Veterınarııa salasy salǵyrttyqty kótermeıdi

Qazirde tarıhtyń qaltarysynda qalyp bara jatqan Keńes ókimeti kezinde sovhozdar men kolhozdardaǵy túrli fermalarda 20-30 myń bas qoı, myńdaǵan bas sıyr, jylqy ósirilgen edi. Árbir aýdandaǵy sharýashylyqtarda, onyń bólimderinde bilikti mal dárigerleri jumys istedi. Olar el aralap júrip maldyń aýrýǵa shaldyqpaýyn qatty qadaǵalady. Burynǵy men qazirgi jaǵdaıdy salystyrsaq, búgingi kúni maldyń saý bolýy eń aldymen sol maldyń ıesin alańdatady. Keńes ókimeti tusynda mal memlekettiń menshiginde boldy. Al qazir mal halyqtyń jekemenshiginde. Aýrý mal shyqsa, dereý baqylaýǵa alynyp, ózge óńirge tarap ketpeýi úshin veterınarlyq jumystar júrgizildi. Vaksına jetkilikti boldy. Al qazir bir aýdanda qansha mal basy bar, soǵan oraı ǵana sanaýly dári-dármek beriledi. Al esepke enbeı qalǵan maldyń birinen aýrý shyqsa, ne basqa jaqtan kelgen mal bolsa búkil malǵa juqtyrady. Sondaı-aq, qazir maldy egýge qajetti dári-dármek shyǵaratyn mekemeler joqtyń qasy, buryn ol ár óńirde bolatyn. Maldy egýge arnalǵan dári-dármektiń jańa túrin jasaýda Semeıdegi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtettiń «Agrotehnopark» ǵylymı ortalyǵynda zamanaýı, sońǵy úlgidegi qurylǵylarmen jabdyqtalǵan ortalyqtyń áleýeti joǵary deýge bolady. Mundaǵy agrotehnologııalar, veterınarııa, stýdentterdiń kásipkerlik orta­lyqtary iske qosylǵan tehno­logııalar zaly, bolashaq aýyl­sharýashylyq mamandaryna jáne veterınar, bıotehnolog mamandaryna arnalǵan zerthana­men jabdyqtalǵan, munda mal aýrýlarynyń túrin emdeýge arnalǵan dáriler jasalady. – Biz sońǵy jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tapsyrysy boıynsha 13 jobamen jumys istedik, – deıdi Shákárim atyndaǵy mem­lekettik ýnıversıtettiń prorek­tory Qumarbek Ámirhanov, – bıyl tuńǵysh ret etti, sútti tu­qym ba­ǵytyndaǵy maldardy qaýipti dertterden saqtaý jáne em­­­deý úshin Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­tr­liginiń tapsyrysymen ju­mys isteýdi bastadyq. Bul jo­banyń quny 37 mln. teńge turady. Onymen qosa oblystyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń eki jobasyn qolǵa aldyq. 25 kelisimshartymyz bar. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy aıasynda túlekterdi jeke kásip­kerlikpen aınalysýǵa daıyndaý­damyz. Ol úshin jas fermer­ler mektebi, Konsaltıng orta­ly­­ǵy jumys isteıdi. Osy agro­teh­­noparkimizdiń arqasynda ob­lystyń agrokeshenderimen tyǵyz baılanysqa shyǵýǵa ázirmiz. Al­ǵashqy tapsyrystarymyz bar. «Agrotehnopark» aıasynda atqa­rylatyn ǵylymı jumystar men oqý úderisindegi ınnovasııalyq jetistikterdi engizý jáne jetildirý maqsatyn ári qaraı damytýda tájirıbe almasý úshin Reseı, AQSh, Anglııa, Túrkııa, Bolgarııa, Polsha, Germanııa jáne Chehııa memle­ketterinen professor-oqy­tý­shylar kelip, dáris oqyp, «she­berlik-synyptary» saǵattary aıasynda is-sharalar kórsetken. Qazirgi tańda agrotehnopark kesheni tarapynan veterınarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, zoo­teh­nıkalyq seleksııalyq jáne asa qaýipti aýrýlardyń aldyn alý men olarǵa monıtorıng jasaý sııaqty birqatar ǵylymı-zert­teý jumystary bıýdjettik já­ne tikeleı sharýashylyq esep aıyrysý arqyly júzege asyp otyr. Buryn aýrýlardyń ishinde jıi kezdesetini tek brýsellez edi. Qazir aýsyl, sibir jarasy sekildi nebir aýrýlardyń legi shyqty. Sha­rýa qojalyǵy ıesi malyn kú­tip ustaǵysy kelse qaraıtyn mal dárigerin ustar edi. Biraq mal dárigerin ustaý qojalyq ıesine tıimsiz. Qazirde mal mamany joq emes, bar, biraq olar az nemese basqa salaǵa ketip jatady. Joǵary oqý oryndary daıyndap ta jatyr. Biraq ol mamandardy qajetsinip otyrǵan mal ıeleri joq. Maldárigerlik qyzmet salasy salǵyrttyqty kótermeıtindigin eskergen jón. Bul baǵyttaǵy is-qımyl, atqarylǵan sharalardyń bar­lyǵy birinshi kezekte azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etpek. Sovhozdar men kolhozdar taraǵan kezeńnen bastap aýyl sharýashylyǵynyń damýy aýyl­daǵylardyń jappaı qalaǵa qonys aýdarýyna oraı birshama turalap qaldy. Soǵan qaramastan mal sharýashylyǵyndaǵy qalyptasqan jaǵdaı kez kelgen qazaqty oılandyrýmen keledi. Qazir de qaı jerde bolmasyn maldy asyldandyrý, sharýashylyqty órkendetý isinde ǵylym jetistikterin qoldaný jumystary aıtylady. – Biraq osy jumystardyń atqarylýy kóńil kónshitpeıdi, – deıdi zeınetker qart Nurbek Ábsa­parov. – Qazaqstannyń tabı­ǵatyna beıimdelgen etti, sútti mal tuqymdary jyldan-jylǵa azyp barady. Osy durys dep shet­­elden tasymaldanýda kóbi. Má­selen, keshegi joǵary sapaly bııa­zy jún, qunarly et beretin merınos, qazaqtyń qylshyq júndi quıryqty qoıy, baıys qoılary qaıta qalpyna kelse jaqsy bolar edi. Seleksııalyq jumysty durys jolǵa qoımaı elimizde mal sharýashylyǵy damymaıdy. Sonymen qatar, veterına­rııalyq qaýipsizdik jaıy da eldi qatty alańdatady. Aýyldar tar­qaǵannan beri elimizdegi veterınarııa júıesi aqsap qaldy. Buryn árbir sharýashylyqta mal dárigerleri qyzmet etetin, úı ja­nýarlaryna da arnaıy vaksına salynatyn, árbir shara jos­parly túrde júrgiziletin. Biz ózimizdi Amerıka nemese Eýropa el­derimen teńestirmeýimiz kerek. Olarda bul sala jaqsy damyǵan, júıeli jolǵa qoıylǵan. Kóp jaǵ­daıda qaýipti aýrýlardyń oshaǵy múlde óshirilgen deýge bolady. Bizdiń eldegi veterınarııa salasynyń deńgeıi halyqaralyq talapqa saı bolý maqsatynda ǵana qatardaǵy sharalardy júzege asyrýda. Baıaǵyda qaýipti keselderdiń oshaqtary belgilenip, arnaıy kartaǵa túsirilip, ol jerler qatań baqylaýǵa alynýshy edi. Búgingi tańda sonyń bári nazardan tys qalyp otyrǵany ókinishti. Semeı qalasy ákimdiginde Ermak Sálimovtiń tóraǵalyǵymen ótken jıynnyń basty maqsaty da osy sala qyzmetin retteýge ba­ǵyttaldy. Semeı aýmaǵyndaǵy ve­terınarııa qyzmetiniń jumysy jóninde uıymdastyrylǵan bas­qosýǵa oblystyq veterınarııa bas­qarmasynyń bastyǵy Nurjan Toqseıitov bastaǵan mekemeler ókilderi qatysty. Jıynda mal sharýashylyǵyn damytý tý­raly kóp aıtyldy. Qalaı bol­ǵanda da, mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy olqy tustar az emes. Mal sharýashylyǵy áńgime bola qalsa, maman joq degendi estımiz. Shynymen mal mamandary jetpeı me, álde bul mamandyq ıeleri qajetsiz bolyp otyr ma? Qalaı desek te, maman qashanda kerek. Aldymen aýmaqtaǵy maldárigerlik qyzmet týrasynda Semeı qalalyq veterınarııa bólimi bastyǵynyń orynbasary S.Mýkııanovtyń ese­bi tyńdaldy. Onyń esebinde aı­tylǵan qarajat, avtokólik, maman sanynyń jetispeýshiligi, aýyl­daǵy qosyndarda Internet baı­lanysynyń joqtyǵy ýaqy­tynda kóterilgen problemalar deýge bo­lady. Oblystyq basqarma bas­shysy Nurjan Tileýjanuly aldy­men qoldaǵy bar múmkindikti paı­dalanyp ta talaı jumys tyn­dyrýǵa bolatynyn, qazirgi kóte­r­­­­ilip otyrǵan máseleni sheshýge qa­tysty basqarmaǵa birde-bir usy­nys túspegenin ashyq jetkizdi. Máselen, qyzmettik kólik qalalyq bólimde bolmaǵanymen, aýyldyq veterınarlyq qosyndardyń bar­lyǵy avtokólikpen qamtamasyz etilgen. Ázirge solarmen septesip, tıisti jumystardy jandandyrýǵa bolatynyn aıtty. Sol sebepti, aýmaqtaǵy veterınarlyq qyz­met tıisti bólimi tarapynan du­rys uıymdastyrylmaı otyr degen másele qozǵaldy. Aı­tyl­ǵan synnyń keıbirine toq­tal­saq, aýyldyq okrýgterdegi ólek­se kómý oryndaryn tolyq qu­jat­tandyrmaý, brýsellezge shal­­dyqqan maldy merziminde et kombınatyna ótkizbeý, qań­ǵybas ıtterdiń azaımaýy, «Sary» bazaryndaǵy jármeńkeniń antı­sanıtarlyq jaǵdaıy sııaqty bir­qatar eskertýler aıtyldy. Jıyn barysynda qala ákimi Ermak Sáli­mov veterınarııa bóliminiń qyz­metine qatysty kózqarasyn ashyq bildirdi. Bólimniń atqarǵan jumys­ta­ryna tıisinshe durys baǵa be­rilýi úshin, arnaıy komıssııa quryldy. Aldaǵy ýaqytta komıs­sııa quramy zań aıasynda taldaý­lar jasap, bólimge júktelgen mindetterdiń qandaı deńgeıde júzege asyrylǵany jóninde óz qorytyndylaryn shyǵarady. Sol kezde júrgizilgen jumystardyń naqty baǵasy beriletin bolady. Bútindeı bir óńirge qater tóndiretin juqpaly indettiń shy­ǵýyna kináli veterınarııa mamandary jáne sol salaǵa basshylyq etetinder jaýap berýi tıis dep oı­laımyz. Sharýashylyqta ju­mys jasap júrgen veterınarııa mamandarynyń jaýapkershiligin arttyrý qajet. Bizde qabyldanǵan veterınarııa týraly zań bar. Zań talaptaryn oryndaý agrarlyq saladaǵy azamattardyń mindeti. Bizdiń el agrarly memleket, sondyqtan da, mal dárigerlerin daıarlaý máselesine memleket tarapynan jete kóńil bólý kerek. Sońǵy jyldary memleketimiz veterınarııaǵa kóńil bólip, túrli zańnamalyq qujattar qabyldap jatyr. Jalpy, veterınarııa mal sharýashylyǵynyń eń bedeldi salasy bolyp tabylady. Sebebi, veterınarııa jolǵa qoıylsa, mal aýrýǵa ushyramaıdy. Al saý mal­dyń etin jegen adam aýrýdan alys bolady, dedi qala basshysy. Semeılik ǵalym Serǵazy Dúı­sem­baevtyń veterınarııa sa­lasyndaǵy eńbekteri Qazaqstanǵa tanymal. Búginde Sekeń Semeı qalasyndaǵy aımaqtyq synaq zerthanasy – «Radıoekologııalyq zertteýlerdiń ǵylymı ortaly­ǵyna» jetekshilik etedi. Ol Al­matydaǵy Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıtetinde «Maral gel­mıntozdaryndaǵy soıys ónim­­derin veterınarııalyq-sanı­tarlyq saraptaý» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Serǵazy Turlybekuly professor retinde veterınarııa salasynda shákirtterimen bir­lesip júrgizgen 30-dan astam ǵy­lymı eńbegi nátıjelerin berip, táji­rıbege kirgizilýde. – Sovhozdar men kolhozdar taraǵan kezeńnen bastap aýyl sharýashylyǵynyń damýy bir­shama turalap qalǵany ras, – deıdi radıoekologııalyq zertteý­ler zerthanasyn tanystyrý barysynda Serǵazy Turlybekuly, – ásirese, mal sharýashylyǵyndaǵy qalyptasqan jaǵdaı bizdi oılandyrýmen keledi. Qazirde qaı jerde bolmasyn maldy asyldandyrý, sharýashylyqty órkendetý isinde ǵylym jetistikterin qoldaný jumystaryn qoldanǵan jón. Aıtaıyn degenim, shekaradaǵy vete­rınarııalyq baqylaýdyń osal­dyǵy. Máselen, keıbir bu­qaralyq aqparat quraldary shekara janyndaǵy aýdanǵa aýsyl kórshi memleketten keldi degen málimetter taratyp jatady. Shyn­dyǵyna kelgende, sol indet­tiń qandaı jolmen kelgenin birde-bir maman naqty tap basyp aıta almaıdy. Taǵy bir sebep, veterınarııa salasynda mamandardyń jetispeýi. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, elimizde mal dárigerleri 20 paıyzdaı kemshin. Qazir barlyq mal jekemenshiktiń qolynda. Buryn 700-800 sıyrǵa bir maman bekitiletin de, basqa da mal sany eseptelip, qansha maman kerektigi shyǵarylatyn. Bul praktıkada dáleldengen másele. О́kinishke qaraı, búginde birneshe otar qoı, tabyn-tabyn sıyr, úıirli jylqy aıdap júrgen sharýa qojalyǵynda mal dárigeri joq. Áli de bolsa aýyl sharýashylyǵy nysandarynyń basshylary veterınarııanyń mańyzyn túsingileri kelmeıtindeı. Jergilikti jerlerde qaýipti aýrýǵa shaldyqqan maldyń kózin joıý máselesi áli kúnge deıin túbegeıli sheshimin tappaı otyr. Mal ıesine beriletin ótemaqynyń mólsheri de mardymsyz. Aýyl ákimderiniń qaýqary belgili. Malynyń juq­paly dertke shaldyqqanyn bile tura, keıbir azamattar paıda ta­býǵa táýekel jasaıdy. Eger mal ıelerine naryq baǵasy boıynsha ótemaqy tólense, bundaı problema týyndamas edi. Burynǵydaı barlyq aýdandarda, qalalarda veterınarlyq stansalardy jáne qajetti veterınarııa nysandaryn qalpyna keltirip, qatań baqylaý ornatý úshin veterınarlyq polısııa qyzmetin ashý qajet sekildi. Olar eshkimge táýeldi bolmaýy tıis dep oılaımyn. Bizdiń el agrarly memleket, sondyqtan da mal dárigerlerin daıyndaý máselesine memleket tarapynan jete kóńil bólý kerek. Áli de bolsa, bul salaǵa bólinetin memlekettik granttyń mólsheri az. Máselen, elimizdiń shyǵys óńirinde aýylsharýashylyq mamandaryn daıyndaıtyn birden-bir oqý orny – Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetine tıgen grant sanyn aıtýdyń ózi uıat. Buryndary Semeı zootehnıkalyq-mal dárigerlik ınstıtýty jylyna 250 veterınarııa mamanyn daıyndaıtyn. Al qazir bizdiń oqý ornyn jylyna 25-30 túlek qana bitiredi. Olardyń basym kópshiligi basqa salaǵa ketip qalady. Onyń aıtýynsha, orta býyn maman­dar daıarlaýdy da qal­pyna keltirý kerek. Búginde aýyldaǵy mal mamandarynyń ortasha jasy 50-di qurap otyr. Sonymen qatar, mal dárigeriniń mártebesin áleýmettik mańyzdy sala qyzmetkerlerimen teńestirgen jón. Sonda ǵana jas mamandar aýyl sharýashylyǵyna baratyn bolady. Aldaǵy jeti jyl ishinde Qazaqstan Úkimeti veterınarııa salasyna eki mıllıard eýro bólmek. Bul qarajat kóptegen problemalardyń sheshimin tabýǵa baǵyttalatyn bolady. Raýshan Nuǵmanbekova. SEMEI.