Qazaqstanda Konstıtýsııalyq baqylaýdyń qalyptasýy men damýy

Memlekettik másele «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııalyq Keńesi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, soǵan sáıkes Negizgi Zańnyń ulyqtyǵyn qamtamasyz etetin jańa konstıtýsııalyq baqylaý organy – Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııa­lyq Keńesi qurylǵanyna 2010 jylǵy 29 jeltoqsanda 15 jyl tolady. Memleket qurylysy tarıhynda kons­tı­týsııalyq baqylaýdyń paıda bolýy kons­tıtýsııalardyń ómirge kelýimen, olardyń iske asyrylýyn jáne qorǵalýyn qamta­ma­syz etý qajettigimen úzdiksiz baılanysty bolyp keledi. HH ǵasyrdyń  basyna deıin ol Eýropa úshin beıtanys bolatyn. Qazirgi dáýirde ol ámbebap sıpatqa ıe boldy. Konstıtýsııalyq baqylaý – qazirgi túrinde bı­liktiń bólinýi júıesinde mańyzdy element bolyp tabylady. Qazaq KSR-iniń 1978 jylǵy Konstı­tý­sııasyna Konstıtýsııalyq qadaǵalaý komıtetin qurý kózdelgen ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizilgennen keıin, Qazaqstanda konstıtýsııalyq ıýstısııa organyn qurý prosesi 1989 jyly bastaldy, alaıda qyz­met isteıtin organ retinde ol sol kúıinde qurylmaı qaldy. Konstıtýsııany sot arqyly qorǵaýdyń alǵashqy joǵary organy – Konstı­tý­sııalyq Sot «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» 1991 jylǵy 16 jel­toqsandaǵy Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes quryldy. Osy konstı­tý­sııalyq akt negizinde 1992 jyly «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Soty týraly» jáne «Qa­zaqstan Respýb­lıkasyndaǵy konstıtýsııalyq is júrgizý týraly» zańdar qabyldandy. Atal­ǵan aktiler qabyldanǵan soń, Respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń usynýy boıynsha, Joǵarǵy Keńes izinshe Konstı­tý­sııalyq Sottyń tóraǵasyn, orynbasaryn jáne toǵyz múshesin saılady. Konstı­tý­sııa­lyq Sottyń ókilettik aýqymy zańdardyń jáne ózge de quqyqtyq aktilerdiń konstıtý­sııa­lyǵy týraly isterdi sheshýdi, azamat­tardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna qatysty quqyq qoldaný praktıkasyn jáne ózge de máselelerdi qamtydy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi 1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendýmda qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldanýyna baılanysty jańa konstı­týsııalyq baqylaý organy – Konstı­týsııalyq Keńes quryldy. Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq mártebesin aıqyndaıtyn negizgi erejeler Negizgi Zańnyń «Konstıtýsııalyq Keńes» dep atalatyn VI bóliminde bekitilip, Ke­ńes­tiń quzyreti, bul organǵa ótinish berý sýbektileri jáne onyń saldary, Keńestiń quramyn qalyptastyrý tártibi, sheshim­de­riniń zańdyq kúshi men sıpaty anyqtalǵan. Konstıtýsııalyq Keńestiń qurylýy men qyzmeti máseleleri «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» Konstıtýsııalyq zańmen naqtyraq retteledi. Konstıtýsııalyq is júrgizýdiń birqatar má­seleleri, sondaı-aq Respýblıkanyń pro­ses­sýaldyq jáne ózge de zańdarynda qa­ras­tyrylady. Konstıtýsııalyq is júrgizýdi qozǵaý jáne materıaldardy qaraýǵa daıyndaý tár­tibi, ótinishterdi otyrystarda qaraý, sheshimder qabyldaý tártibi jáne ózge de má­se­leler Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýly­sy­men bekitilgen Reglamentpen retteledi. Konstıtýsııalyq Keńestiń quramy Konstıtýsııalyq Keńes, Tóraǵany qos­qan­da, jeti músheden turady, olardyń óki­let­tigi alty jylǵa sozylady. Keńestiń Tór­aǵa­syn jáne eki múshesin Respýblıka Pre­zı­denti, eki múshesin – Parlament Senaty jáne eki múshesin – Parlament Májilisi ta­ǵaı­yndaıdy. Respýblıkanyń eks-Prezı­dent­teri quqyǵy boıynsha ǵumyr boıy Kons­tı­týsııa­lyq Keńestiń músheleri bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńestiń quramyna otyz jasqa tolǵan, Respýblıka aýmaǵynda turatyn, joǵary zań bilimi, zań mamandyǵy boıynsha keminde bes jyl jumys stajy bar Respýblıka azamaty taǵaıyndala alady. Bul talaptar Respýblıkanyń eks-Prezıdentterine qoldanylmaıdy. Qurylǵan sátten bastap Konstıtý­sııa­lyq Keńestiń quramyna 22 joǵary bilikti zańgerler taǵaıyndaldy, olardyń qata­rynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi (1), zań ǵy­lymynyń doktorlary (7) jáne kandı­dattary (8), sondaı-aq Prezıdent Ákim­shiliginde, sot júıesinde, prokýratýra jáne ádilet organdarynda kóp jyl jumys istegen tájirıbeli zańgerler bar. Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy men músheleri erekshe mártebege ıe, olarǵa esh­kimniń tıispeıtinine Konstıtýsııamen kepildik beriledi. Konstıtýsııalyq Keńestiń músheleri óki­lettik merzimi ishinde aýystyrylmaıdy. Olardyń ókilettigin «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» Kons­tı­týsııalyq zańda kózdelgen jaǵdaı­lar­da ǵana toqtatýǵa nemese toqtata turýǵa bolady. Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy men músheleriniń konstıtýsııalyq is júrgizý máseleleri jónindegi qyzmeti esep berýge jatpaıdy. Olardyń qyzmetine qandaı bolsa da aralasýǵa jol berilmeıdi. О́z óki­let­tigin júzege asyrý máseleleri boıynsha olar­dan esep talap etýge eshkimniń haqy joq. Konstıtýsııalyq Keńestiń quzyreti Konstıtýsııamen jáne «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi tý­raly» Konstıtýsııalyq zańmen Konstı­tý­sııa­lyq Keńeske ótinish berý quqyǵyna ıe sýbektiler qatary jáne Konstıtýsııalyq Keńes ıýrısdıksııasynyń sheńberi belgilengen. Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish berý qu­qyǵyna: Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Senat Tóraǵasy, Májilis Tóraǵasy, Parlament depýtattary jalpy sanynyń keminde besten bir bóligi, Premer-Mınıstr, Respýblıka sottary ıe. Konstıtýsııa­lyq Keńestiń Qazaq­stan Res­pýblıkasy Konstıtýsııasynyń 72-74-bap­tarynda belgilengen quzy­reti my­nadaı máse­lelerdi qamtıdy: – daý týǵan jaǵ­daıda Respýblıka Pre­­­zıdentiniń, Parlament depý­tat­ta­ry­nyń saı­laýyn ótkizýdiń durystyǵy jáne res­­pýblıkalyq referendým ótkizý týraly máseleni sheshedi; – Parlament qabyldaǵan zańdardyń Respýblıka Konstıtýsııasyna sáıkestigin Prezıdent qol qoıǵanǵa deıin qaraıdy. – Parlament jáne onyń palatalary qabyldaǵan qaýlylardyń Respýblıka Kons­tıtýsııasyna sáıkestigin qaraıdy; – Respýblıkanyń halyqaralyq shart­ta­ryn bekitkenge deıin olardyń Kons­tı­týsııaǵa sáıkestigin qaraıdy; – Konstıtýsııanyń normalaryna resmı túsindirme beredi; – Konstıtýsııanyń 47-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtarynda kózdelgen retterde qory­tyndylar beredi. Konstıtýsııanyń 78-babynda belgilengen jaǵdaılarda sottardyń ótinishteri boı­ynsha qoldanystaǵy zańdar men ózge de nor­matıvtik-quqyqtyq aktiler normalary­nyń konstıtýsııalyǵyn tekseredi. Konstı­týsııalyq Keńes konstıtýsııalyq is júrgizý praktıkasyn qorytý nátıjeleri boıynsha jyl saıyn Parlamentke Respýblıkadaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaıy týra­ly joldaý jiberedi. Odan tys, Memleket basshysynyń talap etýi boıynsha Kons­tıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy oǵan Res­pýb­lıkadaǵy konstıtýsııalyq zańdylyq­tyń jaı-kúıi týraly aqparat usynady. Konstıtýsııalyq is júrgizý tıisti sýbek­tilerdiń ótinishi bolǵan jaǵdaıda ǵana qozǵalady. Konstıtýsııalyq Keńes qabyl­daǵan qaýlyny Keńestiń ózi konstıtý­sııalyq is júr­gizýge qatysýshylardyń ne onyń qorytyndy sheshimin oryndaýǵa mindetti memlekettik organdar men laýazymdy adamdardyń ótinishteri boıynsha túsindirýi múmkin. Eger Konstı­tý­sııa­lyq Keńestiń sheshiminde jiberilgen redaksııa­lyq sı­pat­taǵy dálsizdikter men qatelerdi túzetý qa­jet bolsa, Konstıtýsııalyq Keńes óz bas­tamasy boıynsha qosymsha sheshimder qa­byl­daıdy. Qosymsha sheshim Konstı­tý­sııalyq Keńes sheshiminiń shynaıy maz­mu­nyna, maǵynasy men maqsatyna qaıshy kelmeýge tıis. Konstıtýsııalyq Keńes sheshimderiniń túrleri Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderi Konstıtýsııalyq Keńestiń konstıtýsııalyq ókilettigin júzege asyratyn qorytyndy sheshimder jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń ózge de ókilettigin júzege asyratyn basqa da sheshimder bolyp bólinedi. Sheshimder qaýly­lar, solardyń ishinde normatıvtik qaýlylar, qorytyndylar jáne joldaýlar nysanynda qabyldanady. Konstıtýsııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylary qolda­nys­taǵy quqyqtyń quramdas bóligi bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńes sheshimderdi al­qa­ly túrde,  óz músheleriniń jalpy sany­nyń kópshilik daýsymen ashyq daýys berý arqyly, al Konstıtýsııalyq Keńestiń tipti bir múshesi talap etse de — jasyryn daýys berý arqyly qabyldaıdy. Eger she­shim qabyldaý kezinde Konstıtýsııalyq Ke­ńes músheleriniń daýystary tepe-teń bó­lin­gen bolsa, Konstıtýsııalyq Keńes Tór­aǵasynyń daýsy sheshýshi daýys bolyp ta­bylady, ol barlyq jaǵdaılarda óz daýsyn eń sońynda beredi. Konstıtýsııalyq Keńes­tiń májilisi kezinde onyń otyrysqa qatys­qan músheleriniń eshqaısysynyń da qalys qalýǵa nemese daýys berýge qatyspaýǵa haqy joq. Konstıtýsııalyq Keńestiń qory­tyndy sheshimimen kelispegen onyń múshesi óz pikirin jazbasha túrde bildirýge haqyly. Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimin ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bastamasy boıynsha nemese óz bastamasy boıynsha, eger qabyldanǵan sheshimge negiz bolǵan Konstıtýsııa normasy ózgerse ne bolmasa ótinishtiń máni úshin jańa eleýli mán-jaılar ashylsa, qaıta qaraýy múmkin. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýip­sizdikti, memlekettiń egemendigi men tutas­tyǵyn qamtamasyz etý múddesinde Kons­tı­týsııalyq Keńestiń sheshimin ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bastamasy boıynsha qaıta qaraýy múmkin. Sheshimdi qaıta qaraý týraly Konstıtýsııalyq Keńes qaýly shyǵaryp, ol arqyly osy sheshimniń tolyǵymen nemese bir bóliginde kúshin joıady. Konstıtýsııalyq Keńes sheshimderiniń zańdyq kúshi Konstıtýsııada Konstıtýsııalyq Keńes sheshimderiniń jalpyǵa birdeı mindetti zańdyq kúshi bekitilip, keshiktirmeı qolda­nysqa engizilý tártibi belgilengen. Konstıtýsııalyq Keńes sheshiminiń túp­ki­liktigi onyń zańdyq kúshiniń ajyramas sı­paty bolyp tabylyp, qorytyndy qaýly qabyldaý arqyly konstıtýsııalyq is júr­gi­zýdiń qısyndy túrde aıaqtalǵanyn aıǵaq­taıdy. Konstıtýsııalyq Keńes sheshiminiń túpkiliktigi sondaı-aq onyń ótinish sýbek­tisi úshin sol bir sebep boıynsha keri qaıt­paıtynyn bildiredi, óıtkeni, Konstıtýsııa­nyń 74-babynyń 3-tarmaǵyna saı, Konstı­tý­sııalyq Keńestiń sheshimderi «shaǵym­da­nýǵa jatpaıdy». Bul Keńestiń sheshimderine shaǵymdaný quqyǵynyń da, mundaı sha­ǵym­dardy qaraıtyn tıisti ınstansııa­lar­dyń da joq ekenin bildiredi. Sonymen birge, erekshe jaǵdaılarda Konstıtýsııalyq Keńestiń ózi qoldanystaǵy qaýlyny qaıta qaraýy nemese ony túsindirý jóninde qosymsha qaýly qabyldaýy múmkin ekeni konstıtýsııalyq quqyq normalarynda joqqa shyǵarylmaıdy. Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýlylary tek Konstıtýsııaǵa ǵana negizdeledi jáne ózge normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń bári olarǵa qaıshy kelmeýge tıis. Konstıtý­sııa­lyq Keńestiń qaýlylarynda baıandalǵan quqyqtyq pozısııalardyń kúshi Keńes kons­tı­týsııalyq emes dep tapqan norma­lar­dy qaıta qabyldaý arqyly eńserile almaıdy. Konstıtýsııanyń 73-babynyń 4-tarma­ǵy­na saı Konstıtýsııalyq Keńestiń she­shimine tolyǵymen nemese bir bóligine Respýblıka Prezıdenti qarsylyq bildirýi múmkin, bul qarsylyq Konstıtýsııalyq Keńes músheleri jalpy sanynyń úshten ekisiniń daýysymen eńseriledi. Prezıdent qarsylyǵy eńserilmegen jaǵdaıda, Kons­tı­týsııalyq Keńestiń sheshimi qabyldan­bady dep esepteledi. Qarsylyq Respýblıka Prezıdenti sheshimniń mátinin alǵan kúnnen bastap bir aı merzimnen keshiktirmeı engiziledi. Konstıtýsııalyq Keńes ózi qabyldaǵan sheshimderdi oryndaý tártibi men merzimin belgileı alady. Eger Konstıtýsııalyq Ke­ńes­tiń sheshimi memlekettik shyǵysty ul­ǵaı­týdy nemese memlekettik kiristi qys­qar­týdy kózdeıtin bolsa, onda Konstı­týsııalyq Keńes ózi qabyldaǵan sheshimderdi oryndaý merzimin Qazaqstan Respýblı­kasynyń Úkimetimen kelise otyryp belgileıdi. Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimin oryndaý maqsatynda qabyldanǵan sharalar týraly oǵan tıisti memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalar Konstı­tý­sııalyq Keńes belgilegen merzimde habarlaıdy. Konstıtýsııanyń sol bir normasy boıynsha Konstıtýsııalyq Keńestiń jańa sheshim qabyldaýy ótinish sýbektisinde bas­qa bir jaǵdaıda túsinbeýshilik týyn­daǵan ózge bir máselege, osy bir konstıtýsııalyq normanyń naqty talabyn ne talaptaryn qoldanýǵa nemese oryndaýǵa baılanysty bolýy múmkin. Konstıtýsııalyq Keńestiń Konstıtýsııanyń sol bir normasy boıyn­sha jańa qaýlysy osy konstıtýsııalyq nor­maǵa qatysty budan burynǵy qaýly­syna qaıshy kelmeýge tıis. Mundaı qaýly Konstıtýsııa­lyq Keńestiń Konstıtýsııa­nyń osy normasyn resmı túsindirý jónin­degi budan burynǵy qaýlysynyń quqyq­tyq pozısııalaryn tolyq­tyryp, damyta túsýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­lyq Keńesiniń sheshimderi eleýli quqyqtyq saldarǵa ákep soqtyrady. Konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan zańǵa jáne Respýblı­kanyń sharttaryna qol qoıylmaıdy ne olar bekitilmeıdi jáne qoldanysqa engizilmeıdi. Konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan, sonyń ishinde adamnyń jáne azamattyń Konstıtýsııada baıandy etilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tanylǵan zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler zańdyq kúshinen aıyrylady, qoldanylmaıdy jáne joıylady. Sottar men ózge de quqyq qol­danýshy organdardyń osyndaı zańǵa nemese ózge bir normatıvtik quqyqtyq aktige negizdelgen sheshimderi oryndalmaıdy. Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanyǵan Prezıdent jáne Parlament depýtattarynyń saılaýy jaramsyz dep jarııalanady. Konstıtýsııalyq Keńes qyzmetiniń keıbir kórsetkishteri О́zi qyzmet istep kele jatqan kezeń ishinde Konstıtýsııalyq Keńes     140-tan astam normatıvtik qaýly qabyldady. 25 zań jáne halyqaralyq shart tolyǵymen nemese bir bóliginde konstıtýsııalyq emes dep tanyldy. Konstıtýsııalyq baqylaý praktıkasyn qorytý nátıjesi boıynsha Par­lamentke eldegi konstıtýsııalyq zań­dy­lyqtyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy 14 joldaý jiberildi. Osy joldaýlardaǵy normatıvtik quqyqtyq bazany jetildirý jónindegi usynystardyń kópshiligi zań shyǵarmashylyǵy men quqyq qoldanýda eskerildi, sonyń nátıjesinde 65 zańǵa Kons­tı­týsııalyq Keńestiń quqyqtyq pozı­sııa­lary­na sáıkes ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi. Eldegi konstıtýsııalyq zańdylyqtyń nyǵaıýyna, sondaı-aq Konstıtýsııalyq Ke­ńestiń bedeli artýyna kóp rette Memleket bas­shysynyń Respýblıka Konstıtýsııa­sy­na jáne Konstıtýsııalyq Keńeske degen erek­she yqylasy septigin tıgizýde. 2008 jyly Respýblıka Prezıdentiniń zań shy­ǵarý­shylyq bastamasy tártibimen «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa óz­gerister men tolyqtyrýlar engizilip, solar arqyly Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderine joǵaryraq dárejedegi salmaq berildi. Mundaǵy engizilgen jańalyq sol, Kons­tıtýsııalyq Keńestiń sheshimderindegi zań­namany jetildirý jónindegi usynystardy ýákiletti memlekettik organdar men laýa­zym­dy tulǵalar mindetti túrde qarap, qa­byl­danǵan sheshim týraly Konstıtýsııalyq Keńesti mindetti túrde habarlandyrýǵa tıis. Bul máseleler Prezıdent Ákimshiliginiń baqylaýynda tur. Konstıtýsııalyq Keńestiń qyzmetinde adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qamtama­syz etý jáne qorǵaý jónindegi ótinishter basym oryn alady. Birqatar jaǵdaılarda zańdardyń, halyqaralyq sharttardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń daýly normalary Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanylady. Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýly­larymen sondaı-aq azamattardyń jeke quqyqtary, saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik quqyqtary qamtamasyz etildi. Birqatar qaýlylar quqyqtar men bostan­dyqtardyń sot arqyly qorǵalýy másele­leri boıynsha qabyldanyp, olar zańda kózdelgen sottylyqqa quqyǵy, ákimshilik is­terdiń sotta qaıta qaralýyna, qylmys­tyq isti alqabıler qatysýymen qaraý týra­ly ótinishti sotqa deıingi satyda ǵana emes, sot isin júrgizýdiń bastapqy satysynda da málimdeýge quqyǵy, qylmystyq qýdalaý organdarynyń qylmystyq is qozǵaý týraly qaýlylaryna sotqa shaǵymdaný quqyǵy jáne t.b. sekildi quqyqtardy bekitýge baǵyttaldy. Konstıtýsııalyq Keńestiń praktıka­synda Parlament qabyldaǵan zańdardyń Respýblıka Konstıtýsııasyna sáıkestigin Prezıdent qol qoıǵanǵa deıin qaraý mańyz­dy oryn alady. Konstıtýsııalyq Keńestiń bul fýnksııasy ulttyq zańna­many jetildirýge septigin tıgizedi. О́zi qyzmet atqaryp kele jatqan jyldar ishinde Keńes Parlament qabyldaǵan zańdardyń Negizgi Zańǵa sáıkestigin tekserý týraly 23 ótinish qarady. Qoldanystaǵy zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń konstıtý­sııalyǵyn tekserý Respýblıka sottarynyń usynymdary boıynsha iske asyrylyp, negizinen ol adamnyń jáne azamattyń kons­tıtýsııalyq quqyqtary men bostandyq­taryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. О́tken jyldar ishinde Konstıtýsııalyq Keńes sottardyń 64 ótinishin qarady. Sot­tar ózderiniń is júrgizýinde jatqan is boıynsha qoldanylýǵa tıis zańdar jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler (kons­­tıtýsııalyq zańdar jáne zańdar (kodekster), Respýblıkanyń halyqaralyq sharttary, Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylary, Úkimettiń, ortalyq jáne jer­gi­likti atqarýshy organdardyń, ózge de mem­leket­tik organdardyń normatıvtik quqyq­tyq aktileri jáne t.b. normalarynyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly usy­nym­men Konstıtýsııalyq Keńeske júgine alady. Negizgi Zań Konstıtýsııalyq Keńeske Konstıtýsııa normalaryn resmı túsindirý quqyǵyn beredi, ol konstıtýsııalyq normalardyń mazmuny men maǵynasyn anyqtaýdan jáne túsindirýden turady. Konstıtýsııanyń normalaryn resmı túsindirý – bul Konstıtýsııa normalary­nyń mánin anyqtaýdyń túrli tásilderi ar­qyly olardyń sózben bildirilý maǵynasy­na sáıkes Konstıtýsııalyq Keńes beretin nor­matıvtik túsindirý. Túsindirýdiń kóle­min kúni buryn anyqtap bolmaıdy, óıtkeni Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııa nor­malaryn túsindirýdiń ádisterin tańdaýda Konstıtýsııany ǵana negizge alady. Bul jerde Konstıtýsııa normalarynyń onyń jalpy erejelerimen jáne prınsıpterimen qısyndy túrdegi ózara baılanysy men qabattastyǵy nazarǵa alynady. Konstı­tý­sııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylary, Konstıtýsııa normalaryn tek ótinish sýbektileriniń máseleleri boıynsha ǵana taldaý presedentterin jasaı otyryp, tikeleı konstıtýsııalyq retteý úshin bul normalardyń maǵynalyq túsinigin tolyq­tyra túsedi. Konstıtýsııanyń maǵynasy­nan, ondaǵy jazylǵan normalardan, jalpy erejeler men prınsıpterden tikeleı kelip shyqpaıtyn uıǵarymdardy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi jasamaıdy. Konstıtýsııa normalaryn túsindire otyryp, Keńes konstıtýsııalyq retteý nysanynyń sheginen shyqpaıdy. Konstıtýsııalyq Keńes qurylǵan kún­nen beri oǵan kelip túsken ótinishterdiń 40%-dan astamyn Konstıtýsııanyń norma­laryn resmı túsindirý týraly ótinishter quraıdy. Konstıtýsııanyń normalaryn resmı túsindirý týraly qaýlylarda Kons­tı­týsııalyq Keńes adamnyń jáne azamat­tyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń júzege asyrylýy jáne qor­ǵalýy, Qazaqstan Respýblıkasynyń aza­­mat­tyǵy, Respýblıka Prezıdentiniń mártebesi men ókilettigi, Parlamenttiń quzy­reti men onyń qyzmetin uıymdastyrý, Parlament depýtattarynyń mártebesi, zań shyǵarý prosesi, bıliktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtarynyń ózara qarym-qatynasy, saılaý júıesi, Úkimettiń, sottardyń jáne ózge de memlekettik organdardyń quzyreti men qyzmeti máselelerin jáne t.b. qarady. Konstıtýsııalyq Keńes shetelderdiń konstıtýsııalyq ıýstısııa organdarymen, Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropa­lyq komıssııa (Venesııalyq komıssııa), Jas demokratııaly elderdiń konstıtýsııalyq baqylaý organdary konferensııasy sekildi mártebeli halyqaralyq uıymdarmen baı­la­nys ornatqan. Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy men músheleri shetelderdiń kons­tı­týsııalyq sottaryna, ózge de organ­da­ry­na issaparlarmen baryp, konferensııalarǵa jáne ózge is-sharalarǵa qatysý arqyly kons­tıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrý máseleleri boıynsha tájirıbe almasady. Igor  ROGOV, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy.