Kezinde jyr alyby Jambyl: «Maılyqoja, Qulynshaq, Pirim edi bas urǵan. Aıtqandary nusqa edi, Jaralǵan sózi asyldan» dep aqyndyǵyna aıryqsha baǵa bergen Maılyqoja Sultanqojaulynyń bıyl 175 jyldyq mereıtoıy elordada erekshe dástúrmen órnekteldi. Prezıdenttik mádenıet ortalyǵyndaǵy óner keshi taý sýyndaı sarqyraǵan saýmal jyrlarmen kómkerilse, shaıyrdyń káýsar týyndylaryn halyqqa múltiksiz jetkizýde ár óńirden kelgen jyrshy-termeshilerdiń sińirgen eńbegi mol boldy.
Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy eldiń aıaýly perzentterine qurmet kórsetip, taǵzym etýdiń ónegeli dástúrin qalyptastyrǵan rýhanı uıaǵa aınalǵany qashan. «Ilimge tolsa kókirek, Ashylar kózi sananyń» dep aqyn jyrlaǵandaı, bir jaǵynan, ol keıingi ósip kele jatqan jas urpaqqa tálim-tárbıeniń oshaǵy, ekinshi jaǵynan umyt bola bastaǵan esimderdi qaıta jańǵyrtýǵa, halqymen qapysyz qaýyshtyrýǵa birden-bir sebepshi bolyp júrgen Astanadaǵy rýhanı ordanyń biri sanalady. Shyǵarmashylyq keshti Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzataı Joldasbekovtiń ózi júrgizip otyrdy. Keıde belgili tulǵalarǵa arnap eskertkish ornatyp, esimderin ulyqtaýda keleńsiz bir daǵdynyń boı kórsetip qalatyny ras. Halqymyzdyń ardaqty azamattarynyń mereıtoılary tek týyp-ósken óńirlerinde ǵana atap ótilip, al qalǵan jerler shet qalyp qoıyp jatatyn. Bul, árıne, durys emes. Artynda qalǵan asyl murasy barsha qazaqtyń qazynasy sanalatyn Maılyqoja babamyzdy mysaly, tek ońtústik óńiri ǵana áspettep qoımaı, aqyn jyrlaryn elorda jurtshylyǵyna usynýda da osyndaı tutastyqtyń tushymdy órnegi jatyr desek, qatelespeımiz. Izgilikti sharalar men asyl beınelerdi aıalaýdyń aınymas qalyptary qalyptasyp kele jatyr. Sonyń bir úzdik úlgisine Maılyqoja babamyzǵa arnalǵan elordadaǵy osynaý án keshin jatqyzýǵa bolar edi. Bul nege kerek qazir bizge deýshiler tabylar. Jastar tárbıesindegi olqylyqtyń deni osy «nege kerektiń?» zardabynan týyndap jatqanyn bile bermeımiz. Altyn tamyrdan ajyrap qalǵan jerdi dert meńdeıdi. Maılyqoja aqynnyń jyrlary sondaı altyn tamyrdyń biri. Muny búgin mektepterden bastap, joǵary oqý oryndaryndaǵy stýdentterge deıin oqýy kerek. Keshte oryndalǵan «Ata-ananyń qadiri», «Bilersiń tańnyń ataryn», «Ana týraly tolǵaý», «Jaqsy bir adam qartaısa», «Dúnıege meıman kóńilim, Maqtasam daýa tilersiń», «Ǵalamat» sııaqty t.b. jyr-termeler kisini jaman daǵdydan boıyn aýlaq salýǵa ıtermeleıdi.
«Baıqap basqyń izińdi,
Jamandarmen is qylma.
Qurby-qurdas dosyńdy,
Bálege basyn dush qylma» dep aqyldyń áreketi ımanǵa baılanýyn ýaǵyzdaıdy. Aqyn ósıetteri bilimderi taıaz keıbir oqytýshylardyń oqyp júrgen leksııalarynan áldeqaıda qymbat dep baǵalanýy áste tegin emes.
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Otyrar aýdanynyń Qojatoǵaı aýylynda dúnıege kelgen Maılyqojanyń jasy on tórtke tolǵanda ákesinen aıyrylyp, ómir azabyn kóp tartady. Kókiregi zar men muńǵa toly bala erte eseıedi. Sondyqtan da bolsa kerek, onyń jazǵan jyr-dastandarynyń deni ósıet pen naqyl sózderge toly boldy. «Shora batyr», «Úsh jigit», «Ańqaý men qý», «Qasqyr» dastan-mysaldary, «Joldas bolsań jaqsymen», «Jaqsy bir adam qartaısa» naqyl óleńderi, «Turlybekke», «Ahmet tórege» arnaý jyrlary t.b. osyndaı aıtystary men termeleri ómirdiń máni men syryna jasynda azapty kóp shegip, kóz jetkizgen adamnyń oı-elegimen, ańsar bıigimen órilgen órshil dúnıeler edi. Ákesi Sultanqoja ári tapqyr, ári sheshen, eline syıly, batyr adam bolsa, naǵashysy, aıtqan sózi halqyna em bolǵan Mádeliqoja týraly áńgime tipti bólek. Maılyqoja sol naǵashy jurtynyń qolynda ósedi. «Týǵan jıeniniń boıyndaǵy almastaı jarqyldaǵan sóz saptaý qasıetin erte baıqaǵan Mádeliqoja bolashaq aqyndy qasynan bir eli tastamaı ertip júrgen» dep jazady aqyn shyǵarmalaryn zerttep, ósıet termelerin toptastyryp júrgen janashyr jandar. Bir kezderi Buhara jaqqa ótip, az ýaqytta ıslam qaǵıdalarymen sýsyndap, bilimge boı urǵan jannyń kemel shaǵynda týǵan óleń-termeleriniń negizinen ımandylyq pen ıbaǵa qatysty bolyp kelý sebebi paıymdalady. Aqynnyń atyn shyǵarǵan terme óneri dep túıindeledi. Názıralyq túrde oryndalatyn terme janry negizinen Syr boıynan tamyr tartady desek, onyń áýezdi áýeni ózge jerlerdiń termelerine uqsamaı, óz aldyna bólek óriledi. Osy arada aıta ketetin taǵy bir nárse, terme ónerin teńdessiz baılyq dep baǵalaýda áli de bolsa selqostyq tanytyp otyrǵanymyz qynjyltady. Ulttyq birlik pen yntymaq, ómirdiń ashyly-tushyly kezeńi, jaman men jaqsy jarysa jyrlanar termeniń tolaǵaı tolǵanysyna toqtalsaq, batystyń «batpaǵyna» batyrmaı, jastardy halqymyzdyń osyndaı tól ónerimen sýsyndatsaq bolmaı ma degen oıǵa tirelesiń. Jas quraqqa qazir osyndaı ózimizdiń halyqtyq qazynanyń káýsar nári jetińkiremeı jatqandaı. Aqyn rýhyn elordada jańǵyrtýdaǵy bir sebep osy. Maılyqojanyń terme-jyrlary áli de bolsa halyq arasynda keń nasıhattalmaı jatyr. Máselen, dúken sóreleri sheteldiń nebir ý da shý mýzykalary jazylǵan taspalardan maıysady. Solardyń ornynda qazaqtyń shirkin, terme-jyrlarynyń taspasy tursa, bógdeniń bózi jastardyń sanasyn sonshalyq ýlamas edi ǵoı dep oılaısyń. Maılyqoja eńbekterin kitap etip basyp shyǵarý da alda turǵan taǵy bir aýqymdy is sanalady. Bir top óleńderi Iа.Lıýtıshtiń qurastyrýymen 1883 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Qyrǵyz hrestomatııasy» kitabyna ense, 1964 jylǵy «Úsh ǵasyr jyrlaıdy», «Bes ǵasyr jyrlaıdy», 1991 jylǵy «Aı, zaman-aı, zaman-aı» jınaqtarynan da biraz dúnıelerin keziktiresiz. 1972 jyly «Naqyl» jeke jınaǵy oqyrman qolyna tıse, 1988 jyly «Aıtysqa» birqatar shyǵarmalary kiripti. Biraq munymen aqynnyń jyr bulaǵy sarqyldy dep sanaýǵa bolmaıdy. Taǵy bir jaqsy habarǵa jurt marqaıyp qaldy. Maılyqoja babanyń baılyǵyn kitap etip bastyryp júrgen janashyr adamdar bar eken. Osy keshte olar aqynnyń bıyl «Atamura» baspasynan jaryq kórgen «Terme, arnaýlaryn» Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory M.Joldasbekovke tabystady. Oǵan qosa Maılyqoja Sultanqojaulynyń esimimen atalatyn Shymkentte bir kóshe men eskertkish músini taǵy bar. Týǵan jurty aqyn arýaǵyn qadirleýden kende emes sekildi. Biraq halyq qazynasyn qasterleýde munyń bári teńizdiń tamshysyndaı bolyp kóriner. «Mádeli, Maılyqoja, Maıkót aqyn, Asyrǵan bar qazaqqa ataq-dańqyn» dep Kenen aqyn jyrǵa qosqan, «Qojada Maıly menen Mádeli edi, Olardyń sózi qandaı ádemi» dep Nartaı aqyn asqaqtatqan Syr dúldúline kórsetiler el-jurtynyń qurmeti munan da bıik bolýǵa laıyq dep esepteımiz. Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Sábıt Orazbaev bastap, Almas Almatov, Qarsybaı Aqtaev, Gúlmıra Sarına, Maralbek Babaqulov, Aıgúl Elshibaeva, Jáken Omarov, Aınur Ábildaeva sııaqty ónerdiń bir top sańlaǵy qoshtap, teńdessiz termeniń terezesin jarqyratqan keshinen, ulttyq dástúrler teatrynyń folklorlyq ansambli men Álqýat Qazaqbaev oryndaǵan «Qońyr», «Jez kıik», «Kóruǵly» kúıleri sarynynan osyndaı taǵylym sezildi.
Qarashash TOQSANBAI.
______________________
Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.
