Álemdi eleńdetken eki kún

(Sammıtten sońǵy oı) Jeltoqsan aıynyń alǵashqy eki kúni búkil álemniń nazary Qazaqstanǵa, onyń bas qalasy – Astanaǵa aýdy. Bul jáı qyzyǵýshylyq emes, búkil dúnıede bolyp jatqan barsha qaqtyǵystar men dúrbeleńderge dál osy kúnderi saıası baǵa beri­lip, odan shyǵýdyń eń tıimdi joldary áńgimege tıek boldy. Jalpy, Sammıttiń ótýi Qazaq­stannyń bıylǵy jyly EQYU-ǵa tór­aǵalyq etýimen baılanysty bol­dy ma? Álbette, joq. 1975 jyl­dan beri EQYU-ǵa tóraǵa bol­ǵan talaı-talaı alpaýyt memleketterdi bilemiz. Alaıda, sonyń kóbisi-aq Sammıt ótkizýge batyly jetip, tıisti sheshimge kele alǵan joq. Al, Qazaqstan táýekel etti. Nelikten? Negizinde mártebeli uıymnyń Sammıtin ótkizý úshin qandaı negizgi alǵysharttar kerek? Eń al­dy­men, sol memlekettiń óz ishinde turaqtylyq, tynyshtyq hám óz­ge­ge úlgi bolar jaqsy ister oryn alýy qajet. Bul Qazaq elinde bar ma? Bar. Sondaı-aq, Sammıt ót­ki­zý úshin sol eldiń halyqaralyq deń­geı­degi bedeli bolýy da ábden qa­jet. Bul jaǵdaı qazaqtyń ba­syn­da bar ma? Árıne, bar. Búgingi kúni Qazaqstandy álem tanıdy. Onyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev esimi álemge máshhúr. Synalǵan, synnan súrinbeı ótken suńǵyla saıasatker. Taǵy bir qajet nárse – Sammıt ótkizetin eldiń uıymdas­ty­rý­­shy­lyq qabiletiniń myqty bo­lýy ári sy­naqtan ótkendigi edi. Qa­zaq­stan ózi­niń 19 jyldyq táýel­siz tarı­hynda mundaı iri-iri bas­qo­sý­lar­dyń tala­ıyn yń-shyńsyz ót­ki­ze aldy. Oǵan el kýá, zaman kýá, ýa­qyt kýá! Budan bólek, Sammıt óte­tin elde qaýip­sizdik pen ty­nysh­tyqty qamtamasyz ete alatyn qaýqar qa­jet bolmaq. Mundaı jaǵdaı bizdiń elde ábden bar. Ol dálel­dengen. Sonymen birge, Sammıtke qatysý­shy­lardyń ju­mys isteýine meılinshe mol jaǵdaı jasaı alatyn múmkindik sol eldiń basty qala­synda bolǵany abzal. Astana – sondaı qala. Astana – jas qala, biraq ósip kele jatqan qala. Mun­daǵy az ýaqyt ishinde boı kóter­gen ásem ǵımarattar men kóz tartar dańǵyl­dar kelgen qonaqtardy beı-jaı qal­dyra almasa kerek-ti. Iá, bizdiń oıymyz aldamaǵan eken. Jeltoqsannyń alǵashqy eki kúninde Astanada jyly júrekti júz­desýler boldy. Astana aspa­nyn­da ádemi áýen qalyqtady. Qys­qasy, Astana eki kún boıy álemdi ózine eriksiz qaratty. О́zine baýrap aldy. * * * EQYU-ǵa dúnıe júzi boıynsha osy kezde 56 memleket múshe bo­lyp otyr, sonymen birge, 12 memleket EQYU-nyń áriptesteri bo­lyp sanalady. Osy jerde aıta ke­tý kerek, 1975 jylǵy tamyz kúni ótken Helsınkıdegi al­ǵash­qy Sammıtke Eýropanyń 33 mem­le­ketiniń, AQSh pen Kanadanyń basshylary qatysyp, birinshi kezekte mańyzy bar on qaǵıdatty (bylaısha «Helsınkı dekalogy» dep atalady) bekitken-di. Olar: 1) Egemendik teńdik, egemendikke tán quqyqtyq syılaý; 2) Kúsh qoldan­baý nemese qaýip tóndirmeý; 3) she­karanyń buzylmaýy; 4) mem­lekettiń aýmaqtyq tutastyǵy; 5) Daýlardy beıbit jolmen sheshý; 6) memlekettiń ishki isine aralaspaý; 7) Erkin oılaý, ar-ojdan, dinı senim quqyqtaryn qosa alǵan­da, negizgi adam quqyqtaryn qor­ǵaý; 8) teńquqylyq pen halyq­tar­dyń óz taǵdyryna ıe bolýy; 9) memleketter arasyndaǵy qaty­nas; 10) halyqaralyq quqyq bo­ıynsha mindetterdi adal oryndaý. Qazaq eliniń ustanǵan baǵyty sol Helsınkıde aıtylǵan osy on qaǵıdattan esh alshaq ketken emes. Tipti bul baǵyt kúni keshegi biz­diń Alash arystarynyń da ar­many bolǵan-dy. Alash kósemderi ne dep edi? Olar qazaq jurtyn álem­ge tanytýdy, álem elderimen beıbit qatar ómir súrýdi, ult­tardy ala­lamaýdy ańsaǵan joq pa! Osynsha memleket ókilderin óz shańyraǵynda qabyldap, úlken jıyn ótkizýge Qazaq eli qalaı táýekel etti? EQYU Bas hatshysy Mark Perren de Brıshambo Sammıt ót­kizý týraly sheshimniń qabyl­da­nýyn «Qazaqstannyń iri jetistigi» dep baǵalaǵany belgili. Bas hat­shy­­nyń aıtýynsha «Qazaqstan tór­aǵa­lyǵy EQYU-ǵa jańa kúsh-qýat, jumy­syna sony qarqyn berdi». Solaı ma? Árıne, solaı. О́ıtkeni, 1999 jylǵy Sammıtten soń arada 11 jyl ótti. Osy aralyqta álem­de kóp shıelenister men qaqty­ǵys­tar, túsinispeýshilikter men renjýshilikter oryn aldy. Mine, osy qordalanǵan jaǵdaılar Astanada barynsha keńinen tilge tıek etildi. Máselelerdiń asa mańyzdy­ly­ǵy men kúrmeýi kóp shıelenisti eke­nin Sammıt talqylaǵan dek­la­rasııaǵa tek tún ishinde ǵana qol qoıýǵa múmkin bolǵanynan-aq bilýge bolady. Elbasymyz N.Á.Na­zarbaev «Astana Deklarasııa­sy­na» qol qoıylǵanyn jeltoq­san­nyń 2-si kúni tún ishinde ǵana jarııa etti. EQYU-nyń Is basyn­da­ǵy tóraǵasy, Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Q.Saýdabaev Sammıt ma­­ńyzdylyǵyn bylaı dep túıindep aıtty: «Biz mundaı joǵary deńgeı­degi kezdesýdiń nátıjesi jańa «Astana lebiniń» paıda bolýyna sebepker bolady dep senemiz. Bul búgingi geosaıası jaǵdaıda Helsınkı Qo­ry­tyndy aktisiniń tabıǵı sabaq­tastyǵy ári jalǵasy bolar edi...». Atap aıtý kerek, bul jıyn­nyń esh yń-shyńsyz, óte uıym­das­qan jaǵdaıda ótýine respýblıka Syrtqy ister mınıstrligi zor úles qosty. Sonymen birge, bar­lyq tıisti mekemeler men uıym­dar da óz jumystaryn múltiksiz atqardy. Sondaı-aq, qorǵaýshy, qut­­qarýshy, órt sóndirýshi, kúzetshi, tak­­sıst, t.b. sala qyzmetshileri de óz isterine asa jaýapkershilikpen qara­ǵanyn atap aıtý lázim. Ásirese, osy kúnderi Astana jurtshylyǵy men turǵyndary bárine de asqan túsi­nis­tikpen qaraı bildi.Olar bul mártebeli jıynnyń mańyzdyly­ǵyn tereń uǵyndy dese de bola­dy. Olar qaýipsizdik sharalary­nyń óz deńgeıinde oryndalýyna kómek qolyn sozdy. Mine, sonyń arqasynda kezekti Sammıt Astana qalasynda óte jaq­sy ótti. Osylaısha álem elderine «Astana Deklarasııasy» jarııa etildi. Ol – tarıhı qujat bolyp endi tarıh qoınaýyna enetin bolady. * * * Endi osy EQYU Sammıtiniń mańyzdylyǵyna az-kem toqtalyp ótelik. Bul forým dúnıe júzin­degi eń úlken únqatysý alańdary­nyń birinen sanalady. Aıtalyq, 1999 jyly Ystambulda ótken kezekti Sammıtte mundaı jıyn ár