Aqsha... aqsha... aqsha...

О́ıtkeni, aqsha – tamaq, aqsha – kıim, aqsha – densaýlyq, aqsha – bilim... Bár-bári aqsha. KSRO-nyń ıdeologııasy aqshadan tejelýge, qumar bolmaýǵa, elikpeýge úndese, qazirgi ómirde aqshany mol tap, barynsha kóp al deıtin ıdeologııaǵa jerik boldyq. Bul da durys shyǵar, tek áıteýir aqshaǵa qul bolmasaq boldy. «Bárin aqsha sheshedi», dep aıǵaılaıtyn da zamandastarymyz bar, alaıda bul fılosofııanyń ushqarylyǵyn dáleldeýdiń qajeti joq shyǵar. О́ıtkeni, aqsha adamzat úshin materıaldyq demeý bolǵanymen, eshqashan rýhanı qundylyq bolmaıdy. Sondyqtan, onyń qarymy sholaq...

Aqshanyń alǵashqy adymdary

Biz búgin osy aqshanyń KSRO-nyń kezinde jáne odan buryn ómirimizge qalaı engeni, qandaı kúılerge ushyrap, qansha ret aýysqany týraly áńgimelemekpiz. О́ıtkeni, onyń qudiretin ǵana emes, shyǵý tarıhyn, ótken joldaryn da bile júrgen abzal. «Aýzy joq, murny joq, Aıaǵy joq, qoly joq Aqsha degen zat shyqty», dep shúý degennen aldyndaǵy aqtyly qoıy men alaly jylqysyn myńǵyrtyp aıdap ketýge shamasy keletin aqshany qazaq baılary jek kórgen. Alǵash ret orys aqshasy qazaq dalasyna HIH ǵasyrdyń basynan kele bastaǵan. Al orys jerine aqsha Altyn Ordanyń qolastynda bolǵanda kelgen. Kúmisten, mystan quıylǵan quıma tıyndardy «pul» dep ataǵan, bul aqshalar Altyn Ordanyń barlyq aýmaǵyna taraǵan. (Qazaq keıde ony «bul» dep ataıdy, qymbat degendi «buldy» dep ataıtyny sodan). Onyń betine nomınaldy kórsetkishi men sol kezdegi hannyń aty jáne oǵan madaq jazylǵan. Mysaly: «Áz Jánibek ádil han». Osyndaı aqshalar qazba jumystary kezinde Reseı aýmaǵynan kóp tabylǵan. Tipti, bir-birine ol kezde baǵynbaıtyn knıazdikterdiń basshylyǵynda bolǵan orys qalalary da óz aqshalaryn aldymen osylaı quıyp, «pul» (pýl) dep ataǵan. Al keıin onyń ataýyn «dengı» (buryn «denga») dep ózgertken. Bul sózdiń tórkini de túrkilik «teńge» ekeni málim. Qazaq dalasy kúni búginge deıin aqshany ishinara «pul» deıtinin bilemiz. Onyń maǵynasy sol, Altyn Orda bolyp turǵan kezimizden qalǵan sııaqty. Qaǵaz aqsha shyqpaı turǵanǵa deıingi tıyn­dardyń ataýy: «pýlýshka» (osy «kishkene pul» degen sózden shyqqan bolýy kerek), «kopeıka» (qazaqsha tıyn deıtinimiz osy), «grosh», «altyn», «pıatak», «grıvennık», «poltınok», «rýbl». «Rýbl» degen sózdiń etımologııasy orystyń «rýbıt», ıaǵnı «shaýyp ber», «úzip ber» degeninen alynǵan. Aqshany tutas bermeı syǵymdap jumsa degenniń maǵynasy sııaqty. Al «grosh» degen eki tıyn, «altyn» úsh tıyn. Orystyń «ne bylo nı grosha, da vdrýg altyn» degen maqaly osydan qalǵan. «Kopeıka» degen sózdiń ózi alǵashqy tıyndarda naıza ustaǵan batyr beınelengendikten qalǵan. Oryssha naızany «kope» deıdi ǵoı, al onyń sýreti bar tıyndy «kopeıka» degen. 1991 jyly elimiz táýelsizdigin alǵan soń áli de eki jyl boıy Qazaqstan KSRO-nyń aqshasyn qoldanǵanyn bilemiz. 1993 jyldyń shildesinde Reseı Federasııasy kórshilerine eskertpeı óziniń jańa aqshasyn shyǵaryp, eski aqshanyń tek qazan aıy­na deıin aıyrbastalatynyn jarııa­lady. Qarasha aıynda Qazaqstan da óz aqshasyn aınalysqa engizip, rýbl aımaǵynan shyqty. Osy eki ortada Qazaqstandaǵy gıperınflıasııanyń shegi 4 myń paıyzǵa deıin kóterilgeni este. О́ıtkeni, Reseıde jaramsyz bolyp qalǵan 1961 jylǵy úlgidegi Keńes aqshasy elimizge aǵylǵan edi. Áıteýir tól teńgemiz engizilip, ekonomıka turaqtanýǵa bet aldy. Osyndaı sumdyqty ókimet basyna kelgen bolshevıkter de basynan keshken. Aqsha-nesıelik júıeniń quldyraýy patshanyń Birinshi dúnıejúzilik soǵysta aýyr shyǵyndarǵa ushyrap, ekonomıkasy kúırete soqqylar alýymen bas­talǵan. Memlekettiń shyǵyndary shamadan tys artqanda amalsyzdan kóp shyǵarylǵan aqsha qunsyzdana túsedi. Aqyrynda qobyraǵan qaǵazǵa aınalyp qalǵanyn orys aqshasy bastan keshken.

Ýaqytsha ókimettiń ýatýlary

1917 jylǵy býrjýazııalyq-demokratııalyq aqpan tóńkerisiniń nátıjesinde memleket basyna kelgen Ýaqytsha ókimet patshanyń aqshasyn burynǵydan da kóp shyǵaryp, aqshanyń qunyn túsirip, usaqtata berdi. Osy ókimettiń lıderi A.Kerenskııdiń atymen halyq arasynda «kerenka» atalyp ketken óz aqshasyn da engizedi. «Memlekettik nesıelik bıletter» dep atalǵan 250 jáne 1000 rýbldik bul qaǵaz aqshalardyń bir jaǵynda «altynmen qamtamasyz etiledi» dep jazylǵan, sonymen birge keıin fashıstik dep tanylyp ketken shetteri qaıyrylǵan krester (svas­tıka) salynǵan. Ekinshi jaǵyna Memlekettik dýmanyń otyrystary ótetin Tavrııa saraıynyń sýreti beınelengen. Jalpy, bılik basynda bolǵan 8 aıda Ýaqytsha ókimet Nıkolaı II-niń 32 aı boıy soǵys júrgizgende shyǵarǵan aqshasynan da kóp aqsha shyǵarypty. Árıne, bul ınflıasııany eselep arttyryp, aqshany barynsha qunsyzdandyrǵan. Artynan 250 jáne 1000 teńgelik tabaqtaı aqshalardy halyq qaı jer bolsa sol jerge japsyryp, úılerin, qoralaryn, dárethanalaryn áshekeıleýge paıdalanǵan... Kúnnen-kúnge kóp talap etilgen ony shyǵarýǵa Ýaqytsha ókimettiń tehnıkalyq múmkindigi de jetpegen. Sondyqtan, Anglııa, Fransııa, AQSh sekildi memleketterden óziniń aqshasyn jasap berýdi ótingen. Artynan AQSh-ta jasalǵan sol aqshalardyń bir parasy tek 1919 jyly ǵana jetip, ony sol kezde ókimet basynda otyrǵan bolshevıkter paıdalanǵan. 1917 jyldyń aıaǵynda ortalyq bılikti bolshevıkter basyp alǵan bolsa, Sibirde, Oralda, Reseıdiń ońtústiginde birneshe ókimet boldy. Solardyń bári óz aqshalaryn shyǵarýǵa tyrysqan. Máselen, Ýfa dırektorııasy, odan keıingi Kolchak ókimeti óz aqshalaryn shyǵarǵan. Halyq arasynda «sıbırkı» dep atalǵan bul aqshalardyń quny álsiz, ony tek qolma-qol dúnıeler alýǵa ǵana jumsap, qordalaýǵa bolmaıtynyn jurttyń bári bilgen. Kolchak zamanyn kózimen kórip, kóńiline kóp nárseni túıgen jazýshy Sábıt Muqanov. Qalamger óziniń «О́mir mektebi» atty ǵumyrnamalyq trılogııasynyń ekinshi kitabynda sol zamannyń ozyq oıly adamy, dúnıeniń ebin, saýdanyń tegin uqqan aǵaıyny Abylaı týraly onyń atqosshysymen mynadaı áńgime-suhbat qurǵanyn jazǵan: «Qazirgi sharýasy qalaı? – dep suraımyn men. – Jaman emes, byltyrdan beri saýda-sattyqqa aınalysyp, buryn álsizdeý sharýasyn nyǵaıtyp aldy. – Saýda aqshasy qansha? – Ol jasyryn sóz ǵoı, – deıdi Ǵabdolla kúlip, – biraq aqshada qun bolmaı ketti ǵoı. Bu kisi qazir aqshany emes, buldyǵyn joımaıtyn buıymdy kóbirek jınaıdy...» («О́mir mektebi, ekinshi kitap, Almaty, «Jazýshy», 1970 j., 125-b.) 1920 jyldyń qańtarynda Kolchak Sibir ókimetiniń basynan ketip, ornyn ataman Semenovke bergeni málim. Sol jyldyń tamyz aıyna deıin bılik qurǵan ol da óziniń aqshalaryn shyǵaryp úlgeredi. Onyń aqshalaryn halyq salynǵan sýretine qarap «shymshyqtar» men «kepterler» dep ataǵan. Denıkın men Iýdenıch te ózderi bılik júrgizgen aımaqtarda eseptesý quraldaryn shyǵarǵan. Ortalyq Azııadaǵy respýblıkalardyń da óz aqshasy bolǵan. Bolshevıkter ókimetti qolyna alyp, burynǵy ımperııanyń barlyq jerine ámirin júrgizgen 1922 jyly aqshanyń 2000-ǵa jýyq túri bolǵan eken. Munyń ishinde ártúrliligi ǵana emes, nomınaldardyń ózgesheligi de bar. Jalpy aıtqanda, Birinshi dúnıejúzilik soǵys pen Azamat soǵysynyń lańynan aqsha 10 myń ese qunsyzdanǵan. Bul 1993 jylǵy Qazaqstannyń jaǵdaıynan da jaman bolǵanyn kórsetip tur. Baǵanyń kúnbe-kúngi ósimi 2 paıyzdy qurap turǵan. Memlekettik banktiń ózi 1921 jyldyń aıaǵynda ǵana qurylyp, oǵan aqsha emıssııasyn jasaý quqy 1922 jyldyń 11 qazanynda ǵana beriledi.

Keńestik alǵashqy aqshalar

Bolshevıkter basyp alǵan jerlerdiń bárin Keńes ókimeti ornaǵan jerler dep tanysaq, onyń eń alǵashqy aqshasy 1919 jyly shyqqan. Oǵan deıin bolshevıkter de Ýaqytsha ókimettiń shetelde basylǵan aqshasyn qoldanǵan. Halyq ony Ýaqytsha ókimettiń sońǵy bıleýshisi Kerenskııdiń atymen ushtastyryp «kerenka» dep ataǵanyn joǵaryda jazdyq. «Sovznak» («sovetskıı znak» degenniń qys­qarǵan ataýy) dep atalǵan Keńestiń eń alǵash­qy tól aqshasyn aqtar ózderi basyp turǵan aımaqtarda moıyndamaǵan. Sondyqtan ol qazirgi Reseı Federasııasynyń ortalyq aımaqtarynda, Belarýssııa men Ýkraınanyń biraz jerlerinde, sosyn Túrkistanda ǵana aınalys quraly bolǵan. Keńestik saıasat ony shý degennen «aqsha» dep ataýǵa ruqsat bermegen. О́ıtkeni, «biz kommýnıstik qoǵam quramyz, al ondaı qoǵamda aqsha bolmaıdy» dep jarııalaǵan. Tek kommýnıstik qoǵam qurýdyń aýyly alystap ketkenine kózderi jetken soń, 1922 jyldan bastap qana kýpıýralarǵa «aqsha belgisi» («denejnyı znak») degen sózdi jaza bastaǵan. «Sovznaktar» aldymen 1, 2, 3, 15, 30, 60, 100, 250, 500, 1000, 5000, 10000 nomınaldarymen shyǵyp turǵan. Shyǵarýshy tıpografııalar ártúrli bolyp, olar usaq nomınaldardyń boıaýlaryn, sýǵa shaıylmaıtyn belgilerin birtekti emes, qoldarynan kelýine qaraı ár túrli qyla bergen. Tipti, kýpıýralardyń kólemderi de ártúrli bolǵan. 1921 jyly 1,2 nomınaldar aınalymnan alynyp, tek 3-ten bastap qana shyǵarylǵan. Bul ınflıasııanyń aqshany qunsyzdandyryp jatqanynyń kórinisi ekeni belgili. Bizde de aldymen 100 teńgege deıingi nomınaldar qoldanylyp, artynan olar aıyrym monetalarynyń rólin atqaryp qaldy emes pe? Sol sııaqty aldymen eń úlken banknot 100 teńge bolsa, artynan 200, 500, 1000, 5000, 10 000 teńgeler shyqty ǵoı. Keńes elinde de 1921 jylǵa deıin eń úlken banknot 10 000 teńge bolsa osy, 1922 jyly 25 000, 50 000, 100 000 somdar shyǵa bastapty. 1922 jyly Keńes basshylary eń alǵashqy denomınasııany júrgizgen. Bul valıýtany turaqtandyrý jáne esep aıyrysý áreketterin ońaılatý úshin jasalatyn ekonomıkalyq shara. Ony basymyzdan ótken biz jaqsy bilemiz. Alǵashqy denomınasııa aqsha nomınalyn 10 ese azaıtty. Sóıtip, eń úlken kýpıýra qaıtadan 10 000 som boldy. Sonymen qatar, 1, 3, 5, 10, 25, 50 nomınalyndaǵy kýpıýralar burynǵydan áldeqaıda kishireıtilip shyǵaryldy. Osy 1922 jyldan bastap KSRO-da taǵy bir aqsha birligi aınalysqa engizildi. «Chervones» dep atalǵan munyń 25 paıyzy altynmen qamtamasyz etilgen edi. «Chervonnyı» degen sózdiń ózin orys­tar erte kúnnen polıaktyń «qyzyl altyn» degenin bildirgen «chervon» sózinen alǵan. 1924 jyldyń basynda «chervonester» el­degi qarajat aınalymynyń 80 paıyzyn qamtyǵan negizgi aqsha boldy. Sonymen qatar, ol ekonomıkanyń turaqtanýyna da ıgi áserin tıgizdi. Eger kóz kórgenniń aıtqanyna toqtalatyn bolsaq, taǵy da Sábıt Muqanovtyń deregine júginip kóreıik. Jazýshy 1922 jyly Orynbordaǵy rabfakqa túsip, ony 1926 jyly bitirip shyǵady. Bul – bilimge umtylǵan Keńes jastaryna arnalǵan orta dárejeli arnaýly oqý orny bolatyn. Sábeń osynda oqyp júrgen jyldarynda óziniń ádebı jáne qoǵamdyq belsendiliginiń arqasynda «KırSIK» múshesi bolyp saılanady. Eske sala ketetin bolsaq, 1925 jylǵa deıin barlyq resmı oryndar qazaqtardy qyrǵyzdar dep ataǵan. Ortalyq atqarý komıtetiniń (SIK) «KazSIK» bolmaı, «KırSIK» bolyp turǵany sol. Endi Sábeńe sóz bereıik: «KırSIK-ke múshe bolǵan maǵan «Sovet úıi» dep atalatyn meımanhanadan aqysyz, sáýletti, saltanatty bólme tıip, Ǵabıt (Ǵ.Músirepov – J.S.) ekeýimiz sonda kóship aldyq. Ol kezde múshelik aqyǵa 75 som beriledi. Bul sovettik aqshanyń altynǵa baǵalanyp, qymbattap alǵan kezi. Mysaly: jún matadan tigilgen eń jaqsy kostıým 15-20 som, hrom etik 10-12 som, bazardyń qoıy 3-5 som, taǵy taǵylar. Meniń bir aıda alǵan aqshama: men, meniń inim Sháken, Ǵabıt, onyń inisi Baıazıt – tórteýmiz kostıým, shınel satyp alyp, junttaı kıingenimiz bar. Kóshpeli aýyldyń maqtanyshty bir isi – qoı soıý. Ǵabıt ekeýmiz de sóıtip jumasyna bir qoı soıamyz...» («О́mir mektebi», ekinshi kitap, Almaty, «Jazýshy» 1970 jyl., 512-b.). 1922 jyldyń aıaǵynda ókimet jańa somdy engizip, 1 somdy burynǵy 10 000 «sovznakqa» teńestiredi. Al 1923 jyly shyǵarylǵan somdy tipti «kúsheıtip», 1922 jylǵymen aıyrbastaǵanda onyń 1 somy 100 somǵa, al onyń aldyńǵy jyldary shyǵarylǵan aqshalarmen aıyrbastaǵanda 1 somyn 1 000 000 «sovznakqa» keltirdi. Aıta ketetin jaıt, bul aqshany da som demeı, resmı túrde «sov­znak» dep ataıdy. Keńestiń alǵashqy turaqty valıýtasy «chervones» osy kúngi dollar sekildi qundy bolypty. Az shyǵarylǵandyqtan oǵan qol jetkizý de qıyn, biraq jurttyń bári kúshi joq «sovznakqa» qaraǵanda kúshin joǵaltpaıtyndyqtan ony qor­dalap, paıdalanǵysy keledi. Sondyqtan ol únemi suranysqa ıe bolǵan. Osy kezde aqsha aıyrbas­taıtyn alypsatarlar shyǵyp, ony «sovznakqa» bazar baǵasymen satyp, al oǵan resmı kýrs boıyn­sha qaıtadan «chervones» satyp alyp, áıteýir baıýdyń ońaı jolyn tapqan. «Chervonestiń» qara naryǵynda jalǵyz ol emes altyn da, sheteldik valıýtalar da apyr-topyr aıyrbastalyp jatady. Bizde 2000-shy jyldarǵa deıin jol bermeı «dollar-dollar», «rossııskıı-rossııskıı» dep turatyn «menıalalar» sol kezde de bolǵan eken. О́kimet bul máselege qatty mán berip, eki túrli valıýta júrgizý degen tájirıbeni doǵarýdy qolǵa alady. Sondyqtan, 1924 jylǵy dekretimen «sov­znaktardy» shyǵarýdy múlde toqtatyp, kúshi «chervoneske» teńgerilgen «altyn som» shyǵarýdy qolǵa alady. Munyń mánisi – ol altynǵa sanalyp, kerek bolsa, barlyq bankterde qolma-qol altynǵa aıyrbastalatyndyǵynda edi. Is júzinde olaı bolmasa da somnyń syrtyna solaı dep jazyldy. Sóıtip, «altyn» 1 som 1922 jylǵy «sovznaktyń» 5 mıllıonyna, 1923 jylǵynyń 50 myńyna aıyrbastaldy. Al bulardan burynǵynyń 50 mıllıardyna satylǵan...

Aqsha soǵys jyldarynda

Toqpaqtyń kúshtiliginen bolýy kerek, soǵystyń aldyńǵy jyldarynda Keńes Odaǵynyń ekonomı­kasy qalypty jaǵdaıǵa enip, turaqty damı bas­ta­ǵan. Al soǵystyń bastalýymen memlekettik bıýdjettiń shyǵysy kúrt artyp, al kiris azaıyp­ ketti. Keńestik derekterge senetin bolsaq, 1940 jyly bıýdjettiń kirisi 180,2 mlrd. som, al shyǵy­sy 174,4 mlrd. som bolǵan. Kelesi 1941 jyl­ǵy ki­ris 177,0 mlrd., al shyǵys 191,4 mlrd-qa kóteri­lip­ ketken. Sóıtip, soǵys shyǵyndarynyń artýy se­bepti bıýdjet tapshylyǵy oryn alǵan. So­ǵys jyldarynda osy jaǵdaı 1944 jylǵa deıin saqtalǵan. Naqty aıtatyn bolsaq, 1942 jylǵy kiris – 165,0, shyǵys – 182,8, 1943 jylǵy kiris – 204,4, shyǵys – 210,0, 1944 jylǵy kiris – 268,7, shy­ǵys – 264,0, 1945 jylǵy kiris – 302,0, shyǵys – 298,6 mlrd. som bolǵan. Árıne, keńestik ashyq de­rek­terge sene berýge de bolmaıdy, ol kezde «jaýyr­dy jaba toqyp», halyqtyń kózin boıap, al­das­tyrýdyń amalyn ókimet jaqsy bilgen. De­gen­men, basqa derekter bolmaǵan soń osylarǵa toqtaımyz. 1944 jyldan bastap memlekettik kiristiń artqanyn kórgende Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Bir adamǵa» degen óleńi esimizge tústi. «Bir úıde jııýly eken qazyna mal, Kórsetti bárin bizge aqsaqal shal: «Burynǵy atamyzǵa syıǵa bergen, Bizderde mynadaı bar, mynadaı bar!..», dep bastalatyn óleńniń tujyrymdamasynda: «Keseni qolyma alyp qaraı berdim, Ishinde naqaq kózden jas bar ma dep», aıaqtalatyn edi ǵoı. Sol aıtqandaı 1944 jyldyń «eńbek jetistiginde» qanshama adamnyń qany men teri, kóziniń jasy bar eken dep oıǵa qalady ekensiń... Eshqandaı joǵary tehnologııa engizilmeı, tek quqy men bostandyǵy shektelgen halyqty, sonyń ishinde GÝLAG turǵyndarynyń terisin tespeı qanaǵandyqtyń arqasynda qol jetkizgen nátıje edi bul. Joǵaryda aıttyq, memlekettik shyǵys kiris­ten artqan saıyn ony jabý úshin memleket qo­sym­sha aqsha shyǵarý (emıssııa) amalyna barady. Onyń ústine soǵys shyǵyndary ǵana bıýdjet shyǵystarynyń jartysyn alyp otyrǵan. Naqtylaı ketetin bolsaq, 1940 jyly ol barlyq shyǵystyń 32,6 paıyzy bolsa 1941 jyly – 43,4, 1942 jyly – 59,3, 1943 jyly – 59,5, 1944 jyly – 52,2, 1945 jyly 42,9 paıyzyn alǵan. Bıýdjet tapshylyǵy men halyq sharýashylyǵyna qajetti shyǵystardy jabý úshin kiristen artyq shyǵarylǵan aqsha massasy onyń sheksiz qunsyzdanýyna soqtyrǵan. Osy arada da kóz kórgenniń deregine toqtala keteıik. Berdibek Soqpaqbaevtyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romany kórkem dúnıe bolsa da avtordyń bastan keshkenderin shynaıy kór­se­te­tin shyǵarma ekendigi moıyndalǵan. Mine, osy kitapta soǵys jyldary muǵalim bolyp júrgen bas keıipker Erkinniń karta oınaǵany týraly my­na­daı epızod bar: «Kádimgi jıyrma birdiń ózin oı­naı­myz. Bul kúnde aqshadan kúsh ketken zaman. Soǵys ony jaı qaǵazǵa aınaldyryp jibergen. Ýys-ýys­ kókala qaǵaz kimniń de qaltasynan tabylady. Bazary joq aýylda ol bátshaǵar qarta oına­ǵannan ózge túkke de jaramaıdy». («О́lgender qaı­typ kelmeıdi»., Almaty, «Jazýshy»., 1974 j., 163-b.). Shynynda bul kezde aqsha túkke de jaramaıtyn qaǵazǵa aınalyp qalǵan edi. Soǵys jyldarynda ol 4 ese kóp shyǵarylǵan, al qundylyǵy 100 esege jýyq tómendegen... Sondyqtan da shyǵar halyq ony soǵys qoryna mıllıondap ótkizgen. KSRO-nyń barlyq shetinde mıllıardtap jınaýdy toqpaqtap uıymdastyrǵan bul shara aqshanyń aınalystaǵy úlesin azaıtyp, kúshin birshama arttyrýǵa múmkindik bergen. Bıýdjetten, memlekettik kásiporyndar men mekemelerden eńbekaqy alatyn adamdardyń bárine tamaq paekpen ǵana berilgen. Zaýyt-fab­rıka jumysshylary 1941 jyldyń 26 maý­symyndaǵy Jarlyqqa sáıkes demalyssyz kúnine 11 saǵattan jumys istegen. Nan jan basyna belgilengen norma boıynsha kartochkamen ǵana bosatylǵan. Basqa tutyný taýarlary óte sırek jaǵdaılarda ǵana, onda da ıdeologııalyq turǵydan qamshylaý maqsatynda «Uly Oktıabr sosıalıstik revolıýsııasynyń» 25 nemese 26 jyldyǵyna oraı degen urandarmen ǵana berilip otyrǵan. Sonymen qatar, «arnaýly talondar» degen bolǵan, tutyný taýarlary sonymen bosatylǵan. Onyń orderinde ne jazylsa sol taýar ǵana berilgen jáne oǵan aqsha tólengen. Al aqshaǵa emin-erkin satyp alatyn dúnıe múlde joǵalyp, taýarlyq-aqsha qatynasy barynsha shektelgen. Qara bazardaǵy aıyrbas qundylyǵyn joǵaltpaıtyn altyn-kúmis zattarymen ǵana iske asyrylǵan. Al aqshaǵa satylsa júzdegen ese qymbat turatyn bolǵan. Ujymshar múshelerinde eshqandaı quqy bolmaǵan, olar tipti aýyldan eshqaıda shyǵýǵa da qaqyly emes edi, 60-jyldarǵa deıin olarǵa pasport ta berilmegenin aıta ketý kerek. Istegen jumysy úshin tek «eńbekkún» jazylǵan. Onyń normasyn ujymshar ózi anyqtaǵan. Al aqsha osy eńbekkúnniń sheginde tólengen. Negizinen bir eńbekkúnge 3 somnan keledi. Qaladaǵy ju­mys­shylarǵa qaraǵanda aýyl turǵyndarynyń turmysy áldeqaıda tómen bolǵan. Jınap alynǵan eginniń ornynda qalǵan masaqty terip qana jan saqtaǵan jandar bolǵanyn bilemiz. Sondyqtan, ujymsharlyqtar basybaılyq-quldyq qoǵamdyq qatynasta bolǵan desek, artyq emes. Soǵysta basyp alǵan aýdandar arqyly nemis komandovanıesi keńestik ekonomıkanyń aqsha-qa­rajat júıesin buzý úshin jasandy aqsha emıssııa­syn shyǵarǵan. Bul onsyz da qunyn joǵaltqan ke­ńes aqshasyn tipti turalatqan. Sonymen qatar, fa­shıster ózderine qyzmet etken halyq úshin ba­syp alǵan aýdandarda okkýpasııalyq markalar shyǵarǵan. Halyqtyń eńbegine osy aqshalar tólenip otyrǵan. Onyń keńes aqshalarymen salys­tyrǵandaǵy qundylyǵy áldeqaıda joǵary bolǵan.

Keıingi reformalar

Aqsha aınalysyndaǵy soǵys zardabyn joıyp, ony qalypqa engizý úshin ókimet soǵystan keıin-aq aqsha reformasyn jasaýdy qolǵa alady. Alaıda 1946 jyly astyq shyqpaı qalýyna baılanysty bolǵan ashtyq oǵan mursat bermeı, aqsha aýys­tyrý tek 1947 jyly júrgizilgen. Bul halyqtyń kóńil kúıin kóterip, kartochkalyq rejimdi joıyp, KSRO basyp alǵan memleketter, sonyń ishinde ásirese Germanııadan jetkizilgen taýar massasyn erkin satý úshin qolda júrgen aqshany azaıtyp, onyń qundylyǵyn kóterý maqsatymen jasalǵan shara boldy. Aıta ketetin jaıt, Ger­manııa jáne KSRO-nyń baqylaý aımaǵyna ótken onyń odaqtas elderinen jetkizilgen taýarlar arnaýly vagondarmen ǵana emes, mıllıondaǵan poshta jáshikterimen de, iri ofıserler men generaldardyń qyzmet máshıneleriniń kolonnasymen de, soldattardyń aýyr-aýyr qapshyqtarymen de kelgen edi. Onyń ústine qatań tártiptiń arqa­synda KSRO ekonomıkasy da birqalypty arnaǵa túse bastaǵan. Ekonomıkanyń negizgi maqsaty taǵy da mılıtarıstik baǵytta bolǵanymen, ha­lyq tutynatyn taýarlar da múmkindiginshe kóp­tep shyǵaryldy. Mine, osylardyń bári erkin aınalysqa shyǵaryp, erkin saýda salasyn damytý úshin turaqty aqsha massasyn qalypqa keltirý kerek boldy. Qazaqta «búlingen elden búldirgi alma» degen maqal bar. Sondyqtan da shyǵar qazaq ádebıetinde, jazba eńbekterde, maqalalarda trofeılik (budan ári «áskerı olja» dep alaıyq) dúnıeler týraly buryn-sońdy jazylǵanyn kórgen emespiz. Al is júzinde áskerı olja jınaıtyn brıgadalar Keńes armııasynda 1943 jyldan, Qyzyl armııa KSRO shekarasynan ótken sátten bastap qurylǵan. Olar jaý áskerleri shegingen sheteldik aımaqtardan barlyq dúnıelerdi, múlikterdi, ilip alar taýarlardy, astyq, tamaq zapastaryn, tipti shashylǵan metalǵa deıin jınap, bermegenin kúshpen tartyp alyp, tylǵa jiberip otyrǵan. Olja jınaıtyn brıgadalar árbir dıvızııadan bastap barlyq joǵary quramdarda bolǵan. Olarda zaýyt-fabrıkalardyń stanoktary men quraldaryn bólshektep, arnaıy demontaj jasaı alatyn vzvodtarǵa deıin bar edi. Elge jiberilýge tıisti múlikter úshin arnaıy poıyz­dar da bólingen. 1945 jyly áskerı oljanyń kóp kelgeni sondaı, olardy bólý úshin ókimet arnaýly basqarma qurǵan. Sol jyldary Germanııaǵa baryp, nemisterdiń zymyrandyq tehnıkalaryn zertteý jáne áskerı olja jónindegi komıssııanyń bastyǵy bolǵan akademık B.Chertok óziniń este­liginde bylaı dep jazady: «Demontırovalos ı ývozılos vse podrıad, nachınaıa ot selyh zavodov, zapasov prodýktov pıtanııa, konchaıa nıjnım belıom. Bylo vyvezeno 21 834 vagona veshevogo ı obozno-hozıaıstvennogo ımýshestva; 73 493 vagona stroı­telnyh materıalov ı «kvartırnogo ımýshestva», v tom chısle: 60 149 roıaleı, pıanıno ı fısgarmonıı, 458 612 radıoprıemnıkov, 188 071 kovıor, 941 605 predmetov mebelı, 264 441 shtýka nastennyh ı nastolnyh chasov; 6370 vagonov býmagı ı 588 vagonov raznoı posýdy, v osnovnom farforovoı; 3 338 348 par razlıchnoı grajdanskoı obývı, 1 203 169 jenskıh ı mýjskıh palto, 2 546 919 platev, 4 618 631 predmet belıa, 1 052 503 golovnyh ýbora; 154 vagona mehov, tkaneı ı sherstı; 18 217 vagonov s selskohozıaıstvennym oborýdovanıem v kolıchestve 260 068 edınıs; 24 vagona mýzeınyh sennosteı; zolota, serebra, platıny – 174 151 kılogramm; zernoprodýktov – 2 259 000 tonn; mıasoprodýktov – 430 000 tonn; rybo­pro­dýktov – 10 000 tonn; jırov – 30 000 tonn; maslo­semıan – 35 000 tonn; sahara – 390 000 tonn; tabaka – 16 000 tonn; kartofelıa ı ovosheı – 988 000 tonn; 20 mıllıonov lıtrov spırta; 186 vagonov vına ı drýgoe». Jańa aqsha eskiden 10 ese qundy bolyp, bireýine ony aıyrbastaldy. Saqtyq kassalaryndaǵy puldyń 3000 somy baspa-bas aıyrbastaldy da, 3 myńnan 10 myń somǵa deıingi aqsha 1/3-ge, 10 myńnan joǵary soma 2/3-ge azaıtylyp berildi. Oblıgasııalar somasy 1:3 qatynasymen baǵalandy. Dollardyń baǵamy azaıtylyp, bireýi bes som boldy. Aqsha aýystyrýǵa bar-joǵy bir-aq apta ýaqyt bólinedi. Halyq tań qarańǵysynan turyp, qoldaǵy aqshasyn saqtyq kassalaryna ótkizý úshin kezekke turǵan. Al kassada burynnan saqtalyp kele jatqan 40-50 myńdyq úlken somalaryn qolǵa alyp, basqa jınaq kassalaryna bólip salýǵa tyrysqan nemese dúkennen buzylmaıtyn zattardy jappaı satyp alǵan. Mundaılarǵa qoly jetpegender mańdaı termen tapqan aqshasyn qaıtse de qoldanyp qalýǵa tyrysyp, tym bolmasa araqqa bir sylqııa toıýdy oılaǵandyqtan, meıramhanalar men dámhanalardyń aldyn bermeı, sulap jatqandar da kóp bolypty... Keıbir ekonomısterdiń sarabyna qaraǵanda aqsha aýystyrýdyń arqasynda qoldanystaǵy aq­sha massasy úsh ese azaıǵan. 4 mlrd. somdaı­ aqshany halyq eshqaıda jarata almaı, óli dúnıe­ge aınaldyrǵan. Sonyń nátıjesinde ınflıasııa­ tómendep, ekonomıkanyń damýyna jaǵdaı jasalǵan. Osydan keıingi aqsha aýystyrý KSRO-da 1961 jyly júrgizilgen. Kóptegen sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda munyń eshqandaı ekonomıkalyq tıimdiligi de, qajettiligi de bolmaǵan. Bul Hrýshev «volıýntarızminiń» kezekti epızody ǵana eken. Sol joly barlyq aqsha 1:10 qatynasymen aýystyryldy. Degenmen bul reforma aqsha aınalymyn jeńildetip, esep júrgizý júıesin ońaılatqanyn aıta ketý kerek. Mine, bizdiń qolymyzda bolǵan aqsha atty qundy qaǵazdyń ótken tarıhy qysqasha aıtqanda osyndaı.

Jaqsybaı Samrat,

«Egemen Qazaqstan».