Osy zaman hakimi Ábish edi

Búkil jurttyń, bútin jurttyń kóńilin muńaıtyp, janyn jabyrqatyp, myna ómirdiń ótkinshi ekenin kórsetip, bul fánıden baqılyqqa uly Ábish Kekilbaıuly attanǵaly da 40 kúnge taıap qalypty. Ulttyń uly tulǵasy bolyp týý sırek qubylys. Qubylys bolyp kelgen adam sanaly ómirin ulty men jurtyna arnaıdy. Aıaýly Ábish Kekilbaıuly dál solaı ultqa adal qyzmet etip, ónege kórsetti. О́ziniń aldyndaǵy dara da dana Muhtar Áýezovtiń nazaryna erte ilinip, top jarǵan alypqa ózi ustaz sanaǵan uly Muhańnyń bilim-biligin, keskin-kelbetin, bitim-bolmysyn, kereqarys mańdaıdy da, qaz daýysty tańdaıdy da bergen. On jeti jasynda Alataýdyń baýraıyndaǵy azattyǵymyzdyń altyn besigi sanalatyn ásem Almatyǵa kelip, qyryq jyl ómirin ótkizgen, sol ýaqytta qalamgerligimen tanylyp, qalyptasa kele kemeńger qoǵam qaıratkeri boldy. Táýelsizdikke qol jetken tusta aqyl-parasatymen alǵa ozyp, el bolýdyń eleń-alań tusynda Elbasymen birge ultty uıytyp, jurtty jumyldyryp: «Oıdaǵymyz boldy. Ortamyz toldy. Tóbedegi keldi. Aq joldyń aldyndamyz. Úlken tilektiń ústindemiz», dep ataly sózdi terbegende, baıaǵy baba abyzdarymyzdyń úrdisin jańǵyrtyp, ulyqty da, ultty da, ózge jurtty da uıytqany este. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyr ýaqytynda osy úlgisinen jańylmaı, el zııalylarynyń kósh basynan tabylǵany jáne bar. Osylaısha, Alash arysy búkil sanaly ǵumyrynda ulttyń uly, búkil adamzattyń aıtýly aqyl ıesi dárejesine kóterildi. Qazaq ádebıetiniń tutas bir dáýiri sanalatyn qoǵamdyq qyzmettiń irgesin bekitý kezindegi syn saǵatta qara nardaı tabandap turyp, qandaı salmaqty da kótere bilgen halyq jaqsysynyń qyrqy 16 qańtar kúni ózi eń jarqyn jyldarynda qanattanǵan Almaty qalasynda beriledi. Bul da jas ákim Baýyrjan Baıbek bastaǵan qala basshylyǵynyń jol bilýiniń, jón bilýiniń bir belgisi der edik. Onda aldyndaǵy aǵalary, telqońyr zamandastary, arqa tutqan inileri ardaqtysyn eske túsirip, kisiligin, kemeńgerligin aıtary anyq. Tómendegi tolǵamdy lebizder de ardaqty Ábekeńniń asyl rýhyna arnalady. «Aqqusym áýelep aspanǵa ushyp ketti, altyn qońyraýym úzilip jerge tús­ti» degen eken babalarymyz jaqsysy men jaı­sańynan aıyrylyp bir-birine kóńil aıtqanynda. Ábish dúnıeden ótkeli bizder de osyndaı jaǵdaıda bolyp júr­miz. Ábekeń bizdiń rýhanı ómirimizdiń aq qusy, altyn qońyraýy emes pe edi?! Qazaq sóziniń has sheberi, barshamyz qur­met tutatyn hakim ǵoı Ábish. Bizder, qazaqtar, sózdi tek sulýlyǵyna ǵana emes, onyń mánin, astaryn tereń túsinýge tyrysyp, erekshe baǵalaıtyn halyqpyz. Sondyqtan da ataly sózdiń has sheberleriniń esimderi ǵasyrlar boıy urpaqtan urpaqqa jetip, halyq jadynda saqtalýda. Qazaq sóziniń qasıeti qonǵan hakim Abaı dep maqtanysh etip, ósıetin urpaqtan urpaqqa jetkizip jatyrmyz. Qudaıǵa shúkir, Abaıdan keıin de tól tilimizdiń máni men nárine erekshe úlesin qosqan kemeń­gerlerimiz barshylyq. О́tken