Mendeleev kestesi tórt elementpen tolyqty

Halyqaralyq teorııalyq jáne qoldanbaly hımııa odaǵynyń (IUPAC) sheshimi boıynsha, hımııalyq elementterdiń perıodtyq kestesine birden tórt element qosyldy. Sheshim odaq basshylyǵy ashylǵan elementterdiń barlyq krıterıılerge jaýap bere alatynyn moıyndaǵannan keıin qabyldandy. Bul – 2011 jyldan beri Mendeleev kestesin tolyqtyryp otyrǵan birinshi qosyndy. Osylaısha, kesteniń jetinshi qatary tolyq jabyldy. Osy saptaǵy birinshi jańa elementke 113-shi nómir berilip, ol «ýnýntrıı» (Uut) dep ataldy. Jańalyq orys-amerıka ǵalymdary birlesken jumystarynyń arqasynda 2004 jyly dúnıege kelip edi. Sol jyly bul jańa elementti japonnyń RIKEN ınstıtýtynyń ǵalymdary da sıntezdep kórgen bolatyn. Japondarǵa bul tájirıbeni birneshe jyldyń kóleminde eki ret qaıtalap shyǵýdyń oraıy keldi. Sondyqtan IUPAC basshylyǵy ony japon oqymystylary qurmetine ataǵandy jón kórdi. Sóıtip, ol perıodtyq júıedegi Azııa zertteýshileriniń qurmetine at alǵan birinshi element boldy. Qazir onyń japondyq yńǵaıǵa qaraı «rıkenıı» bolyp ózgertiletini aıtylyp jatyr. «Japon ǵalymdary úshin bul oqıǵanyń máni tipti Olımpııalyq oıyndarda altyn medal jeńip alǵannan áldeqaıda mańyzdy bolyp tur», – dedi osy rette Nobel syılyǵynyń hımııa salasy boıyn­sha laýreaty, RIKEN ınstıtýtynyń burynǵy prezıdenti Rıodjı Noıorı. Ekinshi element 115-shi nómirmen tirkelip, «ýnýnpentıı» (Uup) degen ataýdy enshiledi. Ol da joǵarydaǵy toptyń zertteýimen 2003 jyly ashyldy. IUPAC basshylyǵy bul elementti tabýdaǵy basymdyq Reseıdiń Dýbna qalasynda ornalasqan Iаdrolyq zertteýler birikken ınstıtýty men AQSh-tyń Lıvermor ulttyq zerthanasynyń ǵalymdaryna berilýge tıis dep sheshti. Úshinshi jańa element «ýnýnseptıı» (Uus) 117-shi rettik nómirin aldy. Ony Reseı ıadrolyq zertteý­ler birikken ınstıtýtynyń oqymystylary 2009 jyly ómirge keltirdi. Onyń sıntezi úshin AQSh-tyń Okrıdj ulttyq zerthanasy tapqan 97-shi element ızotopynyń nysanasy paıdalanyldy. Al eń sońǵy, tórtinshi jańa element «ýnýnoktıı» (Uuo) degen atpen, 118-shi nómirmen engizildi. Áýelgide bul jańalyq Amerıkanyń Berklıdegi oqymystylarynyń attaryna jazylǵan edi, biraq keıin olardyń alǵan málimetteri qate ekeni, tipti, jalǵandyqqa jol berilgeni anyqtalyp, budan bas tartýǵa týra keldi. Sodan keıin elementtiń naǵyz ydyraýynyń birinshi oqıǵasyn Reseıdiń Dýbnadaǵy ınstıtýt ǵalymdary 2002 jyly-aq bas­tan ótkergenine nazar aýdaryldy. Sóıtip, jańa­lyqty ashqan reseılikter bolyp sanaldy. Nátı­jesinde asa kórnekti osynaý jetistikterdi jasaǵan Reseı jáne Amerıka ǵalymdary bolyp shyqty. Aıta keteıik, Mendeleevtiń perıodtyq júıesine sońǵy ret 2011 jyly eki element – flerovıı men lıvermorıı engizilgen edi. Olardyń atomdyq nómirleri 114 jáne 116 boldy. Murat AITQOJA.