Uly Dala oıshyly

Ár dáýirdiń, zamannyń, urpaqtyń ózine tán problemalaryn aıta alatyn, aýyrtpalyqtaryn kótere alatyn alyp tulǵalary bolady. Kópshilik halyq olardy tyńdaıdy, aıtqanyn basshylyqqa alady, maqtanady. Biz­diń Ábish aǵa da sondaı, Qazaq eli sózin tyńdaıtyn, maqtanatyn nar tulǵalardyń biri edi. Meıli saıa­satta bolsyn, ádebıette bolsyn, máde­nı­et pen ónerde bolsyn Ábekeńniń óziniń erekshe orny bar edi. Qoǵamdy tolǵandyrǵan máseleler týraly el Ábekeń ne aıtar eken dep otyratyn. Bilgir saıasatker, tarıhshy, ataqty ja­zýshy, kósemsóz sheberi, aqyl-oı aly­by, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri Ábish aǵamyz óziniń búkil sanaly ǵumy­ryn óz ultyna, memleketke, halqyna qyz­met etýge arnady. Ábekeń minezge baı, óte baısaldy, qarapaıym, kishipeıil, tereń oılanyp sóıleıtin, sózge sheshen, top bastaıtyn kósem edi. Maǵan Ábish aǵamyz qa­zaq­­tyń ataqty bıleriniń bizdiń za­ma­ny­myzdaǵy abyz ókili sııaqty kórinetin. El táýelsizdiginiń qıyn kezeń­­derinde Ábekeńniń te­reń tolǵanyp, halyqqa arnap jazylǵan pýblıstıkalyq tol­ǵaýlary, sózderi, usy­nystary, uly bılerdiń kóp­shilik – halyqqa aıtqan sheshimderindeı estiletin. Ata gazetimiz – «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly Ábekeńniń tolǵa­nystaryn oqyǵan qazaqtyń rýhy, eńsesi kóterilip, alǵa, jasampaz isterge umtylatyn. Uly adamdar qarapaıym keledi deıdi. Ábekeń de sondaı qarapaıym edi. Biz Ábekeńmen depýtattar úıinde kórshi bolyp 8 jyldaı turdyq. Bárimizge, kelinderge, balalarǵa, nemerelerge kezdese qalyp sálemdesse «Oı, aınalaıyndar!» deıtin. Áńgimelesip otyryp, bir she­shilse, sózdi tereń tarıhtan tolǵap, jer qoınaýynan býyr­qanyp, atqylap jatqan bulaqtaı kósilip sóılep, áńgime tıegi aǵytylatyn edi. Osyndaı parasaty bıik, perishte adammen qatar júr­genimiz, syılas bolǵanymyz, aǵa-ini retinde aralasqanymyz, birge Parlament Senaty depýtaty bolyp, bir úıde turǵanymyz biz úshin baqyt dep esepteımin. Ábekeń júrgen jeriniń bárinde Qazaq ultyna, Qazaq tarıhyna baılanysty iz qal­dyryp júredi. 2002 jyly men Ońtústik Qazaqstan oblysy Saıram aýdany ákimi qyzmetin atqaryp júrgen kezimde Ábekeń Saıram aýdanyna issaparmen keldi. Qasynda oblys ákimi Berdibek Saparbaev jáne «Egemen Qa­zaq­stan» respýblıkalyq ga­zeti» aksıonerlik qoǵa­my­nyń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov bar. Ol kezde Ábekeń Memlekettik hatshy laýazymynda bolatyn. Túski as kezinde Ábekeń maǵan: «Qýanysh, Mártóbeniń jaǵdaıy qalaı, ornynda ma? О́zbekstanda qalǵan Orta Shyrshyqtaǵy Kúltóbe sııaqty ózbek aǵaıyndar tegistep, egin egip jibergen joq pa? Ol tóbeniń qazaq tarıhynda alatyn orny erekshe ǵoı! Mártóbeni kóreıik, basyna shyǵyp, rahattanyp bir demalaıyq», dedi. Shymkent qalasynyń oń­tús­tik shyǵysyndaǵy 10-15 shaqyrym jerde ornalasqan eski Saıram shahary men sol mańdaǵy Mártóbeniń qazaq tarıhynda alatyn ornynyń erekshe ekendigi jóninde Ábekeń óziniń 1982 jyly jaryq kórgen «Úrker» romanynda jan-jaqty toqtalǵan bolatyn. Alaıda, ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary salynǵan «Gazlı-Shym­kent-Almaty» gaz qubyrynyń osy Mártóbeniń janynan ótýi jáne jerdi jekeshelendirý kezinde tarıhı oryndardyń saqtalýyna mán ber­meýdiń saldarynan Mártóbeniń etek jaǵy kesilip, Ábekeń aıtqandaı ózbek aǵaıyndar egin ege bastaǵan eken. Men 1999 jyly aýdanǵa ákim bolyp kelgen bette Mártóbeni qorshatyp, odan to­pyraq alýdy, qazý jumystaryn júr­gizýdi toqtatyp qoıǵan bolatynmyn. Túski shaıdan soń Mártóbege keldik. Tóbesine shyǵyp, jan-jaqqa kóz tastap turyp Ábekeń: «Mynaý Mártóbe, bizdiń ata-babalarymyzdyń, Qazaq handarynyń HVII-HVIII ǵasyrda jylyna eki ret: kóktemde, kúzde bas qosyp, aqyl-keńes quratyn, quryltaı ótkizetin orny bolǵan. Munda qazaq­tyń handary, bıleri, batyrlary, kósemderi men sheshenderi, rýbasylary jınalyp, qazaqtyń aldaǵy jylǵy ishki jáne syrtqy saıasatyn aqyldasyp, sheshimge keletin jeri bolǵan. «Qazaqtyń kim ekenin bilgiń kelse, mamyr óte Mártóbege kel» degen sóz sodan qalǵan, mynaý tóbeniń soltústigi Qarataýmen, shyǵysy men ońtústigi Alataýmen, Qazy­ǵurt taýymen qorshalǵan. Tek aldy ǵana, batys jaǵy ǵana ashyq, ol Túrkistan jaǵy. Al, myna úlken saı – Qyzylsaı! Munyń uzyndyǵy Shymqalaǵa deıin 30 shaqyrym, munda 200-300 myńdaı ásker turǵan, Mártóbe úsh jaǵynan taýmen qorshalǵan. El basshylarynyń kezdesip, qaýipsiz keńes qurýyna óte qolaıly jer bolǵan». Biz Ábekeńniń sózin taspaǵa basyp, oblystyq «Ońtústik Qazaqstan», aýdandyq «Saıram aqshamy» televızııasy arqyly birneshe ret kórsettik. 2002 jyly aýdan tarıhyna arnalǵan «Shejireli Saıram» kitabyna Ábekeńniń sózin tolyq berdik. Endi sol kitaptaǵy Ábekeńniń sózinen úzindi keltireıin: «My­na tóbe qazaq tarıhynyń gaýhary. Arǵy Ábilqaıyr qaıtys bolǵannan keıin Qazaq handyǵynyń durystap birigýi osy arada júzege asqan. Qa­zaq­tyń alǵashqy zańdyq, quqyqtyq josyqtary osynda qamtamasyz etilgen. Munda eń sońǵy quryltaı ótkizgen Táýke han. Ol úsh taraptan kelgen barsha jurtty biriktirip, úsh júzin úsh ulys qylyp, árqaısysyna qonys bólip, barlyǵyna eltańbany qaıta tańbalap, árqaısynyń júretin jolyn, baratyn órisin, saǵalaıtyn sýyn, kóshi-qonyn Mártóbede belgilegen. Qazaqtar jylyna eki márte quryltaı ótkizgen. Bireýin kúzde, bireýin kóktemde. Olarda óriske baılanysty jer-sýdyń, qonysqa baılanysty árbir rýdyń kóshýin qaıtadan pysyqtap otyrǵan. Máselen, bir jerde qatty qýańshylyq bolsa, sol jerdegi aǵaıyn Ar­qaǵa kimdermen bir­ge kóshýi kerek. Bul da mańyzdy jaıt. Halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty Shyǵystan Jońǵar tarapynan úlken qysymshylyqtar bolyp turdy. Soǵan baılanysty qysymshylyqtarǵa qarsy jasalatyn qareketterdiń uly jobasy osy arada kelisilip, kesilip-pishilgen. Sondyqtan bul Mártóbe. Arǵy maǵynasy mártebe... Mártóbe shyn mánindegi qazaqtyń tarıhı Parlamentiniń, alǵashqy Par­lamentiniń orny. Mártóbeni rýhanı saqtaý kerek. Osylaı túsiný kerek, osylaı tarıhta tańbalaý kerek. Men tarıhty jamaýǵa qarsymyn. Tarıhty jóndeý jaraspaıdy», dep, maǵan qarap: «Qýanysh, aınalaıyn, myna Mártóbeniń qalǵan sulbasyna eshteńe qospańyzdar, eshteńe árlemeńizder, osy qalpynda qalsyn. Mártóbege jan-jaǵynan keletin jol salyp otyratyn, áńgime-dúken quratyn, jıyn ótkizetin oryn ázirlep, qasıetti jerdiń tabıǵatyna tıispeý kerek», dedi. Sonan soń oblys ákimi Berdibek Saparbaevqa qarap: «Beke, bul jerde kóktemde jáne kúzde jylyna 2 márte ata-baba rýhyna bas ıip, úlken máslıhattar ótkizip turǵan jón. Urpaqtardyń bas qosýy bola ma, aqsaqaldardyń tárbıe, zaman barysy jóninde aqyldasýy ma? Qatyp qalǵan eshnárse joq, biraq ol halyqtyń óziniń pátýasy bolýǵa tıis. Úkimet aralasar, aralaspas, biraq ol bılik aralasatyn saıasattandyrylǵan máslıhat bolmaýy tıis. Aıty­latyn, talqyǵa salatyn másele kóp. Ol qazaqtyń tárbıesi. Qazaq balasynyń keleshegi. Kásipke úırený. Zaman bolsa bylaı bolyp jatyr. Biz neden tartynýymyz kerek. Jas urpaqty nege baýlýymyz kerek. Osyndaı pátýany osyndaı jerde ótkizgenimiz durys. Mártóbe qasıetti, qazaq qadirleıtin tóbe. Ol Táýelsiz Qazaqstannyń bir tarıhı jeri bolyp keledi. Urpaqqa qyzmet isteýi kerek. Tarıhı oryn esebinde mun­da týrıster kelip turýy tıis. Qalaı qaraısyz?» – dedi. Bekeń: «Ábeke, aıtqanyńyz óte oryndy, basshylyqqa alamyz. Mártóbeni Siz aıtqandaı úlken tarıhı orynǵa aınaldyramyz. Keletin jol salyp, abattandyramyz. Bıyldyń ózinde respýblıka kóleminde urpaqtar sabaqtastyǵyna baılanysty ózińizdiń qatysýyńyzben úlken jıyn ótkizemiz», dep maǵan qarap: «Mártóbeni abattandyrý týraly usynyspen maǵan kelińiz, qarjy bólemiz, eki-úsh aıda bitirýimiz kerek», dedi. Bir aptadan soń oblys ákimi B.Sa­par­­baevty Mártóbeni abattandyrý jóninde 2-3 eskız-jobamen tanys­ty­ryp, talqylap, odan bir eskız-joba qu­rap, kelisimin alǵan soń, jumysqa qyzý kirisip kettik. 2002 jyl­dyń tamyzynda «Mártóbe» tarıhı-tanymdyq kesheni daıyn bolyp, sol jyly qyr­kúıekte eńbek ardagerleri, zııaly qa­ýym, Parlament depýtattary, oblys, qa­la, aýdan ákimderi bolyp bas qosyp Már­­tóbede urpaqtar sabaqtastyǵyna baılanysty úlken, salıqaly jıyn ótti. Mine, Ábekeń aǵamyzdyń júrgen jeri, aıtqan sózi, búgingi jáne keleshek urpaqqa máńgi este qalatyndaı tarıhı orynǵa aınaldy. Osyndaı mysaldardy kópten keltirýge bolady. Ábekeńniń 60 jasqa tolý mereı­toıynyń qarsańynda óziniń dosy Saıyn Nazarbekuly Ábekeńniń ómiri týraly 60 qysqa áńgime jazyp, ábishtanýdy bastap jibergen bolsa, naǵyz ábishtaný álemi endi bas­talmaq. Osyǵan baılanysty mende bir shókimdeı bolsa da óz úlesimdi qossam dep, aǵamyzǵa degen úlken qurmetpen qolyma qalam aldym. Dúnıege ákesi men anasynyń balasy bolyp kelip, dúnıeden – qazaq da­lasynyń danasy bolyp ótken qaıran aǵa, jatqan jeriń jaıly, topyraǵyń torqa bolsyn, janyń jánnatta shal­qysyn. «О́ldi deýge bola ma aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artynda sóz qal­dyrǵan», dep uly Abaı aıtqandaı, bú­kil sanaly ǵumyryn týǵan hal­qy­­nyń, eliniń ıgiligi jolynda jan aıa­maı eńbek etip, artynda óshpes iz qaldyrǵan, ǵulama oıshyl, ataqty jazýshy, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri – Ábekeń aǵamyzdyń esimi jadymyzda máńgi saqtalady.  Qýanysh AITAHANOV, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtaty.