Týberkýlez jazylmaıtyn dert emes

Týberkýlez dertin halqymyz qurt aýrýy dep sıpattaıdy. Boıyn­da qyrym artyq eti joq, jú­zi qýaryp, ıne jutqandaı ıilip júre­tin adamdardy «mynaý qurt aýrýymen aýyrǵan ǵoı» dep jatady. Qurt aýrýynyń emi dep qymyz, ásirese, saýmal jıi aıtylatyn. Emshiler ıttiń, shoshqanyń tipti, aıýdyń maıy myńda bir em deıdi. Alaıda, munyń eshqaısysy adamnyń ımmýnıtetin kótergeni bolmasa týberkýlez dertin ja­za almaıdy eken. Bul týraly Shymkentte ótken halyqaralyq ǵy­lymı konferensııadan soń baspasóz máslıhatynda Týber­kýlez máseleleri jónindegi ulttyq ortalyqtyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tileýhan Ábildaev aıtqan. О́tken jyly oblystyq týberkýlezge qarsy dıspanserdiń quryl­ǵanyna 90 jyl tolǵan. Osyǵan baılanysty Shymkenttegi OQO Memlekettik farmasevtıkalyq ýnıversıtetinde halyqaralyq ǵy­lymı konferensııa ótip, oǵan eli­mizdiń barlyq óńirinen osy salanyń ókilderi kelip qatysty. Oblystyq dıspanserdi bilikti maman, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Bolat Saǵymbekov basqarady. Bolat Salybekuly kezinde halqymyzdy baýdaı túsirgen aýyr naýqastyń oblysymyzda emdeý isi qolǵa alynǵanyna 90 jyl tol­ǵanyna oraı tarıhyn ret-retimen jiliktep berdi. Ońtústik Qazaqstan oblystyq týberkýlezge qarsy dıspanser sol kezdegi Syrdarııa gýbernııasynyń halqyna arnalyp, 691 571 tur­ǵyny bar Shymkent qalasynda sha­­ńyraq kótergen eken. Bul emdeý ortalyǵy 25 tósek orynǵa ǵa­na arnalǵan. 1925 jyldan 1941 jyl aralyǵynda V.V.Proshına, O.A.Ne­­chaeva, K.A.Lazarkevıch – osy salanyń alǵashqy uıym­dasty­rýshylary bolypty. 1952 jyldan 1962 jyl ara­lyǵynda týberkýlezge qarsy tósek oryn qory 5 ese kóbeıtilgen. Al­ǵashynda medısınalyq mekemeler negizinde birneshe tósek orynǵa arnalǵan týbkabınetter uıymdastyryla bastaǵan. Osy rette, Leńgir, Kentaý qalalary men Saryaǵash, Alǵabas, Lenın aýdandarynda týbdıspanser bólimderi qurylǵan. 1955 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq týberkýlezge qarsy qyzmet 225 tósek oryndyq dıspanserlerden, 15 tó­sek oryndyq 6 týbkabınetten, 200 tósek oryndyq 2 oblystyq sanatorııden, 820 oryndyq Respýb­lıkalyq deńgeıdegi («Balyqshy», «Vannovka», «Shymǵan») 3 sana­torııdi quraǵan. Respýblıka boıynsha týberkýlezge qarsy qyzmetti qalyp­tastyrýda , týberkýlezdi anyqtaý men emdeýdiń jańa tásilderin endirýde burynǵy Shymkent oblysy aldyńǵy qatarda boldy. 1959 jyldan bastap oblystyq týberkýlezge qarsy dıspanserde týberkýlezdiń sozylmaly túrlerin hırýrgııalyq jolmen emdeý qol­ǵa alyna bastaǵan. Alǵash ret dáriger hırýrg V.Malobrodskıı ıntýbasııalyq narkozdy paıdalanyp ókpe týberkýlezine ota jasaǵan. 1964 jyly týberkýlezdi hırýrgııalyq jolmen emdeý, eńbek­ke qabilettiligin ońaldyrý arqyly emniń tıimdiligi 85,5 paıyz jaǵdaıǵa qol jetkizgen. Osy jyly balalar bólimshesi ashylǵan. 1964 jyly týberkýlez oshaǵyndaǵy balalar men jasóspirimderdi oqshaýlaý men hı­­­mıoprofılaktıkalyq emmen qamtý jáne jyl boıy bola­tyn balabaqshalar men mektep ınter­nattarǵa ornalastyrý bas­talǵan. Densaýlyq saqtaý salasynyń tájirıbeli uıymdastyrýshylary N.F.Marınıch, T.Orazalıev týberkýlezge qarsy is sharalardy odan ári jandandyrady. 1963-1966 jyldary alǵash ret jyljymaly flıýoroqondyrǵylardyń kóme­gimen turǵyndardy profı­laktı­kalyq tekserý uıymdas­tyrylady. 1989-2001 jyldary týberkýlezge qarsy qyzmetti oblystyq máslıhattyń depýtaty, medısı­na ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýletbek Qaldybaıuly bas­qardy. Bul Odaqtyń taraý aldy, epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń kúrdelengen, týberkýlın, BSJ vaksınasy, dári-dármektermen qamtamasyz etýdiń nasharlaǵan kezeńi bolatyn. 1998 jyly Qazaqstanda jańa DOTS baǵdarlamasy endirildi. DOTS baǵdarlamasymen naýqas­tardy qunarly taǵammen, dári-dármektermen qamtamasyz etý qolǵa alyndy. Hımıorezıstentti týberkýlezdi dıagnostıkalaý júıelendirile bastady. Týberkýlezge qarsy birin­shi qatardaǵy dárilerge sezimtal­dyq testin qoıý endirildi. S.Qaldy­baıulynyń qatysýymen Báıdibek, Ordabasy aýdandarynda 1997-2002 jyldary «Shekarasyz dári­gerler» atty halyqaralyq uıym ashylyp, qaıyrymdylyq jáne tájirıbelik kómek kórsetildi. S.Qal­dybaıulynyń isin densaý­lyq saqtaý salasynyń tájirı­beli uıymdastyrýshylary B.Tor­gaýtov, D.Tólepbergenov, S.Sa­qybaeva, J.Spanqulov, P.Berdalıevter jalǵastyrdy. 2011 jylǵa deıin oblystyq týberkýlezge qarsy qyzmet 1790 tósektik dıspanserden, 500 tó­sektik shıpajaıdan, 400 tósektik «Qazyǵurt» mektep-ınternatynan, 180 tósektik 2 arnaıy bala­baqshadan, 165 tósektik balabaq­shadaǵy saýyqtyrý toptarynan quralǵan bolatyn. Epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń turaqtanýyna baılanysty 2011 jyly oblystyq týberkýlezge qar­sy qyzmetti ońtaılandyrý bas­taldy. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nashar, tósek qory tıimsiz paıdalanylǵan dıspanserler qysqartyldy. Oblysymyzda týberkýlezge qarsy tósek oryn qoryn tıimdi paıdalaný maqsatynda kezeń-kezeńimen ótkizilgen ońtaı­landyrý nátıjesinde 1790-nan 970-ke deıin qysqartylyp, al sanatorlyq saýyqtyrý tósek oryndar 500-den 730-ǵa deıin kó­beıtildi, 9 aýdanaralyq dıspan­serler qurylyp, týberkýlez boıyn­sha epıdemıologııalyq jaǵ­daıdyń turaqtanýyna oraı, 8 dıs­panser stasıonarsyz dıs­panserlik bólimsheler bolyp qa­lyptastyryldy. Búgingi kúni naý­qastar aǵymy bir stasıonarǵa bir ǵana ınfeksııalyq statýspen jat­qyzylady. Oblys boıynsha týberkýlezdiń juqpaly túrin anyqtaý maqsatynda qosymsha jańa 6 mıkroskopııalyq zerthanalar ashyldy. Búgingi kúni oblys boıynsha jalpy týberkýlezge qarsy mekemelerde 18 bakterıoskopııalyq zerthana, jalpy emdeý salasynda 26 zerthana qyzmet atqarady. Hımııalyq rezıstentti týberkýlezdiń bakte­rıo­logııalyq dıagnostıkasy bir júıege keltirilip, jol­ǵa qoıyl­ǵan. Jedeldetilgen dıag­nostıkalaýdyń eki Baktek appara­tynyń kómegimen týberkýlezge qarsy dárilerge sezimtaldyq tes­tin qoıý ádisi, rıfampısın prepa­ratyna sezimtaldyqty 2 sa­ǵatta anyqtaıtyn maleký­lıar­ly-genetıkalyq G-Xpert ekspress ádisi endirilgen. Týber­ký­lezge qarsy qyzmettiń rent­gen­flıýorografııalyq qory kú­sheı­tilgen. Oblys boıynsha 98 kóp­qyzmetti stasıonarlyq dıag­nostıkalyq rentgen apparaty, 38 jyljymaly flıýorografııalyq qondyrǵylar alynǵan. Naýqastardyń ımmýnıtetin joǵarylatý úshin saýmal baǵdar­lamasy qarastyrylǵan. Saýmal barlyq naýqastarǵa stasıonarda em alý barysynda, eresekterge arnalǵan «Balyqshy» shıpajaıynda jalǵastyrý kezeńinde jáne saýyqtyrýda júrgen naýqastarǵa qoldanylady. Atqarylǵan týberkýlezge qar­sy sharalardyń nátıjesinde oblys boıynsha týberkýlezden epıdemıologııalyq jaǵdaı sońǵy jyldarda turaqtanyp keledi eken. Sońǵy on jylda týberkýlez boıyn­sha aýrýshańdyq halyqtyń 100 myń turǵynyna shaqqanda 46,5 paıyzǵa 105,8-den 56,6-ǵa deıin, ólim kórsetkishi 3 ese 11,7-den 3,8-ge tómendegen. Týberkýlez – ońaı jazylatyn dert emes. Bolat Saǵymbekov osy aýrýhanaǵa bas dáriger bolyp bekitilgende Almatydaǵy №7 qa­lalyq aýrýhananyń basshy­sy, medısına ǵylymdarynyń doktory Bolat Baımahanov telefon shalyp quttyqtaıdy. «Seniń ju­mysyń naǵyz jalqaýdyń ju­mysy ǵoı» deıdi tiliniń qotyry bar, transplantasııa jasaýdan respýblıkadaǵy eń myqty maman. « Nege?» «Aýrýǵa bir shelek dári beresiń de, alty aıdan soń «Qalaı jaǵdaıyń?» dep suraısyń. Basqa jumysyń joq qoı». Ázilge súıese de osy dertpen aýyrǵan adamdardyń uzaq em ala­tyndyǵy belgili. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Seıt­jamal Pakeev Saǵymbekovty jyly ornynan sýytyp, osynda ákelgende baýy men shýy shatysyp jatqan emdeý ornyn jónge keltirerine sengen. Jaqynda áńgimelesý maqsa­tynda aýrýhanaǵa barǵanbyz. Tár­tipke kelip, muntazdaı bolyp qalypty. Qala ortalyǵynda qalyp ketken aýrýhanany syrtqa kóshirý máselesin Tý­berkýlez máseleleri jónindegi ulttyq ortalyqtyń dırektory Tileýhan Ábildaev oblys ákimi Beıbit Atamqulovtyń arnaıy qabyldaýynda aıtqan. Qudaı qalasa, aýrýhanaǵa kórshi turǵyndardyń narazylyǵyn tý­dyr­ǵan másele ońtaıly sheshilmek. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy.