Qaterli isikke sananyń silkinisi qarsy turýy kerek

Elimizde 18 onkologııalyq ortalyq bolsa, solardyń ishinde tósekoryn sanynyń kóptigimen, qural-jabdyǵynyń jańalyǵymen jáne qoly jeńil, emi shıpa mamandarynyń kásibı biliktiligimen at ozdyryp turǵany Qaraǵandy oblystyq onkologııalyq dıspanser eken. Medısınalyq mekemeniń basshysy, kánigi hırýrg Muratbek Jumaqaev muny bizge naqty mysaldarmen dáleldep, baıandap berdi. Bıyl qurylǵanyna 70 jyl tolatyn onkologııalyq ortalyqtyń aýyz toltyryp aıtar jetistigimen qatar, sheshilmeı kele jatqan shetin máselesi de dırektormen arada bolǵan suhbat barysynda kórinis tapty. – Muratbek Dáýlethanuly, «onkologııa» degende adamdar sanasyn úreı bıleıtini jasyryn emes. Jurttyń kóbi osy sebepke baıla­nysty emdelýden qashqaqtap júre­di de, aýrýy ábden asqynǵanda ǵana baryp dárigerge júgiredi. Osy túıt­kildi qalaı joıýǵa bolady dep oılaısyz? – Adamdardyń sana-sezimin ózgert­peı bolmaıdy. О́ziniń densaý­lyǵyna atústi, salǵyrt qaraǵan adam – qoǵamǵa masyl. Jasyratyny joq, aýrýy ábden asqynyp, syrqaty meńdegen ata-anasyn alyp kelgendermen keıde qatty sóılesýge týra keledi. «Musylman balasy tańerteń turǵanda jasy kelgen ata-anasynyń qal-jaǵdaıyn suramaýshy ma edi. Osynsha halge qalaı jetkizdińder?!», dep ursatynym da ras. Sonda olardyń aıtatyn ýáji mynadaı: «Aıtýdaıyn aıtamyz-aý, tek ózderi ǵoı, aýrýhana dese beze-qashatyn...» Bul, árıne syltaý. Eger de, árkim egde tartqan týystarynyń ǵana emes, óziniń de densaýlyǵyna janashylyqpen qarar bolsa, keseldiń aldyn alý áldeqaıda ońaıǵa túser edi. Osy rette mynadaı jaıtty aıtpaı ketýge bolmas. Jyl saıyn bizdiń oblysta turǵyndardy skrınıngtik tekserýden ótkizýge qomaqty qarjy bólinedi. О́kinishke qaraı, bizdiń halyq bul tekseristerge nemquraıdy qaraıdy. Olar medısınalyq tekserý barysynda analızderdi jóndep tapsyrmaıdy. Sonyń nátıjesinde, aýyldyq jerlerdegi adamdardyń boıynda qaterli isikke qatysty qandaı dert baryn anyqtaý múmkin bolmaı otyr. Máselen, 3 myń halqy bar bir aýyldan toq ishek, tik ishek isigi bar bir de bir adam tabylmaıdy. Sebebi, belgili – halyq analızdi durystap tapsyrýǵa mán bermeıdi. Degenmen, sońǵy kezderi halqy­myzdyń sana-sezimi baıaý bolsa da ózgerip keledi. Osydan 50-100 jyldaı buryn halyqtyń ómir súrý jasy 50-diń muǵdarynda bolsa, qazir ol deńgeı uzaryp, 70 jastan asty. Zaman túrlengen, aınala tolǵan ıgi­likter. Sáıkesinshe, adamnyń ómir súrýge degen qulshynysy arta tú­se­tini zańdylyq. О́mirdiń naǵyz qy­zyǵy 50-60 jastan keıin bastalady. Sol sebepti, qazir adamdar óz densaýlyǵyna uqypty qaraı bastady. Der kezinde dárigerge kóriný, salamatty ómir saltyn saqtaý sııaqty ıgilikti istermen aınalysýǵa degen umtylys bar. – Qaterli isik aýrýlaryn emdeýdiń kúrdeli úderisten turatyny belgili. Sondaı-aq, sońǵy jyldardaǵy bul saladaǵy jetistikterdi de joqqa shy­ǵarýǵa bolmaıdy. Degenmen, búgingi medısına bul keseldiń al­­dynda qanshalyqty dárejede qaý­qarly? – Shartty túrde alsaq, rak aýrýlary tórt nemese bes satydan turady. Syrqattyń jańa paıda bolǵan kezi medısına tilinde «rak ınsıto» dep atalady. Birinshi satysynda qaterli isik kilegeı qabyǵyna ǵana bitedi. Osy jara ulǵaıa túsip, kelesi qabatqa ótken jaǵdaıda ony ekinshi saty dep sıpattaýǵa bolady. Dert túıin salyp, damı túsip, taraı bastaǵan kezdi úshinshi-tórtinshi satyǵa jatqyzady. Al endi, aýrý asqynbaı, birinshi jáne ekinshi satysynda turǵanda, ondaı naýqastardyń 95 paıyzyn emdep jazýǵa bolady dep nyq senimmen aıta alamyz. Álbette, osylaı bolsa jaqsy ǵoı. О́kinishke qaraı, is júzinde jaǵdaı múlde basqasha bolyp qalyptasyp jatady. Onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqandardyń 30 paıyzdaıy emge kónbeıtin, ábden asqynǵan ýaǵynda ǵana keledi dárigerge. – Ortalyqtyń zamanaýı medı­sınalyq qural-jabdyqpen, ozyq tehnologııalarmen qamtamasyz eti­lýi qandaı dárejede? – Oblystyq onkologııalyq dıspanserde tek qana pozıtrondyq-emıs­sıondyq tomograf (PET) qana joq. О́te qymbat turatyn bul apparattyń ekeýi Astana qalasynda bar. Jáne olardyń búkil Qazaqstannyń qajetin ashýǵa múmkindigi jetip tur. Al qalǵan qajetti dúnıeniń bári bizdiń ortalyqta jetkilikti. Jalpy, onkologııalyq aýrýlardy emdeýde dúnıejúzilik tájirıbede qoldanylatyn ádisterdiń túgelge jýyǵyn bizdiń ortalyq mamandary júzege asyra alady. Jańa tehnologııalardy engizip, olarmen jumys isteý úshin alys-jaqyn shetelderge baryp, tájirıbe almasyp otyramyz. Qural-jabdyq, apparattardyń deni halyqaralyq standarttarǵa saı. Damyǵan elderdegi tek ozyǵyn alýǵa tyrysamyz. – Onkologııa syndy asa kúrdeli sala­nyń mamanyna júkteler jaý­ap­­kershiliktiń mol ekendigi sózsiz. Osy turǵydan alǵanda, medı­sı­na­lyq kásibı maman tapshylyǵy sezile me? – Búgingi tańda bizdiń ortalyqta 96 dáriger eńbek etedi. Bulardyń bári de óz isiniń asa bilikti mamandary. Osylardyń ishindegi qyryqshaqty dáriger Qaraǵandy medısınalyq ýnıversıtetinde dáris oqyp, shákirt daıarlaıdy. Bir sózben aıtqanda, dál búgingi kúnde bizde kadr tapshylyǵy degen atymen joq. – Qaısybir suhbatyńyzda onko­­lo­gııalyq dıspanserdiń aldynda turǵan problema retinde ǵıma­rat­tyń tarlyǵyn aıtqanyńyz este. Bul shetin másele óziniń sheshi­min qa­shan tabar eken? – Ras, dıspanser ornalasqan bú­gingi ǵımarat óte tar. Qýyqtaı ǵana bólmelerde qyzmetkerler úshten, tórt­ten, tipti keıbirinde bes adamnan syǵylysyp otyrady. Al dálizde qa­ralýǵa kelgen adamdardyń ózi úıme-júıme bolyp turady. Bulaı bolmaýy kerek, árıne. Onsyz da kóńili pás bolyp, unjyrǵasy túsip kelgen naýqas jandar keń dálizde, jaılanyp otyryp óz kezegin kútýi kerek qoı. Amandyq bolsa, bıyl Qaraǵan­dydaǵy oblystyq klınıkalyq balalar aýrýhanasy jańa ǵımaratqa qonys aýdaryp, onyń ornyna bet-jaq súıek aýrýhanasy kóshiriledi. Al olar bosatqan ǵımarat bizdiń onkologııalyq dıspanserge berilmekshi. Sonda bizdiń hımııa terapııa, saýyqtyrý bólimsheleri sol ǵımaratqa ornalasatyn bolady. Osy sharýa sátimen iske asqanda, uzaq jyldardan beri qordalanyp kelgen másele sheshimin tabady degen úmittemiz. – Qaterli isikke shaldyqqan adam­dardyń operasııadan keıingi ómir súrý uzaqtyǵy belgili bir kór­setkishpen ólshene me? – Onkologııalyq aýrýlardy emdeý kórsetkishiniń nátıjesin mynadaı derekter arqyly anyqtaýǵa bolady. Eger de, qaterli isikpen aýyrǵan adam operasııadan keıin bes jyldan artyq ómir súrse – bul degenińiz óte táýir nátıje. Bul jaǵynan bizdiń onkologııalyq dıspanser alda tur. Elimiz boıynsha 55 paıyzdyq kórsetkishpen birinshi orynda kelemiz. Jalpy, bizdiń ortalyqta jylyna úsh myńnan astam operasııa jasalady, toǵyz myńǵa jýyq adamdy emdep shyǵaramyz. – Qaterli isik derti aýrýlaryn em­deýdiń eń tıimdi degen jolyn ataı alasyz ba? – Onkologııalyq aýrýlardy emdeý úsh baǵyt boıynsha júrgiziledi. Eń aldymen operasııa arqyly aýrý oshaǵyn tolyq joıyp, sylyp alyp tastaý ádisin aıtýǵa bolady. Odan keıin radıoaktıvti zattardyń sáýlesin paı­dalanyp, raktyń keıbir túrlerin tolyǵymen emdep, jazýǵa bolady. Úshinshi ádis – hımııa terapııasy kó­me­gimen ǵana emdeýge kónetin isik túr­­leri bar. Budan bólek, tereńge uıa sal­ǵan túıinderdi tek sáýle arqyly emdeý ádisi de qoldanylady. Áıtse de, kóptegen jaǵdaıda ota jasaýǵa júginetinimiz ras. Iаǵnı, emdeý ádis­teriniń tek myna túri ǵana tıimdi dep kesip aıtý tipti de múmkin emes. Bizdiń oblysta aýdandyq 29 onkolog maman bar. Al qaterli isik dertine shaldyqqandardy emdeý belgili bir ortalyqta bolǵanynyń durystyǵyna talas joq. Mysaly, bir adamnan aýrý tabyla qalǵan jaǵdaıda eń kemi jeti mamannan turatyn keńes tobynyń jıyny ótedi. О́ıtkeni, adam taǵdyry bizdiń qolymyzda turǵan soń, bul iske asqan jaýapkershilikpen qaraýǵa týra keledi. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» demekshi, mundaı jıynda ár mamannyń pikiri eskeriledi. Tek ortaq pikirge toqtap, tolyq kelisimge kelgende ǵana belgili bir sheshim qabyldanady. – «Jaman aıtpaı jaqsy joq», qa­terli isik aýrýlarynan saqtanyp jú­rý úshin adam balasy ne isteý kerek? – Latynda «kanserogenez» degen sóz bar, mundaǵy «kanser» «qa­terli isik» degen maǵynany berse, «genezıs» – «paıda bolý» degen sózdi bil­diredi. Qaterli isiktiń «qaınar kózi» – nashar ekologııa. Qalalar ósip, aýany lastaıtyn óndiris oshaqtary kóbeıgen saıyn isik aýrýlary da etek jaıa bastaıdy. Kanserogen degender zaýyt tútinderinde, boıaǵysh zattarda da mol bolady. Ásirese, boıaǵyshtardan keletin qaýip zor: olar syrtqa búırek tútiksheleri arqyly shyǵatyndyqtan, qýyq qaterli isigin týdyrýy ábden múmkin. Shylym men ýly tútinder de – kanserogender. Bulardyń kesirinen ókpe ragy týyndaıdy. Kúıgen maıǵa pisken, qatty qýyrylǵan, shamadan tys tuzdy tamaqtar da óz kezeginde asqazan qaterli isigin týdyrýǵa sebepker bolady. Sóz sońynda aıtpaǵym, ár adamnyń densaýlyǵy – baǵa jetpes qazynasy. Saıyp kelgende, derttiń der kezinde aldyn alý árkimniń qasıetti bory­shy. Al aýrýdyń ishindegi aýyry – qaterli isikke qarsy turý úshin biz­diń sanamyzǵa esen-saýlyǵymyzǵa saq­tyqpen qaraýǵa úndeıtin úlken sil­kinis kerek. Memleket basshysy óziniń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda densaýlyq saqtaý salasyn medısı­nalyq qyzmettiń sapasyn arttyrý boıynsha sony reforma, úlken ózgeristerdiń kútip turǵanyn atap ótti. Biz óz tarapymyzdan bul bas­tamalardy qoldaımyz jáne bar múm­kindikti salyp úles qosýǵa ázirmiz. – Áńgimeńizge rahmet. Aıqyn NESIPBAI, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.