıasat halyqaralyq tájirıbege súıene bastady. Túptep kelgende, 1995 jyldan bergi Qazaqstannyń tynys-tirshiligine arqaý bolǵan qujat – ekinshi Konstıtýsııa. Biraq jańanyń ornyǵyp ketýi úshin ýaqyt kerek eken. Qazaqstandyqtardyń dúnıetanymy men ómir saltyndaǵy eles qýýshylyq ǵasyrlar mejesindegi ekonomıkanyń ınnovasııalyq ilgerileýimen qaı­ta jandanǵanyn kózimiz kórdi. «Jańa qazaqtar» baılyǵyn qaıda shasharyn bilmeı, kerekti-kereksiz záýlim-záýlim úı salyp, qos-qostan qymbat kólik alsa, tushymdy jumysqa qoly jetkender bankten alǵan nesıege bıznesin ashýdyń ornyna asta-tók toı jasaýmen áýestendi. Eles qýýdyń naryqqa serik emestigin 2007 jyly bastalǵan qarjy daǵdarysy taǵy qýattady. Basqasha aıtsaq, qoǵamdyq sanadaǵy, saıası ıdeologııadaǵy, ómir saltyndaǵy ózgerister tabıǵatyn, olardyń azattyq dıalektıkasy men qı­sy­nyna tarıhı úndestigin ashatyn zertteý meto­do­logııasyna suranys ta, qoıylar talap ta joǵary. Bılik jáne tulǵa. Ortalyqtyń óktemdiginen endi ǵana qutylǵan Qazaqstanǵa – ótpeli kezeńdegi jas memleketke qoǵamdyq-saıası, ekonomıkalyq-mádenı bıik belesterge shyǵýy úshin halyq múddesin qor­ǵaıtyn zańnamalarǵa qosa tegeýrindi bılik vertı­ka­ly kerek. Basqasha aıtqanda, metodologııalyq ba­sym­dyqty adam faktorymen baılanystyrǵanda onyń jabyq, kózge kórine bermeıtin («adam alasy ishinde») qasıeti bar ekendigin eskerip, nysanaly-maqsatty áreketin uıymdastyratyn memleket, bılik, quqyq júıesine erekshe mán beretin ýaqyt keldi. Ázirge tarıhshy-ǵalymdar táýelsiz memleket, bılik, quqyq tarıhynyń metodologııasyn zerdeleýde kóp is tyndyra qoıǵan joq. Bul mindetke artylar jaýapkershilik zor ekenin ómirdiń ózi dáleldedi. Bizdi mundaı paıymǵa jetektegen sebepter: birinshiden, memlekettik táýelsizdik jarııalanǵan sátte qoǵam­dyq sana, tipti otandyq tarıh ǵylymy naryqtyq ekonomıkanyń, demokratııanyń, ıdeologııalyq lıbe­ra­lızmniń, álemdik saıasattyń, qoǵamdyq toptar men áleýmettik qozǵalystardyń shyn maǵynasyndaǵy qyr-syrynan habarsyz edi; ekinshiden, ýaqyt alǵa tartqan mindetterdi aýyr daǵdarys ústinde sheshýge týra keldi; úshinshiden, árqashan durys sheshim ta­byla bermedi. Tájirıbeniń joqtyǵy, bilikti maman­dardyń tapshylyǵy, tehnologııalyq mesheldik qate­le­sýge, jańsaq basýǵa uryndyryp jatty. Máselen, prezıdenttik qyzmet 1990 jyly engizilgenmen prezıdenttik bılik ınstıtýtynyń ornyǵýy 1995 jyly jańa Konstıtýsııa qabyldaý negizinde múmkin bol­ǵany osyǵan aıǵaq-dálel. Qazaqstan elıtasy, eń bastysy – el taǵdyryna jaýapkershilikti moınyna alǵan tuńǵysh Prezıdent N. Nazarbaev memlekettilikti, bılik vertıkalyn qalyptastyrýda tól táji­rı­bemizge súıený azdyq etetinin bilgendikten Batys pen Shyǵystyń úlgilerin shyǵarmashylyqpen paı­da­lanýǵa basymdyq bergeni ras. Sondyqtan da bolar, qazirgi Qazaqstannyń bılik júıesi, demokratııasyna tán erekshelikter, ult pen ultshyldyǵy, orta­lyq­tanǵan basqarý men jergilikti ózin-ózi basqarýdyń araqatynasy, memlekettiń róli, ekonomıkanyń qan­shalyqty kapıtalıstik ekeni qoǵamdyq sana moı­yndaǵan ári túsinikti dáıektelgen