Astana Sammıti álem tarıhyna jazyldy

Álem aldynda birtutas el, yn­ty­maǵy berik halyq ekendigimizdi taǵy bir kórsete bildik. Tarıhy mol, keleshegi zor memleket retinde Qazaqstan úlken uıym­shyldyqpen asa mańyzdy saıası oqıǵany atqaryp shyqty. О́ıtkeni, EQYU-nyń Astanadaǵy Sammıti – memle­ket bas­shylarynyń dúnıe­ júzin­degi mańyzdy kezdesýi. Memlekettiń bas­­shylary, kóp­tegen halyqaralyq uıym­­dar men birles­tikterdiń jetekshileri, tanymal saıasatkerler elorda­myz­dyń tórinde bas qo­syp, ǵalamdyq prob­le­malardy talqyǵa salǵany – aıryqsha tarıhı oqıǵa. Osydan 11 jyl buryn Túrkııanyń Ystambul qalasynda EQYU Sammıti ótti. Iаǵnı, ol basqosý ótken ǵasyrdyń, ekinshi myńjyldyqtyń sońynda boldy. Álemde bedeli zor halyqaralyq uıym­nyń osyndaı mańyzdy basqosýy buǵan deıin Azııada bolǵan emes. Bul jerde Túrkııanyń 97 paıyz jeri Azııada jat­qanymen, Ystambul qalasynyń Eýropada ornalasqanyn aıta ketken jón. О́tken ǵasyrdyń sońyna deıin birqatar elder qarýlanýǵa den qoıdy, keıbir elderdiń bir-birine «Ol maǵan soǵys ashyp jibermeı me?» degen  kúdigi basylmaı kelgen edi. Al búgingi zaman qaýip-qaterdi tóndirýdi emes, ár túrli apattardan birlese otyryp qorǵanýǵa umtylys jasaýdy talap etýde. Astana Sammıti jańa, HHI ǵasyrda ótkeniniń ózi – eleýli jańalyq. Adamzat balasy úshinshi myń­jyldyqqa aıaq basty. Bilim men ǵylym­nyń, rýhanı baılyqtyń jetistikterimen kúsh syna­satyn kezeń keldi. Soǵy­sýmen emes, sporttyq jarystarmen ashyq saıysqa túsetin ǵasyr bastaldy. Osyny uǵyna bilgen memleketter, kóre­gendik saıa­satyn júrgizgen basshylary órkenıet jolynda jasampaz jetistikterge qol jetkizetini anyq. Sondaı jolmen kele jatqan eldiń biri – Qazaqstan! Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi úlken Sammıtpen jalǵasyn tapty. Astana Sammıtinde kún tártibine shy­ǵarylǵan máseleler, ortaq pikirge kelip, qabyldanǵan sheshimder EQYU-nyń alda­ǵy qyzmetine ǵana emes, dúnıe­ júziniń keleshektegi damýyna áser etetini sózsiz. Astana Sammıtinde jyldar boıy EQYU sheńberinde qordalanǵan problemalar men qarama-qaıshylyqtarǵa durys taldaý jasaldy, mańyzdy máseleler tal­qyǵa tústi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Na­zarbaev Astana Sammıtiniń ashy­lýyn­da álem aldyndaǵy asa úlken jaýapkershilikti sezine turyp, baıyrǵy qazaq jerinde, Qazaqstannyń elordasy – Astanada, Eýrazııanyń júreginde, myńjyldyqtar boıy adamzat tarıhyn jasaǵan uly ha­lyqtardyń dıalogy bastalǵanyn jarııa etti. Elbasy Samıtte usynylyp otyr­ǵan Astana dekla­rasııasy men is-jos­par­larynyń joba­lary Uıymnyń bar­lyq músheleri tara­pynan qoldaý ta­ba­tynyna senetinin aıta kelip: «Bul bizdiń halyq­tarymyzdyń qaýipsizdigi men gúl­dený isine qosylǵan úlken uly úderis bolar edi. Alyp Eýrazııa qurlyǵyn «Senim. Dástúr. Ashyq­tyq jáne Tózimdilik» syn­dy jal­py qun­dylyqtarǵa negizdelgen or­taq ke­ńis­tikke aınaldyrý óz qoly­myzda. Bizdiń Sammıttiń tarıhı mańyzy men at­qarar júgi de osynda dep bilemin», – dedi. Osy Sammıtte EQYU-nyń birinshi ólshemi aıasynda álem qaýipsizdigine basa nazar aýdaryldy. Senim men qaýipsizdik sharalaryn nyǵaıtý, jappaı qyryp-joıa­tyn qarý-jaraqtar taratýdy aýyz­dyq­taý, terrorızmge, uıymdasqan qyl­mysqa, adam saýdasy men esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy birlese kú­resý máseleleri keńinen talqylandy. Sonymen qatar EQYU-nyń ekonomı­kalyq-ekologııalyq sebetiniń basym­dyqtary qaraldy. Sońǵy jyldary ta­bı­ǵattyń tosyn minez kórsetýimen birge, adam qolymen jasalǵan ekologııalyq apattar da az emes ekeni belgili. Aral problemasy da qozǵaldy. Kóptegen eldiń bas­shylary EQYU-nyń úshin­shi ólshemi negizinde adam quqyqtary men negizgi bostan­dyq­taryn qor­ǵaý, gýmanı­tar­lyq qoldaý má­se­lelerin sóz etti. Bizge deıin osy ha­lyqaralyq uıymdy bas­qar­ǵan elder mundaı Sam­mıtti ótkize alǵan joq. Onyń ár túrli sebepteri bolǵan shyǵar, alaıda, bar­lyq múshe memle­ket­ter­diń qoldaýyna ıe bo­lyp, Sammıt ótkizý – asa jaýapty mindet, aby­roı­ly mıssııa. EQYU Sammıtiniń óz dárejesinde ótýine árbir azamat atsalysty. Osy oraıda atalmysh forýmǵa deıin jáne odan keıin Parlament depýtattary da Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıa­sattaǵy ustanymdary týraly shetel par­lamentshilerimen kezdesý ótkizgende jáne BAQ ókilderine bergen suhbat­tarynda únemi aıtyp keledi. Aıta ketý kerek, qazir Qazaqstanǵa kel­gisi keletin sheteldik saıasatkerler de, saıahatshylar da óte kóp. Ásirese, soń­ǵy jyldary elimiz týraly kóbirek bilý úshin arnaıy saparmen kelgen aza­mat­tar­dy jıi kezdestirip júrmiz. As­tanaǵa kelgen sheteldik áriptes­teri­miz­ben júzdes­kenimizde, olar Qazaq­stan­nyń álemdik qo­ǵamdas­tyqtaǵy bedeli, halyqaralyq má­se­le­ler­di sheshýdegi róli jaıly, el Pre­z­ıdenti N.Nazar­baevtyń saıası mańyzy zor basta­malary jóninde shyn peıilderimen oń pikirlerin aıtady. Sondaı izgi nıettes azamattar óz elderine barǵan kezde de, Qazaq­stan týraly durys pikirdi tarataty­nyna kámil senemiz. О́ıtkeni, olar elimiz týraly basqa bireýden estigen joq, jańa zaman­ǵa laıyqty da­myp kele jat­qan mem­leketti óz kóz­deri­men kór­di, azamat­tarymen pikir al­masty. Qazaq eline degen senimi qalyp­tasty. Mu­nyń bar­lyǵy memle­ketimizdiń aı­by­­nyn asyryp, ıgi isterin áıgi­lep, ataǵyn alysqa jetkize túseri sózsiz. Qazir elimizdiń turǵyn­dary­men tildese qalsam, ár aza­mat Astanadaǵy EQYU Sammıtiniń oıdaǵydaı ótkenin, ma­ńyzdy qujat – Astana Dekla­rasııa­sy­nyń qa­byldanǵanyn maqtanysh­pen aıtady. Osy oraıda elimizdegi óndiris oryn­darynda, ár túrli ujymdar men uıym­darda, densaýlyq saqtaý mekemelerinde, joǵary, orta arnaýly oqý oryn­daryn­da, mektepterde Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi jáne Astanada ótken EQYU Sammıtiniń tarıhı mańyzdy­lyǵyn túsindirý baǵytynda úgit-nası­hat jumystarynyń júrgizilgeni durys dep esepteımin. Ár túrli deńgeıdegi kór­meler uıymdastyrylsa, mádenı is-sharalar men baıqaýlar ótkizýge de bolar edi. О́rkenıet jolyna bastaǵan mem­­leketimizdiń azamattary sanaly, óz za­ma­nynyń ozyq oıly azamattary bo­lýy qajet dep esepteımin! О́ıtkeni, EQYU-nyń Sammıti Qazaqstanda endi 50 jyldan keıin bolýy múmkin. Qazir tarıhı qujattarda, kelisim-sharttar sóz bolǵanda «Varshava sharty», «Jeneva sheshimi» dep jıi aıtylyp júr. Sol sııaqty keleshekte «Astanada qabyl­danǵan Deklarasııa», «Astanada qol jetkizilgen EQYU Sammıtiniń sheshimi» dep aıtylatyny anyq. Oǵan silteme jasa­ǵanda qysqasha «Astana Sammıti», «Astana kelisimi» dep ataıtyny ja­syryn emes. Búgingi tańda álemniń alpaýyt elderi tarapynan Qazaqstannyń geosaıası ornalasýynyń ózine úlken mán berilýde. Eýrazııanyń naq ortasynda jatqan elimiz Batys pen Shyǵystyń arasyn­daǵy saıası-rýhanı jáne saýda-ekonomı­kalyq qarym-qatynasty jalǵastyrýshy altyn kópir ekeni anyq. Keleshekte avto­kólik­pen, poezben jáne ushaqpen ta­sy­mal­danatyn júkterdiń basym bóligi Qazaq­stan arqyly ótetin bolady. Osy oraıda qazir «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıt dáliziniń jobasy júzege asyrylýda. Sol sekildi Qytaı­men shekaradan kiretin temir jol elimiz­diń naq ortasymen júrip ótip, Mańǵys­taý óńiri arqyly Iranǵa qa­raı shyǵyp ketetin bolady. Osy jobalar­dyń halyq­aralyq mańy­zy aıryqsha. Sony­men qatar, bir­qatar qala­lardaǵy áýejaı­lar alyp ushaqtar­dy toqtaýsyz qa­byl­daı­tyndaı jaǵdaıǵa keltirilýi qajet. Sol kezde muhıt ús­tindegi aınalma joldarmen ushyp júrgen birqatar elderdiń ushaq­tary Qazaq eliniń áýe jolyn jal­ǵa alyp, aqy tóleıtin bo­lady, As­tana, Almaty, Qaraǵandy, Aqtó­be, Oral, Qos­ta­naı jáne basqa qa­lalardaǵy áýe­jaı­larǵa qonyp, ja­nar maı quıyp, ári qaraı usha­tyny anyq. Ol úshin bizdiń áýe­jaılar halyqaralyq ta­laptarǵa sáı­kes qyzmet kórsete bilýi kerek. Sammıt ótken soń elimizdiń sala basshylarynyń qatysýymen ótkizgen qorytyndy keńeste Mem­leket basshysy Nursultan Na­zar­baev barsha qazaqstan­dyq­tarǵa óz quttyqtaýyn joldady. El­basy bul myńjyldyqtyń al­ǵashqy Sammıti ǵana emes, myń jylda bir ret bolatyn oqıǵa ekenin basa aıtty. «Men bedeldi uıym Astana Sam­mıti­niń jemisti ótýimen barshańyzdy qut­tyqtaımyn! Biz birin-biri jyldar boıy kórmeı kelgen el basshy­larynyń basyn qosyp, mámilege keltirdik. Eýropa men Azııa uǵy­myn biriktirip, qaýipsiz­diktiń keńis­tigin keńeıttik. Uzaqqa sozylǵan ortaq kelisimnen keıin, tarıhı Astana Deklarasııasyn qabyldap, Uıymdy jańa beleske kóterdik!», – dedi Nursultan Ábishuly. Elimizdiń táýelsizdik alǵanyna bıyl 19 jyl. Tarıh úshin bul bir sáttik oqıǵa sekildi. Osy qysqa merzimde memleketimiz orasan zor jetistikterge jetip, álem elderi aldynda bedelge ıe bol­ǵany – Qazaq­stan Prezıdenti Nur­sultan Na­zar­baev­tyń dana­lyǵy, suńǵyla saıasatker ekendigi. El­diń de, Elbasymyzdyń da ıgi bastama­lary álemdik qoǵamdas­tyq­ta qoldaýǵa ıe bolyp keledi. TMD elderi ishinen Qazaqstannyń birinshi bolyp EQYU-ǵa tóraǵa­lyq etkeni – halqymyz úshin úlken abyroı. EQYU-ǵa jetekshilik etkenimiz jáne Astana Sammıtin joǵary deńgeıde ótkizgenimiz tek qana Qazaq­stan tarıhynda ja­zylyp qalmaıdy, bul oqıǵa álem­dik shejirede máńgilikke jazy­lyp qalatyny anyq. Baýyrjan SMAIYLOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.