Shynaıy tarıhymyzdy qalpyna keltire aldyq pa?

Táýelsizdik alǵanymyzǵa jıyrma jyl­­ǵa jýyq ýaqyt ótkenine qaramastan, qazaq halqynyń shyǵý jáne qalyptasý tarıhy áli kúnge deıin ártúrli etnogenetıkalyq jáne etno-saıası máseleler tóńireginde aıtys-tartystar týǵyzyp, ǵylymı negizi berik emes, birjaqty tarıhı boljamdarǵa jol ashýda. Munyń, árıne, ózindik sebepteri bar. Olardyń bárine toqtalyp jatpaı, eń bastylarynyń birine nazar aýdarar bolsaq, qazaq halqynyń etnıkalyq tarıhyna qatysty pikir bildirýshiler naq­ty jáne ámbebap, ár túrli ǵylymdar sa­lasyndaǵy mamandardyń ǵylymı izdenis­teriniń negizinde tarıhı-salystyrmaly zert­teýler júrgizý qajettigin eskere bermeıdi. Qazaq tarıhy osyndaı jolmen ja­zylǵanda ǵana bir izge túsip, júıeli sıpat alatynyn umytpaýymyz kerek edi. О́ki­nish­ke oraı, ásirese ejelgi jáne orta ǵa­syr­lardaǵy tarıhı kezeńderdi zertteýdegi mundaı baǵyttaǵy izdenisterimiz áli de mardymsyz. Búgingi kúni jazylyp jatqan tarıh birinshiden, uzaq ýaqyt qalyptasqan eýrosentrıstik qate tujyrymdardan áli kúnge deıin bas tarta almaı otyrsa, ekinshiden, ejel­gi jáne orta ǵasyrlardaǵy tarıhy­myz­ǵa qatysty derekterdiń jetkiliksizdi­gi­nen, ásirese, ózi­miz­diń kóshpeli babala­ry­myz qal­­dyrǵan naqty jazba jylnamalar­dyń joqtyǵynan ótkenimizdi baıandaý tá­rizdi asa jaýapty máselede ár túrli ústirt, pýblısıstıkalyq sıpattaǵy boljamdar men tujyrymdarǵa múmkindik berildi. Iá, búginde tarıhymyz týraly árkim oıy­na ne kelse sony aıtatyn, aq pen qa­ra­ny eshkim ajyrata almaıtyn kezeńge aıaq bastyq. Onyń ústine qazirgi ba­sy­lymda jaryq kóretin ǵylymı pikirler ǵalymdardyń birin-biri biryńǵaı maq­taý­men jáne olar­dyń ja­ryq kórgen jumystaryn kóter­me­lep kórsetýmen shekteletin bolyp aldy. Tarıhty jazýshylar eskere bermeıtin taǵy bir mańyzdy másele, qazaq degen keń­peıil de jomart halyqtyń tarıhyn jazý­ǵa bet burǵan adam, eń aldymen, óziniń jú­regin pendeshilik jáne basqalarǵa degen óshpendilik pıǵyldan tazalap alýy kerek. Ultymyzdyń birtutas tarıhyn belgili bir júzdi nemese naqty qazaq taıpasyn bas­qalarynan aspandata asyra dáripteý jáne ózine unamaıtyndardy kemsitý nemese muqatý turǵysynan jazýǵa eshkimniń qa­qy­sy joq. О́tkenimizdi shuqshııa zertteý, V.Bar­told tárizdi naımandardy, kereı­ler­di, dýlattardy «olar túrkiler emes, mońǵoldar bolatyn» dep máselege ústirt qaraýdan da saqtanǵanymyz jón. Mundaı ustanymdardyń negizsizdigin, tipten halqymyz orysqa basybaıly otar bolyp otyrǵan 1897 jyldyń ózinde-aq qa­zaq arasynda bolyp, halqymyzdyń qadir-qasıetin oryndy baǵalaı bilgen orys ǵa­lymy N.Arıstov ádildikpen aıtyp ketken edi. О́kinishke qaraı, búginde elimiz táýel­sizdik alǵan zamanda ózimizdiń qandas­ta­ry­myzdyń keıbireýleri V.Bartoldtyń tap­taý­ryn jolyna túsip, tarıhymyzdy ja­ýap­­syzdyqpen burmalaýǵa bet burǵan­da­ryn ańǵara almaı otyr. Al basqalarǵa keler bolsaq, N.Arıstov tárizdi qazaqtyń etnıkalyq tarıhyn qasterleıtinder orys zertteýshileri arasynda buryn da, qazir de saýsaqpen sanarlyqtaı az bolǵany eshkimge qupııa emes. Kezinde onyń eńbegine syn kózben qaraǵan V.Bartold budan taǵy da birjaqty qorytyndy jasap, N.Arıstov kóterip otyrǵan qazaqtyń etnıkalyq ta­rı­hynyń máseleleri týraly aıtqanda, «... popolnenıe etogo probela vo vsemırno-ıstorıcheskoı lıteratýre vozmojno tolko prı deıatelnom ýchastıı rýsskıh ýche­nyh» (Bartold V.V. Raboty po ıstorıı ı fılologıı tıýrkskıh ı mongolskıh narodov. –M., 2002.) – dep jazǵanyn jaqsy bilemiz. Amal qansha orys ǵalymdarynyń aıt­qan­daryn ǵana durys dep tanıtyn jáne ózderiniń zertteýlerinde solardyń tujy­rym­daryna ǵana júginetin osyndaı bir­jaqty pıǵyldardan keıbir qazaq tarıh­shy­lary áli de aryla almaı otyr. Mundaı ustanymdaǵy kisiler ádette dástúrli qazaq derekterin mensinbeıdi, al kóne dáýirdiń birden-bir kýágerleri bolyp tabylatyn qytaı derekterin jáne Orhon eskertkish­terin orys tarıhshylarynyń tujyrym­da­ry­nan keıingi qatarǵa ysyryp qoıady. Mun­daı «zertteýler» barysynda týynda­ǵan pikirlerdiń tarıhı shyndyqty qal­py­na keltirýge qyzmet etýdiń ornyna, ony odan ári bylyqtyra túsýge, ártúrli bur­ma­laýlarǵa alyp barary sózsiz. Ádette mundaı zertteýler ulttyq rýhtan jurdaı bolyp keledi. Bulardan týyndaıtyn tu­jyrym: qazaq halqynyń qalyptasýynyń et­nıkalyq máseleleri rýhanı dástúrli bol­mysty ashatyn, asa mańyzdy baǵyttar boıynsha ǵylymı negizdi jáne naqty derekterge súıengen basalqaly da, baıypty tujyrymdarǵa, qorytyndylarǵa asa muq­taj bolyp otyrǵany qupııa emes. Qazaq halqynyń shyǵý tarıhynyń naq­ty kezeńderi Osy kezge deıin jınaqtalǵan tarıhı zertteýlerdi ǵylymı júıege túsirý jáne qazaq degen halyqtyń tereńde jatqan etnıkalyq tamyrlaryn aıqyndap, ondaǵy tarıhı sabaqtastyq máselelerin bir ar­naǵa baǵyttaý úshin, eń aldymen, basty-basty tarıhı kezeńderdi jiktep, olardy retimen qarastyrǵan jón bolar edi. Bú­gingi kúni ýnıversıtetterimizdegi ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy qazaq tarıhyn oqy­týdyń keńestik kezeńnen beri qalyp­tasyp, áli de sodan aýytqymaı kele jat­qan ádistemelik baǵdarlamasy táýelsiz el­diń rýhanı suranystaryna jaýap berýden qaldy.        Mundaǵy basty kemshilik, bizdiń oıy­myzsha, qazaq degen halyqty qalyp­tas­tyrǵan etnogenetıkalyq negizderdi tarıhı úderistermen qatar, sabaqtastyq turǵyda qarastyrýǵa basa mán bermeýimizde dep oılaımyz. Dálirek aıtar bolsaq, ejelgi arııler, daılar, úısinder, saqtar, sarmattar, ǵundar, qańlylar jáne keıingi tarıhta olardyń tikeleı tarıhı murager­leri bar ma? Bulardy tarıh sahnasynda aýystyrǵan Iýeban memleketi, Uly ıoziler eli, Teleler odaǵy, Sirenda birlestigi, Baıyrqý konfederasııasy qaı tilde sóı­legen? Bulardan keıin tarıh sahnasyna shyq­qan Qımaqtar men Qypshaqtar, Al­shyn­dar, On oq elin quraǵan Dýlýlar men Núshbeler, Oǵyzdar (Segiz oǵyzdar, Toǵyz oǵyzdar, Úsh oǵyzdar), tarıhtyń kelesi tol­qynyna jatatyn ártúrli qaǵanattar qu­ra­myndaǵy rý-taıpalar birlestik­teri­niń jańa etno-saıası qurylymdary (Batys túrik qaǵanaty, Túrgesh qaǵanaty, Qarlyq­tar eli, Oǵyzdar qaǵanaty, Qarahandar mem­leketi, Uıǵyr qaǵanaty, Qaraqytaı han­dyǵy) qalaı qalyptasty? Al endi Deshti qypshaqty mońǵoldar bılegen kezde osynda Alash qaýymdastyǵynyń qalypta­sý úderisiniń beleń alǵanyn nege baıqa­maı otyrmyz? Etnogeografııalyq turǵy­dan áldeqaıda aýqymdy aımaqtardy qam­ty­sa da, Ońtústik Qazaqstan aımaǵy Moń­ǵol­stan atty basqa memlekettiń qol as­tyn­da qalsa da, Qazaq tarıhynyń HIV-HV ǵasyrlardaǵy kezeńin nelikten Altyn orda dáýiri dep atap júrmiz? Osyndaı ma­ńyz­dy saýaldarǵa árkim ózinshe, ártúrli ja­ýaptar izdestirýde. Eger tarıhı shyn­dyq bireý ǵana bolsa, pikirler nege alýan túrli bolýlary kerek? Ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy qazaq halqynyń quralý tarıhynan belgili bir jú­ıelilik izdestirer bolsaq, joǵaryda atal­ǵan tarıhı satylardy aınalyp óte al­maı­myz. Al osy dáýirdegi etnıkalyq tarıhty jalpylama kezeńderge bóler bolsaq, olar tómendegideı bolyp shyǵar edi: 1-kezeń – arǵytúrikter (prototúrikter) dáýiri. Bul b.z.d. II myńjyldyqtan VI ǵasyrdyń ortasyna deıingi ýaqyt; 2-kezeń – túrkilik kezeń (túrik Dý­lý­lardyń, Teleler odaǵynyń, Sirenda bir­les­tiginiń jáne qaǵanattar qurylymyn­daǵy rýlyq-taıpalyq birlestikterdiń ómir súrgen ýaqyty). VI ǵasyrdyń orta she­ninen IH ǵasyrdyń ortalaryna deıin; 3-kezeń – arǵy qazaqtar (protoqa­zaq­tar) kezeńi. (Qypshaq, Naıman, Dýlat, Al­shyn, Kereı, Qańly, Qońyrat, Jalaıyr, Arǵý jáne t.b. tarıhı etnonımderdiń elge keńinen tanylýy). IH ǵasyrdyń orta sheninen HIII ǵasyrdyń basyna deıin; 4-kezeń – Alash qaýymdastyǵynyń qa­lyptasý kezeńi. (Túrgesh Alash shor ulysy – Úsh san Alash myńy – Alty san Alash – On san Alash). HIII ǵasyrdyń orta­la­rynan HV ǵasyrdyń sońyna deıin; 5-kezeń – Qazaq qaýymdastyǵynyń qa­lyp­tasýy (Qazaqty quraǵan qyryqtan astam taıpanyń «On san Alash» tóńiregine bas biriktirýi). HV ǵasyrdyń ortasynan HVIII ǵasyrdyń basyna deıin. Bizdiń oıymyzsha, ózara tarıhı sabaq­tas­tyqpen jalǵasqan osyndaı úlken ke­zeń­derdiń etnıkalyq baılanysy túrki tildes taıpalyq birlestikterdi halyq bolyp qalyptasýǵa alyp keldi. Árıne, bul atal­ǵan tarıhı kezeńderdiń árqaısysynyń qalyptasqan saıası-áleýmettik úrdisterge baılanysty ózindik erekshelikteri jáne jan-jaqty taldaýdy, tereńdete zertteýdi qajet etetin jaqtary men tustary az emes. Qazirgi tarıh ǵylymy bizdiń oıy­myz­sha, osyndaı máselege basa mán berýi kerek. Dástúrli qazaq derekteriniń qadirine jete aldyq pa? Qazaq etnogenezi búginde edáýir damýǵa qol jetkizgen ámbebap ǵylymdardyń birikken kómegimen ǵana shynaıy qory­tyn­dylar jasaýǵa qol jetkize alady. Bul jerde biz geneologııa, arheologııa, túrko­lo­gııa, etnolo­gııa, fılologııa, antropologııa, mádenıet­taný tárizdi kóptegen ǵylym salalarynyń jetistikterin tarıhı salys­tyrmaly túrde aınalymǵa qosý qajettigin aıtyp otyrmyz. Bul atalǵan ǵylym sa­la­larynyń nátı­je­leri áli kúnge deıin kúr­deli máselelerdi sheshýde tarıhı-salys­tyr­maly túrde qarasty­rylmaı, máselege bir ǵana ǵylym salasy kózimen, birjaq­ty­lyqpen qarap kelemiz. Ásirese, totalı­tar­lyq júıe tusynda damy­maı kenje qalǵan geneologııa tárizdi sala­nyń qazaq et­no­ge­nezi máselelerin anyqtaý­da­ǵy orny men róli zor ekenin túsinetin ýa­qyt jetti dep oılaımyz. Geneologııany aý­yzǵa alǵanda, qazaq ereksheligine baılanys­ty birinshi kezekte shejire derekteri nazar aýdarta­ty­nyn aıta ketken jón. Qazaq rý-taıpa­la­rynyń tarıhyna baılanysty kóp tomdyq eńbekter jazǵan kezimizde qazaq shejiresimen tikeleı jumys isteýge týra keldi. Son­da ańǵarǵanymyz, qazaq shejiresinde keltirilgen derekterdiń 90 paıyzdan asta­my tarıhı shyndyqpen úndesip jatyr. Munyń bas­ty sebebi, óziniń ata tegin burmalaýǵa baba­la­rymyz eshqashan da jol bermeýge tyrysqan. Árıne, ásirese, tarıhı tulǵalardy já­ne olardyń esimderin tııanaqtaýda shejirelik derekterdiń mańyzy óte zor. Qazaq handyǵy ornyǵyp, dástúrli shejire jú­ıe­si jańasha reformalanǵanǵa deıingi tarıhı shejireler ejelgi jáne orta ǵasyrlarda ómir súrgen tarıhı tulǵalar týraly aı­tarlyqtaı shynaıy málimetter beretinin eýrosentrıstik kózqa­ras­tardan aryla qoı­maǵan zertteýshilerimiz áli de túsine alǵan joq. Sondyqtan da kúni búginge deıin osy kezeńderdiń shejirelik derekterin jazba jáne t.b. derektermen sa­lystyra qarap, olardan shyndyqty izdestirýge degen talpynys kásibı tarıhshylar ara­synda sırek kórinis berýde. Qazirgi bizdiń paıdalanyp júrgen shejirelerimiz Qazaq handyǵynyń alǵashqy keze­ńinde, dálirek aıtar bolsaq, HVI ǵa­syrda «Qasymhannyń qasqa joly» ata­latyn qu­qyqtyq-mádenı ámbebap refor­ma­ny júzege asyrý barysynda qosymsha ózgerister engizilip naqtylanǵan jáne jań­ǵyrtylǵan qazaq shejiresi dep oı­laı­myz. Bul shejirelerdi ejelgi qytaı jyl­namalarymen salystyra qarastyrý tarı­hymyz úshin asa mańyzdy, keıbir tarıhı tulǵalardy anyqtaýǵa múm­kindik beredi. Mysaly, HÚI ǵasyrda ómir súrgen Mataı babanyń shejiresi arqyly kezinde esimi búkil Uly júz taıpalaryna uran bolǵan Baqtıardyń onynshy urpaǵy bolyp taby­latyn, b.z.d. 177-104 jyldar shama­syn­da ejelgi úısinderge bılik jasaǵan shejire derekterinde Elsaý dep beriletin Eljaý bıdiń (Kúnbıdiń) urpaqtary Nýlyny, Dý­ly­ny jáne qytaı derekteri boıynsha b.z.d. 104-93 jyldar shamasynda Elsaýdan keıin el bılegen Jónshi bıdi (qazaq shejiresinde Jóngshenar) qazaq shejiresinen de kezdestiremiz (Qytaı derekterindegi máli­met­terdi qarańyz: Nyǵmet Myńjan. Qa­zaq­tyń qys­qa­sha tarıhy. A., 1994). Eger berirek keler bol­saq, Túrgesh (Saryúısin) qaǵanaty tu­syn­da Sary túrgeshterden (Sa­ryúısinder­den) shy­ǵyp el bılegen Sa­qal qaǵan (qytaı jazba­la­rynda Soge), Qa­ra­sha bı (ol qytaı jazba­la­rynda da osy­laı atalady) jáne t.b. tarıhı tulǵalar shejire málimetterinde de kezdesedi. Olar­dyń qa­zaq shejiresi boıyn­sha ómir súr­gen ke­zeń­deri de qytaı jyl­na­ma­la­ryn­da­ǵy ýaqyt merzimderimen sáıkes kelip jatady. Sonymen qatar aıtpaǵymyz, tipten Qa­zaq handyǵy tusynda qojalar tara­py­nan edáýir reformalanǵan keıingi qazaq shejiresin taldap oqyǵan adam odan jazba tarıhı derekterdi aıqyndaı túsetin jáne tolyq­ty­ra alatyn tarıhymyzǵa asa kerekti jáne qundy málimetterdi kezdestire alady. Tek ony zertteýge degen yqylas bol­syn deńiz. Osyndaı durys pıǵyl biz bas shulǵyp moı­yndaıtyn kóptegen eýro­palyq ǵalymdarda bolǵan joq. V.V.Bar­told tá­rizdi suńǵyla ǵa­lymdardyń ózderi de qazaq tilin bilmegendikten shejire tárizdi qundy derektiń ól­sheýsiz mańyzyn durys túsine alǵan joq. Ol sondyqtan da kezinde Dı­qanbaı batyrdan jazyp alǵan qazaq shejiresin basqa jazba derektermen tarıhı-salystyrmaly túrde óziniń eńbeginde ke­ńinen paıdalanǵan N.A.Arıs­tovtyń zertteýine jazǵan kólemdi ǵylymı syn-piki­rinde bul týraly bir aýyz sóz de aıtýǵa jaraǵan joq bolatyn (qa­rańyz: Bartold V.V. Resenzııa na knıgý: N.A.Arıstov. Zametkı ob etnıcheskom sostave tıýrkskıh ple­men ı narodnosteı ı svedenııa ob ıh chıslennostı.(1997). // Raboty po ıstorıı ı fılologıı tıýrkskıh ı mongolskıh narodov. – M., 2002. S.266-277.). О́ki­nish­ke oraı, qazaq halqynyń jáne ony qu­raǵan rý-taıpalyq birlestikterdiń shyǵý tarı­hyna qalam tartyp júrgen keıbir qazaq zertteýshileriniń ózderi de shejire derekterin áli kúnge deıin mensinbeı, bir ǵasyr buryn ómir súrgen osy V.V.Bartoldtyń qateligin qaıtalap, eýrosentrıstik oılaý aýqymynan shyǵa almaı júrgenin joǵaryda da aıttyq. Árıne, biz bul jerde qazaq shejiresin birjaqty asyra marapattaýdan aýlaqpyz. Bar­lyq derekter tárizdi shejire derek­te­riniń de ózine tán obektıvti jáne sýbektıvti sebepterden týyndaıtyn kemshilikteri barshylyq, olardy sanamalap aıtar bolsaq, birinshiden, shejirelik derekter HVI-HVII ǵasyrlarda jazylǵandyqtan olar­da mońǵol jaýlap alýynan burynǵy túrkilik kezeńdegi shejirelik málimet­ter­diń birazy este saq­talmaǵan; ekinshiden, shejireni jazýdy qol­ǵa alǵan qazaq qoǵa­myn­daǵy saýattylar to­by qojalar bol­ǵan­dyqtan rýlyq-taıpalyq shejireler bas­taýlaryn qojalardan taratý ádetke aınalǵan; úshinshiden, mońǵol jaý­laýyna baılanysty rýlar men taıpalar qury­ly­myn­da oryn alǵan ózgerister HIÚ ǵasyr­dan bastap qazaq etnogenezin taratý isinde shejireniń tolyqtyrylǵan jańa úlgisin qalyptastyrdy. Bul boıynsha keıinirektegi tarıhı tulǵalar orta ǵasyrlardaǵy ta­rıhı tulǵalarmen aýystyryldy. My­saly, HIV-HV ǵasyrlar toǵysynda ómir súrgen jáne jeti taıpaǵa (Saryúısin, Sha­pyrashty, Ys­ty, Oshaqty, Dýlat, Alban, Sýan) bılik ja­saǵan Báıdibek bı VII ǵasyrda Túrgesh (Sa­ryúısin) memleketinde Ashyna áýletiniń eń sońǵy qaǵanyn Qulan qalasynda óltirip, «On oq eline» «qaradan (qara túrgeshterden, ıaǵnı Dýlýlar jáne Núshbe taıpalyq birlestikterine kiretin rýlar men taıpalardan) shyǵyp han bolǵan» Baı baǵa qaǵanmen aýysty­ryldy; tórtinshiden, shejireni qu­ras­tyr­­ǵan shejireshi tarapynan sýbektıvti qatelikterge jol berilgen. Ádette keıbir shejireshiler rý tarmaqtaryn taratqanda qatar tarmaqtardyń oryndaryn nemese atalyqtar taraıtyn esimderdi ártúrli sebeptermen, ózderi de baıqamaı, aýys­ty­ryp alady. Bul sonshalyqty kúrdeli nár­se emes: shejirelerdiń balama nusqa­la­ryn ózara salystyrý jáne olardaǵy kisi esimderin bas­qa derektermen tarıhı-salys­tyr­maly túr­de qarastyrý jolymen tarıhı shyn­dyq­ty aıqyndaýǵa múmkindikter bar. Alaıda, shejire málimetteri osyndaı ol­qylyqtaryna qaramastan, ózindik dás­túr­li erekshelikteri bar tól tarıhy­myz­dyń umy­tyl­ǵan nemese burmalanǵan keıbir tusta­ryn qalpyna keltirýge kóp kó­megin tıgizedi. Muny, ásirese, HÚI ǵa­syr­dan buryn, ıaǵnı shejire derekteri Qazaq handyǵy tusynda reformalanardan bu­ryn jazylǵan shejirelerge baǵyshtar edik. Olardyń qatarynda, árıne, Qytaı­da­ǵy qandas baýyrlarymyz ejelgi Qytaı tilinen tikeleı aýdarǵan «Qy­taı jylna­ma­laryndaǵy qazaq tarıhynyń derekteri» (Úsh kitap), «Ejelgi Úısin eli», «Uly Túrik qaǵanaty» atty eńbekter, Mah­mut Qashqarıdiń oǵyzdarǵa qatysty, «Moń­ǵol­dyń qupııa jylnamasyndaǵy» túrik-moń­ǵol ataýlarynyń paıda bolýlaryna qa­tysty, Rashıd ad-dınniń túrikterdiń jáne monǵoldardyń, sondaı-aq oǵyzdardyń shy­ǵý tegi, О́teıboıdaqtyń Alban taı­pa­syna baı­lanysty «Tektelgisi», Muhamed Haıdardyń Dýlat taıpasy ámirleriniń shy­ǵý tegine ar­nalǵan shejire derekteri, Ábilǵazynyń «Tú­rik shejiresi», О́temis qa­jynyń «Chın­gız­­namesindegi» tarıhı tul­ǵalardyń shyǵý tegi, Qadyrǵalı Jalaıyr­dyń shejireleri laı­yqty oryn alady. Bu­lardaǵy jáne t.b. jazba shejirelik derekterdegi málimetterdi HÚI ǵasyrda jáne odan soń jańasha júıelengen qazaqtyń dás­túrli aýyzsha shejiresimen (Ma­taıdyń, Qazbek bektiń, Dıqanbaı batyr­dyń, Shá­ká­rimniń, Máshhúr Júsiptiń, N.Naýshabaev­tyń, M.Tynyshbaevtyń, H.Ar­ǵyn­baevtyń, M.Muqanovtyń, V.Vostrov­tyń, S.Toly­be­kovtiń, H.Madanovtyń, Z.Sá­dibekulynyń jáne t.b.) tyǵyz baılanysta ǵylymı aı­nalymǵa qosyp qarastyrýdyń tarı­hy­myzdy zerdeleýdegi mańyzy orasan zor. Mundaı zertteý ádisteriniń tarıhymyz­daǵy sheshýshi orny men mańyzyn alǵash túsingen Sh.Ýálıhanov, M.Tynyshbaev, Sh.Qu­daıberdiuly, Á.Marǵulan, N.Myń­jan, Q.Halıd, M.Joldasbekov, A.Seıdimbek, J.Artyqbaev tárizdi qazaq degen ha­lyqtyń qalyptasý tarıhyna shynaıy ja­na­shyr tarıhı tulǵalar men azamattar us­tan­ǵan zertteý baǵyty. Alda da ult ta­rıhyn kór­keı­te­miz desek osy joldan taı­maýymyz kerek. Talas OMARBEKOV, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Qazaq halqynyń ejelgi jáne orta ǵasyrlar tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.