metodologııalyq taldaý bıigine shyqty deı almaımyz. Bizdiń oıymyzsha, bótenniń ýysynan endi bosa­ǵan memlekettiń nomınaldy azattyqtan syndarly azattyq bıigine kóterilgenshe tabıǵı-yrǵaqty damý jolyna túsken-túspegenin, básekege qabiletti bolý-bolmaýyn, barsha taǵdyryn jeke tulǵalar, birinshi kezekte tuńǵysh Elbasy, onyń saıası kemeldigi, ın­tel­lektýaldyq kóregendigi, nysanaly-maqsatty qyz­metiniń negizdiligi anyqtaıdy. Kúni ótken qoǵamdyq qatynastar yǵystyrylmaǵan, jańasy tolyq ba­sym­dyqqa jetpegen ótpeli kezeńde, ásirese, demokratııa men saıası mádenıet qoǵamnyń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etetin faktorǵa aınalmaǵan elde ulttyq tulǵa men lıderdiń árbir sheshimi, árbir qadamy taǵ­dy­ra­nyq­taǵysh, taǵdyrsheshti mán-maǵynaǵa ıe. Sondyq­tan Qazaqstanda prezıdenttik basqarý ınstıtýty­nyń týýyn, nyǵaıýyn, konstıtýsııalyq reformalarmen qamtamasyz etilý evo­lıýsııasyn, bú­kilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolý dıalek­tıkasyn metodologııalyq tujyrymmen daralaýdyń orny erekshe. Kúrmeýi kóp kúrdeli osy máseleni sheshkende Prezı­denttiń tarıhı róli ǵana ashylmaıdy, komandasy men oppo­­zı­sııanyń, basta­ma­lary men syn­shylarynyń kózde­geni, is-áreketiniń nátıjesi óz baǵasyn alady. Kóshbasshylar men halyqtyń qa­zir­gi Otan tarı­hyn­daǵy yqpaldastyǵyn me­to­dologııalyq paıym­da­ǵanda taǵy bir másele qaperde turǵany durys. Ol – tarıhı úderiste kóshbasshylar fakto­ry­nyń áseri jarııa ári uzaq merzimdi, al halyq fak­tory kózge túse bermeıtinin, keıde tipti bir sáttik ekenin dáıek­teý. Aıǵaq-dálel keltirer bolsaq, táý­elsiz Qazaqstan tarıhynda Nazarbaev faktory uzaq saqtalatynyn, kelesi Elbasy bılikke kelgennen keıin de «jumys» isteı beretinin alǵa tarta alamyz. Al halyqtyń bıleýshige yqpaly kúnde kórine bermeıdi, onyń joǵary jaqqa jazǵan hattary, ótinish-suraǵy, tipti janaıqaıy jaýapsyz qalatyny bar. Ol – ol ma, búkilhalyqtyq prezıdent saılaýy árisi – birneshe aıdyń, berisi – bir kúnniń enshisindegi tańdaý ǵoı. Túıip aıtsaq, táýelsiz Qazaqstan tarıhynan ja­zylǵan eńbekterde mıllıondaǵan tonna kómir, temir, munaı, mıllıardtaǵan put astyq óndirgenimiz, júz­degen myń maman daıarlaǵanymyz, aqbas Alataý men ertegideı Býrabaıdy jalǵaǵan jol salǵanymyz aýyzǵa alynbaı turyp, osylardyń báriniń qajet ári múmkin ekenin dáıektegen tulǵalyq-ıntellektýal­dyq faktor men halyq eńbeginiń, múddesiniń úı­lesimin nemese qaıshylyǵyn bıik metodologııalyq mádenıetpen paıymdaýdyń parqy da, narqy da joǵary. Buǵan arqaý bolarlyq tájirıbe – memlekettik egemendik týraly Deklarasııadan «Jol karta­sy­na» deıin – bizde barshylyq. Sonda áldekimdi asyra dáripteýge nemese adal eńbekti eskerýsiz qaldyrýǵa soqtyratyn, azattyq tarıhyn kóshbasshylar tarı­hy­na aınal­dy­ra­tyn syńarjaq tarıhı kózqarasqa jol berilmeıdi. Metodologııa jáne ulttyq múdde. Kóshbas­shy­lar men halyqqa qatysty metodologııalyq ustanym qa­zirgi Otan tarıhyndaǵy ult faktoryn dóp basyp tanýǵa septesedi. Demokratııasy men naryqtyq ekonomıkasy ýaqyt synynan ótken AQSh, Anglııa, Fransııa, Germanııa tárizdi damyǵan elderde ult máselesi aýyq-aýyq kóterilip jatatynyn eskersek, ótpeli kezeńdegi kópultty Qazaqstan úshin onyń taǵdyranyqtaǵysh máni bar. Tap osy máselede azattyq tarıhyn zert­teýshilerdiń metodologııalyq ustanymy aqıqattan qylaýdaı aýytqymaǵany abzal. Ulttan ulttyń artyqshylyǵy da, kemshiligi de joq, aıyrmashylyǵy ǵana bar. Al aıyrmashylyqtan qaıshylyq kórgisi keletin, qazirgi qıynshylyqtyń bastaý-bulaǵyn izdeıtin tarıhshylar – yqylas-nıeti buzyq jandar. Buǵan syltaý kóp. Stalındik-goloshekındik ashtyq­ty, saıası qýǵyn-súrgindi, hrýshevtik-brejnevtik jer bólisti, gorbachevtik-kolbındik jeltoqsan zorlyǵyn qyzdyrmanyń qyzyl tilimen qozdyryp, bitpes daýǵa aınaldyrýǵa bolady. Durysy – sol qııanattyń bári at tóbelindeı shovınıst bıleýshilerdiń, jalǵan ıdeıa qýǵandardyń taptyq shekteýliginen, ashkózdiginen, men­mendiginen týyndaǵanyn, tutas ulttyń kinási joq­tyǵyn túsindirý, táýelsizdikten aırylǵan el kiriptar halden shyǵa almaıtynyn sanaǵa sińirý. Bul – bir. Ekinshiden, zorlyq-zombylyǵymen mıllıondar­dyń ómirin qıǵan qasiretti tarıhty qaıtalaýdyń zııannan basqa bereri joq. Tutas halyqty erkindiginen aıyrǵan halyq azat halyq bola almaıdy. Memle­ket­tiń qýaty halyqtar birliginde. Qazaqtar Qazaqstanda baıyrǵy ult, azamattardyń basym bóligi ári memleket quraýshy ult retinde qandaı da quqyqtyq ba­symdyqqa ıe bolmasa da, tarıhı mıssııany – eldegi beıbitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etip otyr­ǵa­nyn, memlekettik mártebesi bar tili barsha qazaq­standyqtardy uıystyrýshy til bolýy kerektigin azattyq tarıhyn zertteý metodologııasyna aınal­dy­ra alsaq, aqıqattyń aq jolynan aýytqymaımyz. Osynyń ózi qoǵamda júrip jatqan túrli (memlekettik til, kóshi-qon, jekeshelendirý, tóńiregindegi) pikirtalasqa, naqty úderiske (saıası, ekonomıkalyq, mádenı, t.b.) ǵalymnyń kózqarasyn, tuǵyrnamasyn bildiredi. О́kinishtisi – qazirgi Qazaqstan ǵylymy, ásirese, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar ómirge, praktıkaǵa pármendi yqpal ete almaı otyr. Dıssertasııalar qorǵaý sharyqtaý shegine jetkenmen, qo­ǵam­­dyq pikirde de, materıaldyq-turmystyq jaǵdaı tur­ǵysynan da ǵalymnyń bedeli meılinshe tómen, ýá­ji­ne qulaq qoıýshy qoǵam joq. Búgingi úderis taǵdyry, aıta bersek, ǵylymnyń da taǵdyry bılik pen saıa­sat­kerlerdiń quzyrynda. Al kúni úshin bılikpen jaqyndasý nemese tájikelesý, saıasattyń soıylyn soǵý nemese kózsiz synshysyna aınalý tarıh ǵylymyna eshqashan abyroı ápergen emes. Úshinshiden, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar jańa mamandyqtarmen tolyqqanyn, zertteý páni men ókilettiligine ózgerister kelgenin bilgen jón. Tarıhshylar júrip jatqan qazirgi úderister men ózgeristerdiń boljamdy erteńin qozǵamaı – ol úshin saıasattanýshylar, áleýmettanýshylar, mádenıetta­ný­­shylar, t.b. bar – ornyqqan nátıjelerine ǵy­ly­mı-saraptamalyq baǵa berse de az olja emes. Ult tarıhy jáne álemdik úderister. Qazirgi Qa­zaqstan tarıhyn zertteý metodologııasynda memleket pen qoǵamnyń, tipti jekelegen ujymdar men adam­dardyń ómiri áralýan ekenin, qyrtysy qalyń faktorlar áserimen qalyptasatynyn erekshe nazarda ustaý kerek. Aıtalyq azamattardyń ál-aýqaty el­diń tabıǵı baılyǵyna, ǵylymy men biliminiń tikeleı óndirgish kúshke aınalý dárejesine, memlekettik basqarý tıimdiligine, negizinen ishki saıasattyń qa­rymyna qaraı jaqsarady nemese tómendeıdi. Jáne bul másele Qazaqstannyń básekege qabilettiligine, ult­tyq qaýipsizdigine tikeleı qatysty kórsetkish or­nyna júredi. Al ulttyq qaýipsizdiktiń qamal-qor­ǵa­ny – Qa­rýly Kúshter táýelsiz Qazaqstannyń ishki qa­jettiligin beıneleı almaıdy. Ol – syrtqy sebeptiń pármenimen qurylǵan birlestik. Sóıte tura azamat­tardyń laıyqty ál-aýqaty men Qarýly Kúshterdiń saqadaı saı turýy arasynda ajyraǵysyz baılanys jatyr. Demek, búgingi metodologııaǵa azattyq tarıhyn keshendi, júıeli, dınamıkada ashý ǵana júktelmeıdi, árbir qubylys pen úderistiń paıda bolýyna, ózara yqpaldastyǵy men derbestigine, ishki basymdyqtary men tetikterine, taǵylymyna qısyndy ári derekti jaýap izdeý mańyzdy. Árıne, bárin elishilik qajet­tilikpen, bılik sheshimimen, birer mamannyń jazǵan­da­rymen asha salý múmkin emes. Ár qubylystyń nemese úderistiń óz bastaý-bulaǵyn, zańdylyqtaryn, tá­jirıbesin tııanaqtaýmen qatar álemdik, óńirlik tá­nikti (analog) izdeý mindeti alda tur. Tarıhtyń ár­alý­an taǵylym-tájirıbesin arasynan qyl ótpesteı kiriktirýmen jalpyadamzattyq zańdylyqqa qaıshy kel­meıtin tutas ulttyq tarıh túziletinin metodo­lo­gııa­lyq-tanymdyq erejege aınaldyrǵanda ǵana azat­tyq aqıqatyna oqyrmandardy ılandyra alamyz. Bul jerde tarıh tájirıbesi men zamanaýı máse­leniń mazmunyn, tipti barysy men baǵytyn álemdik kezdeısoq nemese stıhııaly sebep kúrt ózgertip jibere alatynyn bekerleýge bolmaıdy. Máselen, mu­hıt­tyń arǵy jaǵyndaǵy AQSh-ta bastalǵan qarjy daǵdarysy Qazaqstandy az ábigerge túsirgen joq. Josparlanǵan biraz ıgilikti isterdi doǵara turýǵa májbúrledi. Endeshe, jahandaný tusyndaǵy metodologııa ulttyq tanym sheńberinde qalýmen irgeli ná­tıjelerge qol jetkize bermeıdi. Jańa álemniń ózara áseri men baılanysy qansha artsa, ǵylymı tanym­nyń metodologııasy da sonshalyqty yqpaldas­tyq­pen baıýy kerek. Munyń syrtynda Qazaqstannyń da qazirgi álemge yqpal ete bastaǵanyn EQYU-ǵa tór­aǵa­lyǵynan kórip otyrmyz. Budan týyndaıtyn kelesi metodologııalyq paı­ym: meılinshe kúrdelilengen ári irgeli ár salasy óz zańdylyqtarymen ómir súretin búgingi Qazaqstan­nyń tarıhyn bótenniń ilimimen ǵana dáıekteý aqı­qatqa aparmaıdy. Bir ǵana ǵulamanyń, tipti 3-4 ǵula­manyń ilimin basshylyqqa alýdyń, ony dogmaǵa aı­naldyrýdyń arty qoǵamdy da, memleketti de kúıre­tetinin KSRO-nyń, sosıalıstik elderdiń qurdymǵa ketken taǵdyry áshkereledi. Bizge úzdik ıntellek­tý­aldyq izdenister jetistikterin kádege jaratqan ja­ra­sady. Saıasat tarıhyn zerttegende b.e.d. ómir súr­gen Arıstotelden HH ǵasyr oıshyldary Haıdeg­ger­diń, Iаsperstiń, Arendtiń, Á.Bókeıhannyń, memlekettilik tarıhynyń máselelerin kótergende Konfýsıı, Sho­qan, Fýkýıama, Hantıngton, Jan Mone