XX ǵasyrda rýhanı kósemimiz dep bar­shamyz qurmettegen Ahańdy (Baıtursynuly), sol zamandaǵy ádebıettegi «alyptar tobynyń» týyn tikken Muhań (Áýezov) men Ǵabeńdi (Músirepov) aıtsaq ta bolady. Osylarmen qatar, qazaq sóziniń qasıeti qonǵandardyń biri emes, biregeıi bolyp, ata jasynan abyz jasyna bet alǵan shaǵynda bárimizdi kúńirentip oıda joqta dúnıeden ótken Ábish Kekilbaıuly edi. Sonaý HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap sońǵy kúnderine deıin qazaq sóziniń has sheberi degen halyq bergen zor ataqqa Ábekeń ıe bolyp, ustaǵan týyn bir sát te qolynan túsirgen joq. Talaı jaýhar týyndylar – romandar, povester, dramalyq shyǵarmalar, tereń tolǵanysty ǵylymı eńbekter Ábekeń qalamynan úzbeı shyǵyp jatty. Bizder, oqyrmandar, olardyń kórkemdigine qyzyǵyp, aıtylǵan oıdyń tereńdigine súısinip júrdik. Ulttyq ádebıetimizde nebir tebirene jazylǵan shyǵarmalar barshylyq. Biraq, alysty boljap, ótken kúnder men óz zamanymyz­dyń erek­shelikteri men talaptaryn dál basatyn asyl oıdyń tereńdigi jóninde Ábekeń shyǵarmalaryna teń keletin áde­bı týyndylar az, tipti joq desek qatelespespiz. Osyǵan oraı Ábish Kekilbaıulynyń azamattyq tulǵasy týraly sóz qozǵasaq, ony bizdiń zamanymyzdyń tereń oıshyl kemeńger azamaty der edim. Ábekeńdi jazýshy ǵana emes, ǵalym dep aıtýymyzǵa da tolyq negiz bar. Onyń aıǵaǵy «Egemen Qazaqstannyń», basqa da basylym­dardyń betinde jaryq kórgen, ótken men búgin jáne bolashaq týraly tabandy izdenisteri, sonyń nátıjesinde týǵan tereń oı men aýqymdy tujyrymdar. Olardyń negizinde men Ábekeńdi tek jazýshy emes, bizdiń zamanymyzda hakim dárejesine laıyq birden bir azamat, tulǵa dep sanaımyn. «Árbir ǵalym hakim emes, árbir hakim ǵalym. Hakimniń isi, maqsaty, oı sheńberi ǵalymǵa qaraǵanda, áldeqaıda keń, ári mazmundy», degen eken danyshpan Abaı. Qazaqstanda, qudaıǵa shúkir, buryn da, búgin de maıtalman ǵalymdar barshylyq. Ashqan jańalyqtarymen álem kókjıegine kóterile bilip, ornyqty oryn alyp, el maqtanyshyna aınalǵandary da bar. Degenmen, alysty, kókjıekti kóz jetpese de oılap sholý, qııalmen boljaý basqa zamandastarynan buryn Ábekeńe tán qasıet. Sondyqtan da hakim degen zor ataq birden bir Ábekeńe jarasady. Onyń bolashaq týraly tamasha tebirenisteri eshkimdi enjar qaldyrmaıdy. О́ziniń asyl oılaryn zamandastary túsinbegenine qynjylyp, qınalyp edi danyshpan Abaı. Osylaı asyl oıdyń tutqyny bolý Ábekeńniń basynda da bolýy múmkin, boldy da. О́ıtkeni, oıshyl adamnyń ómiri qaı zamanda da ońaı bolyp kórgen joq. Olar árbir zaman qubylysyn tereń túsine, alysty kóre biledi, zaman qaıshylyqtaryn, olardyń saldaryn boljaı biledi. Osylardan týǵan oı-tujyrymdardy birde aıta alasyń, birde zamanyń úndemegenińdi qalaıdy. О́z zamanyńnyń birde uly, birde quly bolasyń degen sózder osydan týǵan shyǵar. Ábekeń – alty alashqa esimi tanylǵan qalamger, memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Bular shynaıy berilgen ataq, dárejeler. Degenmen, osynyń bári tek syrt kórinis qana. Men biletin Ábekeń – óte eńbekqor adam. О́mir boıy tynbastan izdenis ústinde, tereń oıdyń qushaǵynda júrdi. Nebir jaýhar týyndylardy, asyl oılardy, Abaı aıtqandaı, bulqyntyp bazarǵa alyp shyǵý úshin qansha ter tókkenin Ábekeń ózi ǵana biledi, biraq bizdiń baıqaýymyzsha, ol az ter emes. О́miriniń sońǵy kezderinde Gete aıtqan eken deıdi: «Meni jurt taǵdyrdyń erkesi deıdi. О́z ómirim týraly ósek aıtyp, ókinish jutyp neǵylaıyn. Maǵan buıyrǵany aýyr beınet bolypty... Beıne ómir boıy qoıtasty kóterýmen kelemin». Osy aıtqandaı, shynaıy talant qyrlary tek tynbaı izdenis, eńbekpen ashylady. Jasampazdyq jolynda aýyr da jemisti eńbektiń úlgisin Ábekeń de kórsete bildi. Joǵaryda Ábekeńdi memleket qaı­rat­­keri dedik. Egemen elimiz­diń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishulynyń senimdi sarbazy bolyp óte jaýapty qyzmetter atqardy. Olardy ádil, halqyna degen shynaıy janashyrlyqpen atqardy. Osynda da Ábekeńniń qolyna ustaǵan týy asyl sóz boldy. Sonaý ege­mendiktiń alǵashqy jyldary Ábishtiń myna bir qyran sózderi qıynshylyqqa tirelip, abyrjyǵan halyqtyń kóńilin ornyqtyryp, rýhyn kóterip, jigerin ósire bilip edi: «Buryn qaraýyńda birde kóship, birde shyǵyp ketip júrgen jer-sýyń túgeldeı óz bıligińde. Qonsa qonysqa, kóshse óriske kende qalmaǵan keń dalasynyń asty qat-qat qazyna, uqsata alsa yrzyq-nesibesi jetkilikti sııaqty. Sodan budan da qolaıly, budan da artyqsha jaǵdaı talap etetin bizdiń qazaq, nemene, Qudaıdyń qudasy ma edi, qaryn bólesi me edi? Jurttyń táýekeli turǵanǵa onyń táýekeli nege turmaıdy? Qalǵan jurttyń qolynan kelip jatqan onyń qolynan nege kelmeıdi? Bireýmiz urynshaq, bireýmiz suranshaq, bireýmiz jylam­saq bola bermeı, ult bolyp uıyp, tarıhtyń qolymyzǵa ózi ákep bergen múmkindigin is qylyp shyǵarý jolynda beldi nege bekem býmaımyz? Budan jamanymyzda toıǵa barǵan el emes pe edik? О́tkinshi qıyndyqty aıtyp, óz jigerimizdi ózimiz jasytyp, sonshama nege góı-góıleı beremiz? Qyzyl qaryn jas bala qamy úshin nebir ker zamandardyń kezinde otqa tús deseń otqa túsýge peıil bolǵan keshegi qara shaldardyń qajyr-qaıraty qaıda? Solardyń qashqan eldiń kebejesimen, bosqan eldiń keregesimen qalqalap, aman saqtap alyp qalǵan eldigi men esendigin endi kelip aman saqtap qala almaı bizge ne kórinipti?». Osy bir asyl sózderdi Ábekeń sonaý egemendiktiń alǵashqy jyldary jańa zamannyń yrǵaǵyna ilese almaı, sary ýaıym sapyrǵandardyń aptyǵyn basý úshin aıtyp edi. Búgingi kúnderi baǵa ósip, turmys tómendep, jalǵyz biz emes, kóptegen álem elderimen birge daǵdarysqa tirelip turǵan kezimizde olardyń syryn túsinbeı, qıynshylyǵyna tózbeı jalǵan uranyn shýlatyp júrgenderge basý aıtý úshin Ábekeńniń osy qyran sózderi týra kelip-aq turǵan joq pa?! Qandaı qıyndyq bolsa da ony jeńý úshin aıqaı-shý emes, qajyrly eńbek kerek, bolashaqqa senim kerek, halqynyń birligi kerek. Ábekeń ósıeti bizderdi osyǵan shaqyrady. Ábekeńniń týyp-ósken ólkesi – Mań­ǵystaý. «Kóziń barda Mańǵystaýdy kórip qal», dep uran salatyn edi Ábish. Tek qana uran emes, qolyna qalam ustaǵannan bastap Ábekeńniń týǵan ólkesi týraly aıtyp, jazǵandary tutas bir shejire. Ábekeń talanty men Mańǵystaý tabıǵaty birtutas, birge týysqandaı. «Kisi qanshalyq daryndy bolsa, sonshalyq tabıǵat qushaǵyna jaqyn» degen eken Balzak. Osyndaı tamasha jarasymdyqty Ábekeń shyǵarmashylyǵynan da kóremiz. Ábekeń shaqyrýymen bir emes birneshe ret Mańǵystaýǵa bardyq. Onyń qasıetti shoqylarynyń bári­niń basyna shyqtyq. Baǵzy zamannan eline rýh bola bilgen áýlıe-ámbıelerdiń basyna baryp táý ettik. Osy bir tula boıy tunǵan tarıhı ólke týraly, onyń rýhanı qazynasy, jer baılyǵy, jalpy Mańǵystaý óńiriniń búgini men erteńi týraly Ábekeń aıtpaǵan áńgimeler joq. Barshamyz basymyzdy ıetin kóne danalar-áýlıeler týraly da Ábishten artyq aıtqan adam joq. Kórnekti ádebıetshi Myrzataı Joldasbekov Ábekeńniń kóregendigin, boıyndaǵy áýlıelerge tán jaqsy qasıetterin joǵary baǵa­lap, onyń ózin de áýlıeler qataryna qosady. Bul da shyndyqtan alys jatpaǵan Ábekeńniń azamattyq tulǵasyna berilgen joǵary baǵa bolýy kerek. Ábekeńmen bir emes, eki ret Torǵaı óńirin araladyq. Barǵan saıyn ertede «Úrker» romanyn jazyp júrgende ózderimen talaı áńgime-dúken qurǵan, el tarıhyn jaqsy biletin sol óńirdiń qarııalaryn izdeıtin. «Osy óńirdiń qara shaldarynyń tarıhı jady myqty edi, «Úrkerdi» jazý ústinde kóp málimet alyp edim», dep otyratyn Ábekeń. Torǵaı halqy Ábekeńdi týǵan balasyndaı saǵy­nyp qarsy alýshy edi. Tek Torǵaıda ǵana emes, Qazaqstannyń basqa óńirlerinde de Ábishpen kezdesken halyqtyń qýanyshyn kórip, ony barsha eliniń súıikti uly, ult perzenti ekenin kózimiz kórip júrdi. Búgin Ábish ortamyzda joq. О́mir­diń qaıtyp kelmes jelkenine minip ketti. Artynda ózi eńbegin aıamaǵan, urpaq ósi­rip, órkenıettiń jańa asýlaryna bet alǵan halqy qaldy. Artynda rýhanı mol murasy qaldy. О́skeleń urpaq onymen sýsynyn qan­dyratynyna sóz joq. Sóıtip, ol árqashanda bizben birge. Artynda súıgen jary Klara, er jet­­ken perzentteri men neme­re­leri at ústinde. Ábish tikken qa­ra shańyraqtyń týy árqashanda jelbirep turýyn tileıik. Artynda Imanǵalı sııaqty aǵasyna tireý bola bilgen birtýar azamat, inileri bar. Olardyń amandyǵyn tileıik. Tulǵasyz ult – tuldyr ult degen uǵym bar. Qudaıǵa shúkir, úlken tulǵalar keshe de, búgin de ortamyzda bar. Solardyń biri emes, biregeıi Ábekeń. «Igi jaqsyǵa jarymaǵan el – baqytsyz el», – degen eken Abaı. Biz ıgi jaqsylardy esten shyǵar­maı, esimin maqtanyshpen aıtatyn halyqpyz. Qazirgi zamandaǵy ıgi jaqsylarymyzdyń biri emes, biregeıi de edi Ábekeń. Dám-tuzymyz jarasqan zamandas, syılas, syrlas bolǵan dosymyzdyń jarqyn beınesi árqashan ózimizben birge, jany jánnatta bolsyn! Kenjeǵalı SAǴADIEV, akademık.