Tolǵanǵan júrekke taldaý

Aqyn júrek alqynady, talpynady... Alla bergen darynmen aq nıetti, adal tilekti jyr joldary aınalaǵa qaramaı, aıdalaǵa aǵyl­ǵysy, aqtarylǵysy keledi. Ondaıda kóp oılar, kóp muńdar da aıtylyp qalady. Keıde saıasatqa da shúıligip, maqtaıtyn dúnıeni dattap, dattaıtyndy maqtap ta qalyp jatady. О́ıtkeni, júrek saıasatqa baǵynbaıdy, ol tek ózindegi adal shyndyqty ǵa­na aıtqysy keledi. Biraq aqyl soǵan mursat bermeı, sabyr-sabyr dep salqyndatýǵa tyrysady. Ishte­gi qaınaǵan osy kúres syrttaǵy ystyqpen qosylyp, aqyn júregin alqymǵa ákeledi. Mundaıda aqyn: «Jal­ǵyzbyn, ketti úı ysyp, Keýdemdi oılar kerneıdi. Aqyl men sezim súıisip, Júrekke maza bermeıdi» dep jyrlaıdy. Aqynnyń alqynǵan júregindegi «kórikti kóńiline» oıdan oı týdyryp, sózdiń túbine úńiletin fılosoftar bolmasa, basqa adamnyń tanı qoıýy da qıyn. О́ıtkeni, «kóńildegi kórikti oıdyń aýyzdan shyqqanda óńi qashady». О́ńi qashqan oıǵa qana­ǵattanyp júrgender kóp, al kóńil túbindegi kórkin kóre alatyn­dar az. Kórnekti aqyn Jumeken Ná­jime­denovtiń óleńderine tereń tal­daý jasap, oı túbinde jatqan asyl­daryn tabýǵa osy kúngi oıshyl­dary­myzdyń biri, akademık Ǵarı­folla Esim kirisip, «Juldyzdy Jumeken» (Jalǵyzdyq fılosofııasy) atty kitap jazyp shyǵarypty. О́t­ken jyldaǵy oı-sana baǵytyndaǵy ol­janyń biri de osy kitap desek artyq emes. Aldymen fılosof Jumeken únindegi «jalǵyzdyqtyń» syryna úńiledi. «Atadan altaý, anadan tór­teý», «qalyń eli qazaǵynyń» ortasynda otyrǵan Abaı da «molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym tap shynym» degen edi ǵoı. Jumeken de jalǵyzdyqqa boı urǵan. «Jalǵyzdyq degen – syn naǵyz, Jalǵyz da bolǵan jan emen. Turamyz úsheý munda biz: Tynyshtyq, arman jáne men» deıdi ol. Bul ne degen jalǵyzdyq desek, kitap avtory ony: «Jalǵyzdyq sóz­ben túsindiretin, aıtyp taýsylmaı­tyn taqyryp. Álemdegi ótken-ket­ken ǵulama-oıshyldardyń bári tegis jalǵyzdyq týraly aıtqan, biraq sarqyp taýyspaǵan» deı ke­lip: Múm­kin ol «adamnyń perdesi ashyl­maǵan muńy bolar» deıdi. Saıyp kelgende, oıshyldyń jal­ǵyzdyǵy onyń shabytynyń qana­ty, júrek oty. Sonymen birge júrek qýaty aqyl men sezimniń birligi. Jeke jol, ózgeshe soqpaq izdegen talpynys, sondyqtan, pendelerden adalanyp, tynyshtyqty qalaǵan jan sezimi. Osyndaı oılar tógilip kelip, olar aqynnyń myna joldarynan qoldaý tabady: «Sál shydaı tur, aǵaıyn, men ónerde enshi alam, uqsamaıtyn eshkimge – jańadan bir jol salam. Saı qýalap jurt qusap, soqpaq qýman jymysqy, basqan izin eshkimniń ańdymaspyn timiskip...». Jumekende «jurtym meniń!» degen qaratpa tirkes bar eken. О́leńge «ústirt qarap bulǵaqtaıtyndar» onda ne tur deımiz ǵoı, baıaǵy. Sóıtsek, fılosof: «Jurt degen halyq emes. Jurt degen tegis halyqqa aıtylǵan sóz emes. Jurt halyqtyń jańalyqty bilgisi kelgen yntaly toby» deıdi. Qyzyl terrordyń kezinde bál­she­bekter qazaqtyń sózin de, túsi­nigin de, uǵymyn da repressııaǵa ushy­ratqan. Sonyń kesirinen qazaq uǵymyn us­tanýshylar az qalǵan. Jumeken osy azshylyqqa ǵana sózin arnap otyr, sondyqtan, «halqym meniń» dep qaratpaı, jurtym dep turǵany sol. Aqynnyń «túk uqpaıdy jartysy, shala uǵady jartysy» degen óleń jolynyń syry sol deıdi Ǵ.Esim. Osy sózderdiń shyndyǵyn qa­zir ómirde kúnde kórýge bolady. Áleýmettik jelilerdiń birine aqı­qatqa barynsha jaqyn shyndyq sózben oılar jazyp kórińizshi... Qudaı salmasyn, jazylǵan «pikir qosý­lardan» jurttyń jartysy túk uqpaıtynyn, jartysy shala uǵa­tynyna kóz jetkizesiń... Sonyń bári bál­shebekterdiń sózdi uǵa biletin, ony oryndy qoldana biletin qazaqtyń bar­lyq qaýymyn qýǵynǵa salyp, qyryp jibergendiginiń kórinisi eken ǵoı. Jumekeńde «Kishkentaı» atty roman bar. Sonymen birge «Kishkentaı» atty tolǵaý da bar eken. Bul ne qyl­ǵ­an tolyp ketken kishkentaılar deımiz biz. Sóıtsek, onyń tereń syry bar eken. О́mirde kishkentaılar kóp eken, olardyń jıyntyq ataý­y tobyr desek, sypaıy Jumeken olar­dy «kópshilik» deıdi. Aqyn ózin de «kishkentaılardyń» arasynan kóredi, alaıda, kishkentaımyn dep saryýaıymǵa salynatyn sana qa­maýyna túspeıdi: Áıteýir bir bilerim – kishkenemin, Uly isti álsiz qolmen istemedim. Jel bolyp shaıqaltam ba túbi osaldy, Myqtyǵa ózimde joq kúsh beremin! – deıdi aqyn. Jumeken Nájimedenov jyr­lary­nyń oıshyldyq qyrlaryna kóńil aýdaryp, olardyń tereń syrlaryn oqyrmannyń tarazysyna tartqan «Juldyzdy Jumeken» jınaǵynda osyndaı sátter óte kóp. Ony aqyn shyǵarmashylyǵyna fılosofııalyq sarap dep atasa da bolarlyq eken. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.