Jalyndap janǵan jyr...

Baýbek Bulqyshev esimin ýnıversıtettegi stýdenttik shaqta estidik. Jýrnalıstıka fakýltetine kelgen árbir stýdenttiń jata-jastana oqıtyn kitaptarynyń biri Baýbektiń jazǵandary bolatyn. Eń aldymen, professor Taýman Amandosovtyń leksııalarynan qanyq bolǵan Baýbek shyǵarmashylyǵy árqaısymyzǵa shabyt berip, ómirge qushtarlyǵymyzdy oıatatyn. Asa talantty jazýshy, búrkenshik aty «Taý uly» Muqan Imanjanovtyń Baýbekpen dostyǵyn ańyz etip aıtatynbyz. Keıinnen ámbebap jýrnalıst, pýblısıst Kamal Smaıylov aǵamyzdyń Bulqyshevtiń jaqyn atalas týysqany ekendigin estip, taǵy bir serpilgenimiz bar. Jýrnalıstıkada jastyq jigerimen, qalam qaıratymen tanylǵan eń jas talanttar Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń Baýbek Bulqyshev atyndaǵy syılyǵymen marapattalatyn. Baýbek Bulqyshev 1916 jyly Qaraǵandy oblysy, Ulytaý aýdanynda dúnıege kelgen. Qarsaqbaıdaǵy FZO mektebin 1935 jyly bitirgennen keıin, Almatyǵa jol tartady. Sóıtip, Almaty saýda-qarjy tehnıkýmynda oqı júrip, kóptegen óleńder jazady, «Balalyq shaq» poemasyn, «Aýyldan Almatyǵa» atty áńgimesin týǵyzady. Armany asqaq týma talant 1939 jyly «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde ádebı qyzmetker, keıin «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazetinde bólim meńgerýshisi bolyp eńbek jolyn bastaıdy. 1940 jyly Keńes Armııasy qataryna shaqyrylady da, Máskeý áskerı ýchılıshesinde oqıdy, orys tilin jetik meńgeredi. 1941 jyly fashıstik Germanııamen soǵys bastalǵanda, alǵashqy kúnderden-aq urystarǵa qatysady. Baýbek kóptegen óleńder jazyp, qalamyn qoldan tastamaıdy. Ol shyǵarmalaryn respýblıkalyq, odaqtyq baspasóz betterinde jarııalaıdy. Onyń «Almaty – meniń týǵan qalam» atty bitpeı qalǵan romany men «Aısulý» degen poemasy bar. B.Bulqyshevtiń shyǵarmashylyq daryny soǵystyń aýyr syn saǵattarynda erekshe kórindi. 1942 jyly 1 mamyrda «Komsomolskaıa pravda» gazetinde Baýbektiń «О́mir men ólim týraly» (jas qazaq áskeriniń haty) degen erekshe ottylyqpen jazylǵan otanshyl maqalasy jaryq kórdi. Munan keıin de «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń betinde jarııalanǵan «О́mir súrgim keledi», «О́mir bizdiki», «Mahabbat pen zulymdyq», «Shyǵysulyna hat», «Tyńda, Kavkaz!» atty rýhy bıik ǵajaıyp shyǵarmalaryn áıgili jazýshy Ǵabıt Músirepov qazaq tiline sheber aýdaryp, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde jarııalady. Baýbek pýblısıstıkasy óz zama­ny­nyń jelbiregen týyna aınaldy. Oǵan alyp eldiń túkpir-túkpirinen hattar aǵyldy. Onyń pýblısıstıkasy 40-jyldardyń alyp keńistiginde úlken rezonans týǵyzdy. Bul týraly Baýbektiń qalamdas dosy Muqan Imanjanov óz esteliginde Baýbek hat­ta­rynan úzindiler keltiredi: «Birinshi jarııalanǵan «О́mir men ólim týraly» áńgimesine baılanysty, ózi bylaı dep jazady: «Komsomolskaıa prav­da» arqyly patrıottardan statıam jóninde kóp hat alam. Ásirese, Ýkra­ına men Belorýssııanyń qyzdary kóp ja­zady. Redaksııa da quttyqtap, materıal surap 4-5 ret hat jazdy. Men bul kish­kentaı statıamen jastardyń júre­gine qobyz oınatsam kerek…», 1943 jylǵy 20 martta jazǵan bir hatynda: «Meni hat degen basyp ketti… Sovet Odaǵynyń burysh-buryshynan keledi» – deıdi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń betinde soǵys jyldary epıstolıarlyq pýblısıstıka erekshe qarqynmen damydy. «Maıdannan hat» degen arnaıy aıdar da ashyldy. Sol aıdar arqyly maıdandaǵy jaýyngerler ózderiniń elge degen ystyq sálemin udaıy jetkizip otyrdy. Eldegi, tyldaǵy eńbekkerler de maıdanǵa hattardy tolassyz joldady. Osy rette alǵash «Komsomolskaıa pravda» gazetinde orys tilinde, keıin «Sosıalıstik Qazaqstan» betinde Ǵ.Músirepov aýdarmasymen qazaqsha jarııalanǵan Baýbek Bulqyshevtiń pýblısıstıkalyq hattarynyń alatyn ornyna toqtalmaı ketý múmkin emes. Qazaq sóz óneriniń tarıhynda Baýbek Bulqyshev esimi altyn áriptermen jazylyp qaldy. Sonaý 1943 jyly qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Músirepov: «Onyń ocherk, maqalalary úlken sheberlikpen jazylǵan. Sovet jýrnalıst-jazýshylarynyń aldyńǵy qatardaǵylarynyń-aq aıta alatyn sózderi. Baýbek dúnıelik mádenıetpen, ár aǵymdy fılosofııamen jaqsy tanys, iri jazýshy bolǵaly kele jatyr edi. Qolynda myltyǵy, qaltasynda qalamy. Elimizdi qorlap, jerimizdi lastap júrgen nemis-fashısterine ekeýi de tas shoqpardaı tıedi. Qala­myn Otan soǵysynyń tilegine baǵyn­dyryp, Baýbek qazir kórkem ocherk sýretteýimen jazyp júr», – dep tebirene baǵa berdi. Baýbek shyǵar­malaryna erekshe súısingeni sonsha, Ǵabeń keıin «Komsomolskaıa pravda» gazetinde orys tilinde jaryq kórgen Baýbek pýblısıstıkasyn qazaq tiline tógildire tárjimalady. «Qazaq áskerı pýblısıstıkasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan ǵalym R.Ydyrysov óz zertteýinde Baýbek shy­ǵar­mashylyǵyna tutas bir ta­raý arnady. Bulqyshev pýblı­sıs­tıkasynyń alatyn orny týraly Ǵ.Ábishevtiń M.Qozybaevtyń, Q.Ábildaevtyń, M.Serikbaevanyń, N.Ýálıevtiń, t.b. zertteýlerinde de baǵa berildi. Baýbek pýblısıstıkaǵa óleńnen keldi. Bul onyń shyǵarmalarynyń basty ereksheliginiń biri. Qalamgerdiń qara sózben jazǵandarynyń bári de óleńdeı tógiledi, óleńdeı oqylady. Mysaly: «…El qorǵaýǵa er namysymen attanǵan bizdiń aldymyzda úlken bel jatyr, Shyǵysuly! Týǵan eldiń keleshegin saqtaýǵa biz mindettimiz. Endeshe, qazaq qyzdarynyń ǵasyrlar boıy «Elim-aı» dep sar dalany kúńirentip salǵan zarly ánin búgingi kúni jańa kúımen urys aldynda bir shyrqasaq, onyń aıyp-shamy joq. «Elim-aı» elin súıgen qyz júreginen shyqqan án. Elin súıgen er jigit qazirgideı zamanda «Elim-aı» dese ol ant! Ol sert! Urys aldynda jaýyngerdiń júregine tótenshe mahabbat quımaq, Shyǵysuly. Kel, shyrqatyp «Elim-aıdy» salaıyq. Qaıǵymen emes, jaýǵa bermeımiz elimizdi dep, jigerlenip salaıyq, qasiretpen emes, el úshin, jer úshin ólimge qarsy júremiz dep, sert bere salaıyq. Sen qaıda bolsań da, bizdiń daýsymyz qosylady»… Júrekten úzilip túsken bul monshaqtarda uıqas bolmasa da, ishki sezim ıirimderi bar, erekshe rýhty ekpin bar, sonysymen de – Elim-aı» degen óleń bolyp quıylyp túsken. Iá, Baýbek pýblısıstıkasyndaǵy lırızm – onyń basty ózgeshelikteriniń biri. Baýbek – pýblısıst óz qalamyn erkin siltedi, tabıǵı jazdy. «Qazaq halqy azbaǵan, tabıǵaty taza halyq» (Y.Altynsarın) ekenin taǵy bir márte dáleldedi. Sóıtip, tabıǵatynan aqyn qazaq halqynyń jan dúnıesin álemge aqtaryp saldy. Baýbek qalamynyń ushynda poezııa pýblısıstıkamen toǵysty. Onyń shyǵarmalarynda babalar jany, ekpindi, jigerli, qaıratty Mahambet rýhy bar. Sol Mahambet rýhy el basyna kún týǵanda: «…Bizdiń qazirgi ýaqyttaǵy ornymyz qandy maıdandaǵy qyzý urysta ǵoı. «Ereýil atqa er salmaı» bizdiń isimiz bitpeıtin, naǵyz qyzý kezeń osy emes pe, Shyǵysuly!» – dep Baýbek pýblısıstıkasy bolyp qaıta jańǵyrdy. Baýbek pýblısıstıkasynyń ekinshi bir ózegi – onyń fılosofııalyq qýaty. Oǵan da mysal kóp: «…Adam týady, adam óledi. Munda turǵan qaıǵy ne? Bul jaratylys zańy. Bizdiń shyǵys elderi «adam dúnıege kelgen qonaq, biraz qonaqtadyń, attanýyń kerek» desedi. Biraq adam dúnıege tek qana kelip, ásheıin ǵana attana bermeıdi: ol artynda oı qaldyrady, oıdan mura qaldyrady. Ol ómirge adam bolyp kelip, adam kúıinde qaıtady…» – munda – «О́ldi deýge bola ma aıtyń­darshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan», – degen uly Abaıdyń ómirlik fılosofııasy, Abaı rýhy bar. Baýbek óz pýblısıstıkasynyń ereksheligin óz sózimen bylaısha ashady: «Biz poezııany súıetin edik. Bos ýaqytymyzdy fılosofııaǵa beretin edik. «Adam júregimen sóıleskiń kelse – mýzykany úıren», – degen sonaý bir kompozıtorǵa biz neshe ret alǵys aıttyq eken! Biz mýzykany júregimizben tyńdaýshy edik…» . Sonymen Baýbek pýblısıstıkasyn qazaq áskerı pýblısıstıkasynyń shyńyna kótergen úsh bastaý bar. Ol – poezııa, fılosofııa, mýzyka. Osy úsh taraptan quıylǵan qýatty kúsh, serpindi sezim, asqaq oı máńgi oqylatyn Bulqyshev pýblısıstıkasyn týǵyzdy. Baýbek shyǵarmalary – eldiń búkil sana-sezim, kúsh-jigerin ortaq jaýdy jeńýge jumyldyrdy, joǵary patetıkalyq pafosty, sheshen tildi, halyq danalyǵyn óz oılaryna ózek etip qoldandy. B.Bulqyshev pýblısıstıkasy aýyz ádebıetiniń baı qazynasymen sýarylyp, tarıhı ańyzdardan, aıtystar men maqal-mátelderden, jyraýlyq poezııa úlgileri men sheshendik sózderden tamyr tartty. Jáne sol baı rýhanı mura maıdandaǵy jáne tyldaǵy derekti faktilermen, aqıqat oqıǵalarmen, baıandaýdyń qýatty mánerimen astasyp jatty. Sonyń nátıjesinde ótkir til, oıdy qysqa jáne dál jetkizýge qurylǵan ǵajaıyp pýblısıstıkalyq shyǵarmalar týdy. Ýaqyt óte kele, 1954 jyly, Qazaqstan Jazýshylarynyń III sezinde jasaǵan baıandamasynda Ǵabıden Mustafın Uly Otan soǵysy dáýirindegi ádebıetti sıpattaı kelip: «…Ádebıettiń eń kenje janrynyń biri – pýblısıstıka zor kúshke aınaldy. Áýezov, Muqanov, Músirepov, Toqmaǵanbetov sııaqty aǵa jazýshylardyń halyq ashýymen sýarylǵan maqala, ocherkteri óz aldyna, buryn úni estilmegen Bulqyshev sııaqty jastar okopta jatyp jaýyn oqpen ǵana atqan joq, ótkir maqala, ocherktermen de atyp jatty», – dep kórsetipti. Baýbek shyǵarmalary «Zaman bizdiki», «О́mir bizdiki», «О́shpes ómir», «Jaýynger máńgiligi», «Adamzatqa hat» atty taqyryptarmen birneshe ret kitap retinde basylyp shyqty. Eń sońǵy ret «Zaman bizdiki» degen atpen 1984 jyly jaryq kóripti. Sodan beri otyz jyldan astam ýaqyt ótti. Bıyl nebári 28 jasynda Ýkraına jerinde qaharmandyqpen qaza tapqan, ǵajaıyp pýblısıst, armanshyl aqyn, jaýynger-jazýshy Baýbek Bulqyshevtiń týǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Táýelsiz elimizdiń búgingi urpaǵy dara tulǵa Bulqyshevti máńgi este qaldyrý sharalaryn atqarý kerek dep oılaımyz. Onyń kitaby jańǵyra basylyp turýy kerek. Sondaı-aq jastyq jiger men ulttyq namystyń sımvolyndaı eskertkishi iri qalalarda ornatylsa, bolashaq urpaqty eldi súıýge máńgilik tárbıelep turar edi. Baýbek dese, jalyndaǵan ot kórem, Jaýǵa atylǵan jastyq jiger, kekpenen. Júreginen aqtarylǵan aq óleń Kók súńgideı dushpan oıyn kóktegen.   Baýbek degen qazaǵymnyń namysy, Saqtar menen sarmattardyń daýysy. Batys tórin oıran etken Edildiń Dúrkiregen attarynyń dabysy.   Baýbek degen Er Túriktiń semseri, Baýbek degen batyrlyqtyń ólshemi. Baýbek degen Erasyldyń naızasy, Baýbek degen О́r Abylaı eńseli.   Baýbek degen arystannyń aıbaty, Qashqan odan oımaýyty, oıraty. Qaharlansa orysqa da boı bermes, Han Keneniń qaıqy qylysh qaıraty.   Baýbek desem, taqymymda at oınap, Janarymda jarqyldaǵan ot oınap. Mahambet bop «Ereýil atqa er salmaı», Almaty bop jaýǵa shaptym atoılap.   Qara jerge boraı jaýǵan qar ózi. Aqyl, sezim, mahabbattyń bári – ózi. Baýbek degen bile bilseń, jas urpaq. Qazaǵymnyń ór rýhynyń – dál ózi! Baýyrjan JAQYP, QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, aqyn. ALMATY.