zert­teýleriniń, ekonomıka tarıhyn taldaǵanda HVIII ǵa­syr ǵalymy A. Smıtten tartyp HH ǵasyr ortasyna qaraı álemge máshhúr bolǵan Keıns, odan keıingi M. Frıdman, E.F. Shýmaher, t.b. tujyrymdary men ıdeıa­­larynyń, ult qaýipsizdigi, Otan tarıhy jaıly qazaq oıshylda­ry­nyń, Elbasymyz N. Nazarbaevtyń tolǵanystarynyń tanymdyq-metodologııalyq jańa­shyl­dyǵy qoldanym tapsa, azattyq tarıhyn bıik óre­men túzerimiz sózsiz. Esimderi atalǵan-atalmaǵan ke­mel oı ıeleriniń bir-birine qaıshy keletin paıym-tujyrymdary bar. Eklektıkaǵa urynbastan solar­dyń ara-jigin ashyp, táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń aqıqatyn tanýǵa septesetin áleýetin paıdalanýmen básekege qabilettilik máselesin sheshýge de olja salynady. Ǵylymǵa ıntegrasııa men dıfferensıasııa kelgeni burynnan aıan edi. Saıasat pen praktıkaǵa nanotehnologııalar ene bastaǵanda, olardyń bási meılinshe joǵarylady. Mysalǵa alar bolsaq, ǵasyrlar to­ǵysyndaǵy ekonomıkanyń kúretamyry – bank-qar­jy júıesi tarıhyn nemese ǵylym men tehnıkanyń tarıhyn – tarıh fakýltetinde alǵan bilimmen ǵana zerdeleý joǵary matematıkanyń esebin kóbeıtý tab­lısasyna súıenýmen sheshýge talaptanǵanmen birdeı. Búgingi tarıhshy zamanynyń ǵylymy men bi­liminiń, tehnıkasy men tehnologııalarynyń jalyna qolyn ilindirmeı, dittegen maqsatyna jetpeıdi. Tarıh tarazysy. Qazirgi Qazaqstan tarıhynyń tájirıbesi men taǵylymyn baǵalaýda júginetin ól­shem tarazysy nede degen suraqtyń metodologııalyq kilti tóńireginde birer oıymyzdy aıta keteıik. Biz­diń paıymdaýymyzsha, tarıhı mán-mańyzy bar má­se­leni oı eleginen ótkizgende eki ólshemge basymdyq berý kerek. Birinshiden, zertteý nysany men pánine aınalǵan qubylys jáne úderistiń memlekettik rettelýi, naqty júzege asýy, quqyqtyq resimdelýi el Konstıtýsııasy, tıisti zańnamalyq aktiler aıasynda júrgen-júrmegenin nazardan shyǵarmaý, ekinshiden, túpki nátıjesi áleýmettik qaýym múddesine jaýap bergen-bermegenin búkpesiz ashý. Tarıhı aqıqat qyrlary san alýan. Syndarly azat­tyǵymyzdyń bireýdi tamsandyrǵan tabysy ál­de­kimniń tarapynan synǵa ushyrap jatatyny nemese eleýsiz-eskerýsiz qalatyny bar. Túptep kelsek, metodologııalyq ustanymy kelisken tarıhı aqıqat qana azattyǵy­myz­dyń negizgi – qosalqy, basty – ekinshi retti, kezek kúttirmeıtin – bógele turatyn strategııasy men taktı­kasyn, maqsaty men mindetin, basymdyǵy men tetikterin, derti men shıpasyn dóp basýǵa ákeledi. Ǵylymı tanymnyń qapysyz anyq­tal­ǵan metodologııalyq us­ta­nymy azattyq tarıhyn burmalaýsyz, ásireleýsiz ja­zý­ǵa jol bastaıdy. Táý­elsiz Qazaqstannyń «aqtań­daq­syz» aqıqat tarıhyn túzýdiń ózi sanadaǵy, qoǵamdyq pikirdegi, ishki-syrt­qy saıasattaǵy, ekonomıka men má­denıettegi bary­myz ben joǵymyzdy, ilgerileý men irkilisti dáıek­teýdiń kiltine aınalyp otyr. Azattyq aqı­qatty aıtqyzǵanda, aqıqat azattyq múddesin qorǵaýmen árlengende tarıh ǵylymy óz mıssııasyn oryndaıdy. Hankeldi ÁBJANOV,  Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary,  tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Astana.