Imandy aıdaladan emes, aınalańnan izde

Parlament Májilisiniń depýtaty, Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Baqytbek SMAǴULMEN áńgime – Búgingi kúni Sırııa men Irak aýmaǵynda oryn alyp otyr­ǵan qandy qyrǵyn búkil álemdi ábigerge salýda. Áý bas­ta syrt kózge «Arab kóktemi» atty kóterilistiń Sırııadaǵy jalǵasy sekildi kórin­gen bul úrdis 2014 jyldan bas­tap jańa sıpatqa ıe boldy. «Arab kóktemi» – áleýmettik az qamtylǵan qalyń buqaranyń avtorıtarlyq bılikke qarsy kóterilýi edi. Al 2014 jyly osy dúrmekten bólinip, «Islam memleketi» («DAISh») atty jańa dúmpý shyqty. Halyqty qanǵa bóktirgen qanquıly top ózderiniń barlyq soraqy isterin ıslam sharıǵatymen aqtap alýǵa tyrysyp baǵýda. Biraq, sarapshylar «DAISh»-tyń syrtqy kúshterdiń áserimen ja­salǵan ıslamofobııalyq oıyn ekenin alǵa tartady. Siz ne aıtasyz? − Iá, «DAISh» búginde qan­­­tógis jolymen Sırııa men Irak­tyń birshama aýmaǵyn jaýlap aldy. Qazir terrorlyq uıym­nyń atalǵan aımaqtardaǵy qan­dy-qasap is-áreketteri álem jurt­shylyǵyn shoshyndyryp otyr. Onyń qyzmetine BUU-ǵa múshe kóptegen memlekettermen birge, Qazaqstanda da tyıym sa­lynǵan. Islam atyn jamylǵan bul qarýly qurylym bir kúnde paıda bolǵan joq. Bul transulttyq terrorlyq top Iraktaǵy atyshýly «Ál-Kaıda» terrorlyq uıymy sekildi on shaqty ár­túrli ekstremıstik toptardan qurylǵandyǵy belgili. «DAISh» terrorlyq uıymy 2014-2015 jyl­dardyń ózinde Taıaý Shyǵystyń talaı jerin qanǵa bóktirdi. Taıaý tarıhtan belgili bol­ǵandaı, mundaı uıymdar Sırııa­daǵy 2011 jyly bastalǵan su­rapyl soǵysty utymdy paı­da­lanyp, qarý-jaraq, munaı kóz­derin jáne taǵy basqa baı­lyqtardy ońaı qolǵa túsirýdi ǵana qalaıdy. О́kinishke qaraı, olar osy maqsattaryn júzege asyrýǵa birshama qol jetkizgeni bárimizge málim. Alaıda, munyń barlyǵy qandaı qunmen iske asty? Tolyqqandy qalyptas­qan, tarıhy men órkenıeti baı bú­tindeı bir eldi genosıdpen qyryp-joıý oryn alýda. Bú­ginde álemdik BAQ ókilderiniń málimdeýinshe, soǵys zardabynan 1 mıllıonnan astam adam qy­rylyp, 4 mıllıondaı adam elin tastap, bosqynǵa aınalyp ketti. Qarýly qyrǵynnan aman qalǵany oqshaýlanǵan qalalarda ashtyq pen aýrýlardan japa shegip jatyr. Mundaı sumdyqtyń bastalýy men jalǵasýyna jol bergen qarýly toptardy áste dinı uıym nemese memleket dep ataýǵa bolmaıdy. – «Islam memleketi» deli­netin lańkestik toptyń artynda kim­der­diń turýy yqtımal? Olar kimder dep oılaısyz? – Árıne, eshbir qarýly top bir memlekettiń áskerı qorǵanysyn tek óz kúshimen buza almaıdy. Ol úshin kóp qarajat pen syrt­qy kúshterdiń qoldaýy qajet. Aıtalyq, Aýǵanstandaǵy «Talı­banmen» júrgizilgen soǵys, sondaı-aq, Soltústik Kavkazdaǵy qarýly qaqtyǵystardyń esh­qaı­sysy syrtqy kúshterdiń qoldaýynsyz júzege asqan emes. Sırııa men Irak − alpaýyt memleketterdiń saıası-eko­no­mıkalyq múddeleri toǵysqan jer. Iаǵnı, «DAISh»-tyń paıda bolýy, qarjylaı qoldaý tabýy, qanatyn keńge jaıýy syrtqy kúshterdiń yqpalymen bolyp otyr. Áıtkenmen, lańkestik topqa kómek qolyn sozǵandardyń kimder ekenin dóp basyp aıtý qıyn. Bul saýal aıasynda aqparat keńistiginde talasty pikirler kóp. − «DAISh»-tyń musyl­mandardyń múddesin qorǵaǵan bolyp kórinýiniń astarynda ne jatyr? − Biz kez kelgen din atyn ja­mylǵan uıymdardyń jalǵan uran­daryna emes, shynaıy murat-maqsatyna, naqty is-áreketine qarap baǵa berýimiz kerek. Bir dinı qozǵalysqa tolymdy baǵa berý úshin onyń qandaı máselelerge kóbirek nazar aýdaratynyn, qan­daı iste belsendilik tanytatynyn baǵamdaý qajet. Osydan ke­ıin baryp ol uıymnyń shynaıy murat-maqsaty aıqyndalady. Al «DAISh-tyń» qandy-qasap qareketi men saıası ustanymdary onyń dinı emes, din atyn ja­myl­­­ǵan terrorlyq top eke­nin áı­gileıdi. Shyntýaıtynda, «DAISh» − jaı ǵana lańkestik top emes, jahandyq terrorızmniń asa qaýipti kórinisi. − Búkil álemde ıslam ǵa­lymdary «DAISh» uıymyn ıslamı emes dep tanyǵan. Osy­ǵan qaramastan, bul uıym ózin jarnamalaýdy jalǵastyrýda. Sebebi nede dep oılaısyz? − «DAISh» sodyrlarynyń qantógis áreketteri sharıǵattyń eshqandaı moraldyq jáne quqyq­tyq qaǵıdattary men normalaryna sáıkes kelmeıdi. Esterińizde bolsa, taıaýda dúnıe­júziniń júz­den astam ıslam ǵalymdary bul uıymǵa ashyq hat jazyp, olar­dyń is-áreketterin qatań synǵa alǵandyǵy osyǵan aıǵaq. Bul jóninde kóptegen BAQ jarııa­laǵan bolatyn. Sondaı-aq, byltyr elordamyz Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń kezekti sezinde biz biletin barlyq tanymal dinba­sy­lar men halyqaralyq ıslam uıym­dary­nyń ókilderi «DAISh» ter­rorlyq uıymynyń is-áreketi ıslam qaǵıdattaryna úsh qaınasa sor­pasy qosylmaıtynyn atap kórsetti. HHI ǵasyr, tórtinshi bılik ókilderi aıtpaqshy, aqparat ǵa­syry. Qazirgi aqparat keńis­tigindegi júrgizilip jatqan oıyn­dar­dyń zalal-zardaby qa­rýly qaqtyǵystardan aýyr bolmasa, jeńil emes. Qarjylyq tur­ǵydan áleýeti joǵary «DAISh» uıymy búginde tehnıkanyń zamanaýı quraldaryn paıdalanyp, ǵalamtor keńistigindegi nasıhat jumystaryn keńinen júrgizýde. Sol arqyly bul uıym álemniń ár túkpirinen qarjylyq resýrstar men adamdardy kóbirek tartyp jatqandyǵyn túsiný qıyn emes. «DAISh» uıymynyń negizgi kadrlyq quramyna nazar salsaq, olar, eń aldymen, Saddam Hý­seın kezindegi tájirıbeli arnaıy qyzmettiń mamandarynan, joǵary shendi áskerıler­den quralǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Iаǵnı, uıym músheleriniń sany kásibı bilikti rekrýterlerdi paıdalana otyryp kóbeıýde. So­nymen qatar, «DAISh» óziniń qar­jylyq áleýetiniń arqasynda arnaıy áskerı daıyndyqtan ótken mamandarǵa mol jalaqy tóleıtinin jarnamalap jáne taǵy basqa túrli aldap-arbaý tásilderin qoldana otyryp, qatar­lastarynyń sanyn arttyryp jatqanyn kóremiz. − Qazaqstan Respýb­lıka­synyń soty «DAISh» jáne «An-nýsra» uıymdaryn te­r­rorlyq uıymdar dep sheshim shyǵardy. Alaıda, bul uıym­darǵa ketýshilerdiń sany ne­lik­ten azaımaıdy jáne osy máseleni qa­laı sheshýge bolady? − Qazaqstan sotynyń «DAISh» jáne «An-nýsrany» terrorlyq uıymdar dep tanýy der kezinde qabyldanǵan sheshim boldy. О́tken jyly «At-takfır ýál-hıjra» uıy­mynyń da qyzmetine tyıym salyndy. Qazaqstan sotynyń mun­daı sheshimderi teris