Ǵylym jolynda

Elimizdiń órkendeýine súbe­li úles qosyp júrgen azamat­tardyń biri dep ekonomıka ǵylym­dary­nyń doktory, professor, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akade­mııasynyń akademıgi Qýa­nysh Qabıdenuly Abýovty maqta­nysh­pen aıtýǵa bolady. Ol 1946 jy­ly ­14 qańtarda Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Aıyrtaý aýdany­nyń Jumysshy aýylynda kóp ba­laly otbasynda dúnıege keldi. Orta mektepti támamdaǵan Qýanysh Qabıdenuly 1962 jyly Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Ony «aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý» mamandyǵy boıynsha 1967 jyly aıaqtady. Sodan soń Selınograd oblysynyń «Lav­rovskıı» sovhozynda, keıin Kókshetaý oblysynyń «Sy­rymbet» sovhozynda bas ınjener bolyp jumys istedi. Osy qyzmette júrgende túrli aýyl sharýashylyǵy mashınalarynyń irkilissiz júrýine kóp eńbek sińirdi. Mashına-traktor parkiniń qalypty jumys isteýine, óndi­ristiń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etti. Bul Qýanysh Abýovtyń ǵylym jolyna soqpaq salǵan alǵashqy qadamy edi. Bilimin odan ári tereńdetýine baılanysty 1971 jyly Qýanysh Qabıdenuly Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń aspırantýrasyna qabyldandy. Arada úsh jyl ótkennen keıin ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin oıdaǵydaı qorǵady. Osy ýaqyttan bastap búkil ǵumyryn ǵylym jolyna arnap, pedagogıkalyq qyzmetten de qol úzgen joq. Ol 1975-1980 jyldar ara­lyǵynda osy ınstıtýt rekto­rynyń syrttaı oqý bólimi jó­nindegi orynbasary qyzmetin atqardy. Atalǵan ýaqyt ishinde syrttaı oqý bóliminiń jumysyn barynsha jandandyrdy. Sóıtip oqý úderisin, bilim sapasy men úlgerimin jetildirip qana qoı­maı, syrttaı oqý fakýl­tetiniń ashylýyna negiz qalady. Biraz jyl ekonomıkalyq kıbernetıka kafedrasynyń meń­gerýshisi, keıin ekonomıka-mate­matıkalyq modeldeý kafedra­synda oqytýshy qyzmetin atqarady. Kýrstyq jáne dıp­lomdyq jumystardyń jazylý tártibin, oqýlyqtar men oqý quraldaryna qoıylatyn talaptardyń, ózara sabaq almasýdyń ádis-tásilderin, biliktilikti kóterý men ǵylymı jumysty jetildirýdiń joldaryn qarastyrdy. Osy kezeńde 35 kitap, onyń ishinde 10 monografııa men 25 oqý quralyn daıyndady. 1991 jyly jazylǵan «Ekonomıka-matematıkalyq ádis» atty kitaby Qazaq KSR Bilim mınıstrliginiń usynysymen basylyp shyqty. Bul kitap JOO ekonomıka fakýlteti stýdentteriniń negizgi oqýlyǵyna aınaldy. Qýanysh Qabıdenuly toǵyz jyl boıy ekonomıka fakýltetiniń dekany boldy. Atalǵan qyzmetti abyroımen atqaryp, ujymnyń joǵary jetistikterge jetýine kúsh-jigerin aıamady. Qashanda izdenispen júretin ol osylaısha úlgi tanytty. Oqy­týshylar men stý­dentterdiń ǵy­lymı-zertteý ju­mys­tary je­misin berdi. Oqy­týdyń barlyq talap­tary boıyn­sha ekonomıka fa­kýlteti aldyńǵy orynǵa shyqty. Tárbıe berý máse­lesine oraı óz usy­nysyn ba­tyl en­gizdi. Máse­len, stý­­dentter jataq­ha­na­syn­da ózin-ózi bas­qarý júıe­sin qurdy. Fa­kýltettiń shyǵarma­shylyq jáne sporttyq jetistikteri de aıtarlyqtaı ósti. Bir sózben aıtqanda, barlyq másele oń she­shimin tapty. Al 2005-2009 jyldar ara­lyǵyda Qýanysh Abýov Kókshe­taý qalasyndaǵy jeke oqý ornynyń shaqyrýymen rektor qyzmetin atqardy. Mol táji­­rıbesiniń arqasynda az ýaqyt­ta ýnıversıtettiń ǵylymı ále­ýetin kóterdi. Onyń iskerligi nátıjesinde 13 ǵylym doktory men professor, 46 ǵylym kandıdaty men dosent qyzmetke tartyldy. Ýnıversıtette istegen tórt jylda kóptegen oqýlyqtar, oqý-ádistemelik quraldar men nus­qaýlyqtar jazyldy, onda­ǵan zert­hanalar men arnaıy jabdyq­talǵan kabınetter ashyldy, komp­ıý­terlik baza tolyǵymen jańar­tylyp, oqý ornynyń ekinshi qabaty turǵyzyldy. Osydan alty jyl buryn Qýanysh Qabıdenuly Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetine oralyp, kafedra professory laýazymyna taǵaıyndaldy. Tájirıbeli ustaz ǵylymı-zertteý jáne oqý-tárbıe qyzmetine kirisip, kóptegen maqala, ekonomıka mamandyǵy boıynsha magıstranttarǵa arnalǵan bir oqýlyq, tehnıka salasyndaǵy doktoranttarǵa arnalǵan eki oqý quralyn jáne oqý-ádistemelik nusqaýlaryn baspadan shyǵardy. Qýanysh Qabıdenuly óz ǵy­lym mektebin qalady. Ol 4 ekonomıka ǵylymdarynyń doktoryn, 3 PhD doktoryn, 26 ǵylym kandıdatyn daıyndap, qazir 2 magıstrantty oqytyp jatyr. Ǵalymnyń tálimin alǵan shákirtteri búgin­gi tańda S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıver­sıtetinde, Pavlodar zamanaýı ýnıversıtetinde, Pavlodar peda­gogıkalyq ýnıver­sıte­tin­de, A.Baıtursynov atyn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnı­ve­r­sı­tetinde, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Kókshetaý memlekettik ýnıver­sıtetinde, Kókshetaý gýmanı­tar­lyq-tehnıkalyq ýnıver­sıte­tinde, Shymkent, Almaty qala­larynyń joǵary oqý oryndaryn­da jáne Mońǵolııadaǵy bedeldi ýnıversıtette, sondaı-aq, memle­kettik mekemeler men uıymdarda qyzmet etedi. Ǵalym-ustaz qoǵamdyq negizde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Baqylaý komıtetinde ekonomıka mamandyqtary boıynsha sarapshylar keńesin basqardy, Qazaqstan men Germanııa arasyn­daǵy úkimetaralyq kelisimge sáı­kes aýyl sharýashylyǵyndaǵy naryqtyq ekonomıkanyń damýy jóninde ǵylymı jumystardy úılestirip, S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń dısser­tasııalyq keńesine jetekshilik jasady. Qýanysh Qabıdenuly 170-ten astam ǵylymı eńbek jazdy, onyń ishinde 10 monografııa, 30 oqýlyq pen oqý quraldary bar. Onyń eńbekteri tek Qazaqstan ǵylymy aıasynda ǵana emes, shetel oqý úderisinde qoldanylady. Ǵylym salasyndaǵy oqý-ádistemelik, tárbıe jumystary úshin Qýanysh Abýov «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim úzdigi», «Qazaqstan ǵylymynyń damýyna qosqan úlesi úshin», «Qazaqstan Respýblıkasy bilim salasynyń qurmetti ustazy» tósbelgilerimen, «Joǵary oqý ornynyń qurmetti qyzmetkeri» ataǵymen marapattaldy. Budan bólek basqa da syı-sııapattarǵa ıe boldy. Qýanysh Qabıdenuly jetpis jyldyq mereıtoıyna zor tabyspen kelip otyr. Buǵan onyń atqarǵan adal eńbegi dálel. Ol ónegeli shańy­raqtyń otaǵasy. Otanasy Ǵalııa Qabıdenova mektepke deıingi tárbıe berý salasynda kóp jyldar boıy jumys istedi, qazir zeınet demalysynda. Otbasynda úsh balany úlgili etip ósirdi. Olardyń bári joǵary bilimdi mamandar. Balalarynan órbigen nemerelerin óbip, qyzyqtaryna toımaıdy. Qýanysh Qabıdenuly qashanda halqyna aıanbaı eńbek etip, el ıgiligin eseleý jolynda talmaı izdenispen kele jatqan ǵalym. Endeshe, ulaǵatty ustaz, ardaqty azamatqa aldaǵy kezde de bıik belesterden kórinýine tilektespiz. Aıtjan ÁBDIROV, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.