eki jyl saıyn ótkizilip turýy kerek dep saıası sheshim de qabyl­danyp edi. Biraq, ózderińiz biletindeı, bul sheshim oryndalmady. Arada 11 jyl ýaqyt ótip ketti. Sammıt týraly esh sóz bolmady. Sonda sebep ne? Eń aldymen, osy kezeńde eshbir el usynys jasaǵan joq. Ekinshiden, qandaı má­seleni talqylaý kerektigin naq­ty aıta almady. Máseleniń joq­ty­ǵynan emes, sol qordalanǵan máselelerge qaı qyrynan kelý kerektigin ajyratyp aıtqan eshkim bolǵan joq. Máselen, ár el óz kózqarasymen keledi. Ol basqa alpaýyt elderge onsha unamaıdy. Mine, sodan baryp aralyq kelispeýshilik týyndaıdy da, másele sozyla túsedi. Qazaqstan qaı jaǵynan utyp otyr? Bizdiń el keńestik ımperııa taraǵan soń qýaty jóninen dú­nıe­degi tórtinshi ıadrolyq arsenal­dyń ıesi bolyp qaldy. Mundaıda kim qandaı sheshimge barýy múm­kin? Aıtý qıyn. Al Qazaq eliniń Prezıdenti N. Nazarbaev álemdi tańqaldyryp, ıadrolyq qarýdan bas tartqanyn jarııa etti. Buǵan álem eleń ete qaldy. Tek bul ǵana emes, Qazaqstan qaı kezde de shıelenisti jaǵdaıdy urys-kerispen emes, beıbit jolmen sheshý kerektigin usynýmen ke­ledi. Dál osy ustanymdy Aý­ǵan­stanǵa da qatysty aıtyp keldi. Dál osy ustanymdy Taýly Qa­ra­baq máselesinde de alǵa tartty. Dál osy ustanymdy Qyrǵyzstan jaǵdaıynda da eń tıimdi jol retinde usyndy. Qysqasy, Qazaq­stan EQYU-ǵa tóraǵalyq etýge qaı jaǵynan alǵanda da tolyq quqyly elge aınaldy. Endi amanshylyq bolsa, keler 2011 jyly bizdiń el Islam Kon­fe­rensııasy Uıymyna da basshy­lyq etetin bolady. Bul degen ne? Bul – elimizdi álemge tanytý; bul – qazaq jurtynyń mártebesin as­qaqtatý; bul – jas urpaqtyń al­dynan dańǵyl jol ashý; bul – keshegi atalarymyz ben babalary­myz­dyń armanyn júzege asyrý. Babalar armany degennen shy­ǵa­dy, bizdiń qazaq – o bastan dıplomat halyq. Ol óz dáýirinde qandaı qıyndyq bolsa da sodan shyǵar tıimdi joldy tańdaı bilgen, dóp basa bilgen. Sonaý saq dáýirindegi Ana­rystan bastap, aqyl-oıdyń keni Tonykók, Bilge qa­ǵan, Qorqyt, Asan qaıǵy, Ál-Fa­­rabı, Ahmet Iаsaýı, Súleımen Ba­qyrǵanı, Jú­sip Bala­saǵun, Mah­­mud Qashqarı bolyp jalǵa­syp kelip, Abaı men Shá­kárimge taban tiregen elde dıplomatııa bolmady dep kim aıtady? Ol-ol ma, HH ǵasyrdaǵy Alash ardaq­ty­lary Á.Bókeıhanov, A.Baı­tur­­synov, M.Dý­latov, M.Shoqaı, H.Dos­muham­be­tov, M.Tynyshbaev, t. b. sekildi el qamyn jegen azamattar da óz eli­niń bolashaǵyn osy­laı­sha kóz al­dyna elestetken bolar. Qazaqqa keregi ne? Eń aldy­men – tynyshtyq! Sodan keıin – rýhanı táýelsizdik! Sodan soń – eko­no­mıkalyq tepe-teńdik! Mine, osy­lar bar bolsa, bizdiń el eshqa­shan jerge qaramaıdy. * * * EQYU-nyń kezekti jetinshi Sammıti sarapshylardyń aıtýyn­sha, Qazaqstandy jańa qyrynan ta­nytty. Eń aldymen, Qazaqstan EQYU-ǵa jańa eýrazııalyq ól­shem­di usyndy. Sosynǵy elep aı­tar­ly­ǵy, Qazaqstan uıymǵa bas­shylyq et­ken kezeńde álemdegi bar­lyq «ys­tyq núktelerdi» nazardan tys qal­dyr­ǵan joq. Odan da basyp aıtar­lyǵy, Qazaqstan 11 jyl boıy ót­peı kele jatqan Sammıtke jan bitirdi, ony qaı­tadan «tiriltti». Taǵy bir eskerte aıtarlyǵy, Astana Sam­mıti Qa­zaq elin búkil álemge pash etýdiń eń bir ádemi kórinisi bola aldy. Osynaý úlken forým kún­derin­de Astanada Sammıt jumy­syn nasıhattaý úshin arnaýly gazet pen telearna iske qosylǵanyn da aıta ketýge tıispiz. «Sammıt TV» tele­arnasy Caspionet arnasy arqyly álemge habar taratty. Oǵan qosa «Astana Taıms» atty aǵylshyn tilindegi gazet jaryq kórdi. Sony­men birge, Sam­­mıt qar­sańynda arnaıy «EQYU jýr­naly» da jaryqqa shyqty. Jetinshi Sammıtti ótkizý ba­ry­synda qazaq jurtshylyǵy ózi­niń ádebı- mádenı ómirin nasıhattap, álem jurtshylyǵyna kór­se­týdi de esten shyǵarǵan joq. As­ta­nadaǵy «Qazaqstan» ortalyq kon­sert zalynda el óner sheber­leriniń konserti boldy. Oǵan barsha qonaqtar men el basshylary qatysyp, tamashalady. Qysqasy, EQYU Sammıti qazaq ultynyń mártebesin asqaqtatyp qana qoı­ǵan joq, sonymen birge, elimizge sony serpin ala keldi. Osylaısha, Astana Sammıti jer júzindegi óziniń bolashaǵyna meı­linshe alańdaıtyn elderge ún qatyp, taǵy da beıbitshilik pen turaqtylyq týraly pikir usyndy. Sammıt ótisimen, 3 jeltoqsan kú­ni Elbasymyz N. Nazarbaev barsha qazaqstandyqtarǵa quttyq­taý joldap, bul forýmdy ótkizý – búkil Qazaq eliniń saltanaty, bo­la­shaqqa degen nyq senimniń kóri­nisi bolǵa­nyn jarııa etti. Sol qut­tyqtaý só­zinde: «Osynsha el basshylary­nyń bir mezette bizdiń elge qadam basýy – tarıhymyzda buryn-soń­dy bol­maǵan oqıǵa! Sondyqtan bul biz úshin myń­jyl­dyqtyń alǵashqy sam­mıti ǵana emes, myń jylda bir ret bolatyn tarıhı jaǵdaı!..» dep atap ótti. Rasynda da, Astana Sammıti – el mártebesin asqaqtatyp, jurt­shy­lyq júregine zor senim uıa­lat­qa­nyn qaıta-qaıta aıtýǵa tıispiz. * * * Meniń anam Bekzada Shahan­qy­zy bıylǵy jyldyń jaz aıyn­da dúnıeden ozdy. О́zi kóp te aýyr­ǵan joq. Seksennen asty, toqsan­ǵa ilinbedi. Tósek tartyp jatyp qal­ǵan kezinde arnaıy baryp, ba­synda otyryp, keńirek áńgime- dú­ken qurǵanym bar. Sondaı áńgi­me ústinde anam aıtty: – Qaraǵym, men áneýkúni tús kórdim. Túsimde bizdiń aýylǵa Nur­sultan balam kelipti. Maǵan jı­nal­ǵan jurt: «Siz oǵan aq batańyz­dy berińiz», dep ótinish jasady. Men qup alyp, Nursultanǵa bata berdim. Ol aqboz attyń ústine minip otyr eken. Men bata bergen soń, shaýyp ala jóneldi. Bir kezde qarasam, álgi aqboz atqa qanat bitipti. Ol aspanǵa qaraı ushty... Men sol shaqta apamnyń álgi túsine asa mán bere qoımaǵan eken­min. Keıinirek qaıta-qaıta esime alýmen boldym. Ásirese, EQYU-nyń Sammıti ótip jatqan kezde... Ras, Qazaq eliniń mártebesi as­qaq­tady. Álem Astanaǵa tańdana da, tańǵala da qarady. Áli de qa­rap tur. Endeshe, týǵan eldiń márt­ebesi asqaqtaı bersin, baǵy­myz jana tússin dep tileıik! Álemdi eleń etkizgen eki kún­niń shapaǵaty endi elimizdi eki ǵasyr boıy áldılep turatyn bolsyn! Joltaı JUMAT, jazýshy.