pıǵyldy lańkesterge qosylatyn adasýshylar legin azaıtýǵa yqpal etedi dep oılaımyn. «DAISh» pen «An-nýsra» se­kildi terrorlyq uıymdarǵa tús­ken jandar – zaıyrly qoǵam­nan oqshaýlanǵan adamdar, psı­ho­logııalyq arbaý saldarynan ustanymdary men ómirge kóz­qarastary agressıvti ıdeıalarmen ýlanǵan. Jalpy, shetin kózqarastardy ustanatyn dindarlar resmı aq­parat kózderi arqyly nemese dinı ınstıtýttar tarapy­nan taratylatyn túsindirý maqsatyndaǵy jarııalanymdardy qabyldamaıdy. Munyń mysalyn qazirgi tańda meshitterde kórýge bolady. Kóp­tegen jastarymyz meshit ımamdaryna qulaq aspaı, óz bilgenimen qulshylyqtaryn oryndap jatyr. Bul – qazaq úshin ersi qy­lyq. Kóziqaraqty jurtshylyqty bizdiń búgingi qoǵamymyzda boı kórsetip júrgen ıslam atyn jamylǵan teris dinı aǵym­dar jaqtastarynyń meshittegi júris-turystary men ózin ózi ustaý mádenıeti oılandyrmaı qoımaıdy... Bul, jumsartyp aıtqanda, ádepsizdik. Ata-babalarymyz din us­tan­ǵanda ımam-moldalarǵa ár­daıym qurmet kórsetip, týra joldan taımas úshin izin de tý­ra basqan. Qazaqtyń eshbir ult­tyq salt-dástúrleri men jıyn­dary eldiń, jurttyń rýhanı kósh­­basshylarynsyz ótpeı­tin. Oǵan tarıhymyzdyń ózi kýá. Al dindegi týra joldan adas­qandardyń áreketteri olardyń qalyń jurttan oqshaý­lanyp, bólinip ketip bara jat­qanyn kór­setedi. Bul – biz úshin alań­datarlyq jaıt. Osy bir mysaldan-aq atyshýly «DAISh» uıymynyń belsendileri qatarlastaryn resmı din mamandaryn tyńdamaýǵa úgittep, aq­parattyq turǵydan oq­shaý­lap tas­taıtyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Olar ózara áleýmettik qa­tynastar arqyly jańa­dan qosylǵan nemese eki oıly adamdardy jedel baýrap, óz qatarlaryna bir­­jola engizýge yqpal etedi. Osyǵan oraı, biz olar­dyń artynan ergen jastarymyzben keshendi túrde kóbirek jumys isteýimiz kerek dep oılaımyn. Radıkaldardyń shyrǵala­ńyna túsken qarakózderimizge rýhanı ári psıhologııalyq kómek be­­rý qajet. Ol úshin, árı­ne, eń aldymen, jastarymyz­dyń di­­nı saýattylyǵymen qatar, kási­­bı zaıyrly bilimin kóterip, patrıottyq pen ulttyq sanany jan­­­dandyrýǵa kóp kóńil bólý kerek. Sondaı-aq, mundaı jaǵ­daı­lardy boldyrmaý úshin radıkaldy ıdeologııadan azat aýdıtorııaǵa aldyn alý baǵytyndaǵy jalpy tú­sindirý jumystaryn júrgizýdi qarqyndy túrde jalǵastyrǵan jón. − Sońǵy ýaqytta «DAISh» uıy­­myna qosylý­ǵa ketýshi­lerdiń joly quqyq qor­ǵaý organdary tarapynan jıi bógelýde. Osyǵan oraı, bul uıymnyń ıdeologtary «qarýly jıhadty» Ortalyq Azııa aýmaǵynda, sonyń ishin­­­­de, ásirese, Qazaqstanda júzege asyrýǵa úndep jatyr. Lańkestik uıym úndegen bul qa­ýiptiń iske asyrylýy qansha­lyqty yqtımal? − Jalpy, ekstremıstik já­ne terrorlyq ıdeologııa­nyń negizinde «qarsylyq tanytý», «qandy oqıǵa arqyly ózine kóńil aýdartý» sekildi túsinikter jatyr. Osy túsinikter negizinde eks­tremıstik uıymdardyń ıdeologtary top múshelerin resmı úkimet tarapynan kórsetilip jat­qan «ádiletsizdikterge» qarsy shy­ǵýǵa, dinı emes memlekettik júıeni qarýly tóńkeris arqyly joıýǵa úndeıdi. Lańkestik uıym­dar úshin bul – ádettegi túsinik. О́ıtkeni, olardyń qurylý mıssııa­synyń ózi osyndaı qanquıly teris pıǵyldardan turady. Búginde halyqaralyq terrorızm qaýpi barlyq elde bar. Oǵan sońǵy ýaqytta Eýropa elderindegi jáne Túrkııadaǵy qandy oqıǵalar aıǵaq bola alady. Bul indetke qarsy turýdyń eń durys joly – tııanaqty aldyn alý sharalaryn júrgizý. Qoǵam músheleriniń dinı jáne dintanýlyq saýattyly­ǵyn arttyryp qana qoımaı, azamat­tyq belsendiligin kúsheı­tý, otan­­súı­gishtik sezimderine sony serpin berý, ǵasyrlar boıy qa­lyptasqan dinı tanym men rýhanı qundylyqtardy jań­ǵyrtý, mámileger, birlikshil, beı­­­bit­súıgish ulttyq minezder­ge qozǵaý salý qazirgi tańdaǵy ıdeo­logııalyq baǵdarymyzdyń negizgi tinderine aınalýy tıis. Tutastaı alǵanda, jahandyq terrorızmniń saldarymen kú­resýmen shektelmeı, paıda bolý sebepterin túbirimen joısaq, áldeqaıda úl­ken jetistikterge jete alamyz. – Báke, teris kózqarasqa eli­gip, jańylyp júrgen jas­tar­ǵa aǵa retinde ne aıtar edi­ńiz? – Men – Aýǵan soǵysyna qa­tysyp, talaı qandy qyrǵyndy kózimen kórgen jannyń birimin. Adamnyń soǵysty syrttan es­tip-bilgeni bir basqa da, qandy qasapty bastan keshirý bir basqa. Qazirgi kúnde «DAISh» sodyrlarynan qııanat kórip otyrǵan Taıaý Shyǵys jurtshylyǵyna da, teris ıdeıanyń jeteginde ketip, jat eldegi soıqanǵa aldanyp ba­ryp urynǵan bizdiń keıbir qarakózderimizge de óte aýyr syn saǵaty týyp tur. Beıbit el­diń basyndaǵy baǵyn ushyrǵan Sırııadaǵy soǵys aýmaǵynda lań­kesterdiń qatarynda júrgen qarakóz baýyrlarymyz ǵalamtor jelilerindegi jalǵan beınematerıaldarda kórsetetindeı alańsyz ómir súrip, jumaq-dáýrendi bas­tan keship jatqan joq, kerisin­she, olar óz bastarynan naǵyz qııa­met-qaıymdy ótkerip, basqa eldegi jat soǵysta ajal qushýda. Sondyqtan men búgingi jas­tarǵa aıdyń, kúnniń amanynda adaspańyzdar, táýelsizdik pen tynyshtyqtyń qadirin bilińizder, bastaryńyzdaǵy baqytty baǵa­lańyzdar der edim. Ata-ana, týǵan jerden artyq jumaq joq. Din-ıslamnyń shynaıy jolymen júrgiń kelse, Otanyńa, elińe, ata-ana, baýyrlaryńa qyzmet jasa, oqy, izden, eńbek et! Babalary­myz qanymen de, janymen de, arymen de qorǵaǵan týǵan jerge týyń tik! Imandy aıdaladan emes, aına­lańnan izde der edim... Bizdiń topyraǵymyzda ornyq­qan ıslam dininiń hanafı mazha­byna qatyp qalǵan qasań qaǵıdalar men birjaqtylyq jat dep oılaımyn. Men teris ıdeıalardyń jeteginde ketken bázbireýler aıtatyndaı, «saqalyń bir tutamnan aspasa, musylman emessiń» deý­shilerdi óz basym quptaı al­maı­myn. Másele tek saqalda bol­­sa, men kórgen Aýǵanstan dú­nıe­júzindegi ozyq elderdiń qatarynda bolar edi ǵoı... Men son­­dyqtan da Qazaqstan azamattaryn alaýyzdyqtyń áserinen basynan baǵy taıyp, soǵys órtine oranǵan alys-jaqyn elderdiń búgininen sabaq alyp, óz elimizde berik ornyqqan tynyshtyq pen kelisimdi qadirleýge shaqyramyn. Biz tútini túzý shyǵatyn qýatty el bolýymyz úshin ǵylymǵa, bi­lim­ge, jańashyldyqqa jaqyn bo­lyp, elimizdiń tutastyǵy men turaqtylyǵyn qashanda basty orynǵa qoıýymyz qajet dep bile­min. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan».