Basym baǵyttar

Elbasynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamalyq maqalasyna oraı oı Jyl basynda Elbasy «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa bas­taıtyn jol» atty baǵdarlamasyn jarııa etti. Prezıdentimiz tarapynan «100 naqty qadam» Ult Jospary 2015 jyly usynylǵan bolatyn. 30 qarashadaǵy Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna kezekti Joldaýynda da bul jospar naqtylanǵan. Endigi másele jańa jyldyń basy – jospardy oryndaýdyń praktıkalyq kezeńi bolǵandyqtan, aldaǵy turǵan maqsattar men mindetterdi odan ári naqtylandyra túsetin kez keldi. Munda qandaı máseleler aıtyldy? Aldymen osy reformalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan 59 zań­nyń qabyldanyp, qolda­nysqa engizilgeni, budan bylaı reformalardy júrgizýge quqyqtyq kedergi joqtyǵy atalyp ótildi. Birinshi, memleketti kásibı­len­dirýge qatysty reformadaǵy mindetter. Bul boıynsha memlekettik apparatty je­tildirýge, tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Memlekettik qyzmet týraly» zańnyń jańa nusqasy qabyldandy. Ákimshilik memlekettik qyzmetshiniń qyz­met satysynda órleýi onyń biliktiligi men táji­rı­besiniń deńgeıine qaraı anyqtalýy belgilendi. Memlekettik qyzmetshige eńbekaqy men syıaqy tóleýde burynǵy teńgermeshilikten ary­lyp, onyń atqarǵan naqty jumysynyń kólemi men sapasyna oraı anyqtalmaq. Asa nátıjeli qyzmet úshin bonýstar tóleý júzege asyrylatyn boldy. Memlekettik qyzmet týraly zańnyń ne­gizgi normalary quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerine qatysty da qoldanylmaq. Ekinshi reforma máni quqyq tártibin jáne zańdylyqty ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan. On­daǵy naqtylyqtar mynalar: – Joǵarǵy Sot keńesi túbegeıli ózgeredi, onyń ­óz apparaty, quramy, ókilettiligi naqty­la­nady; – sot tóreligi bes satyly júıeden úsh satyly júıege – birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq júıege kóshedi; – iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy sheshýge arnalǵan mamandandyrylǵan alqa qurylady; – Sot jıýrıi túbegeıli qaıta qurylyp, ol sýdıalardyń is-áreketinde Etıkalyq kodeks­tiń buzylý máselelerin qaraıtyn bolady; – sottardyń tóraǵalarynda basqa sýdıalar qabyldaıtyn sheshimge yqpal etý múmkindigi joıylady; – memlekettik sot oryndaýshylary birtin­dep qysqartylyp, jeke sot oryndaýshylary damytylady; – jergilikti polısııa qyzmeti qurylady. Úshinshi reformatorlyq baǵyt – ındýs­trııalandyrý men ekonomıkalyq ósimdi qamta­masyz etý. – ekonomıka qyzmetindegi tranzaksııalyq (málimetter qorynyń bútindigin qamtamasyz etetin operasııa) shyǵyndar udaıy qysqar­tylady. – Salyqtyq jáne kedendik júıeler kirik­tiriledi, tekserýler ońtaılandyrylady, elek­trondyq baqylaý engiziledi; – 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap baǵany retteý alynyp tastalynady, onyń orny­na monopolııaǵa qarsy retteý men baqy­laý qu­ral­dary ǵana paıdalanylady; – 2017 jyly 1,7 mıllıon memlekettik kásiporyndar men mekemelerdiń, ulttyq kompanııalardyń qyzmetkerleri deklara­sııa­la­nýǵa jatatyn bolady, 2020 jyly barlyq jeke tulǵalar deklarasııalaýmen qamtylady; – shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý EYDU (Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy) tájirıbesine saı júrgiziledi; – 224 myń agroónerkásiptik keshen sýbek­tileri bar, solardaǵy jalǵa berilgen 97,4 mıllıon gektar jerdi ózderi satyp alýyna (onyń ústine kadastrlyq qunynyń 50 paıyzyn 10 jyl ishinde bólip tóleýge) múmkindik beriledi; – 102 mln. gektar zapastaǵy jerdiń aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizýge bolatyn 85,3 mln. gektary aýksıon arqyly satylatyn bolady; – «Samuryq-Qazyna» UÁQ, «Báıterek» AQ jáne «QazAgro» AQ-tyń memleket men­shigindegi asa iri 65 kompanııasy, «Samuryq-Qazyna» UÁQ, «Báıterek» AQ jáne «QazAgro» AQ-tyń quramyndaǵy 173 enshiles jáne táýeldi uıymdar básekelestik ortaǵa beriletin bolady; – táýelsiz sot júıesi, aǵylshyn tilin qol­daný jáne ınvestısııalyq rezıdenttik qaǵı­da­tyn engizý quqyǵymen jańadan qurylǵan «Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ju­mysy jandandyrylady; – 7 myń shaqyrym avtomobıl joldary qaıta jańǵyrtylady, olar aqy alý júıesi bo­ıynsha jumys isteıtin bolady; – 2022 jylǵa qaraı jol júrýden túsken alymdar 41 mlrd. teńgeni quraýy kózdelýde; – Tranzıttik tasymal 2020 jyly 33 mıllıon tonnaǵa (qazir 18 mln.), 2030 jyly 50 mln. tonnaǵa deıin ulǵaıtylady; – Almaty qalasynyń mańynda halyq­aralyq avıasııalyq hab qurylady; – qurylystyń smetalyq qunyn anyqtaý resýrstyq ádiske kóshiriledi, saraptaý isi jeke sektorǵa beriledi. Tórtinshi baǵyt – ult birligi. – Birlik joly jáne aza­mattyq birtektilik negizinde ulttyq dáıektilikpen qalyp­tas­tyrý úrdisi jalǵasady. Bola­shaǵy Birtutas Ultty dáıek­ti túrde nyǵaıtý júzege asy­rylady; – Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń qyzmeti qazaq­stan­dyq birtektiliktiń negizi retinde je­til­dirile túsedi; – Máńgilik El jalpyulttyq qundylyq retinde nyǵaıa túsedi; – Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qo­ǵamy ıdeıasy júzege asyrylady. Besinshi reforma – Qoǵamǵa esep beretin ashyq memleket. «Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy», «Jyl­jymaıtyn múlik ortalyǵy», «Zeınet­aqy­lar tóleý jónindegi memlekettik ortalyq» biriktirilip, solardyń negizinde «Úkimet – azamattar úshin» Memlekettik korporasııasy qurylady; – barlyq memlekettik qyzmetshiler ózde­riniń basshylyǵy bekitken jeke josparlar boıynsha jumys atqarady; – memlekettik organdardyń baǵdar­la­malyq qujattaryna revızııa jáne ońtaı­landyrý júrgiziledi; – aldaǵy kezde baǵdarlamalardy jospar­laý, ázirleý jáne júzege asyrý EYDU usy­nym­daryna negizdelgen 5 sheshýshi qaǵıdat – negiz­dilik, sabaqtastyq, transparenttilik, mo­nı­to­rıng jáne baqylaýdy saqtaý arqyly jasalady; – azamattar men zańdy tulǵalardyń saýaldary boıynsha, memlekettik qupııalar men ózge de zańdarmen qorǵalatyn qupııalardan basqa, memlekettik organdardyń barlyq aqpa­rattaryna qoljetimdilik qamtamasyz etiledi; – 2016 jyldan bastap ortalyq jáne jer­gilikti memlekettik organdarda avtonomdy, derbestik, jarııalylyq, merzimdi rotasııa qaǵıdattaryna negizdelgen jańa Qoǵamdyq keńester qurylady; – 4500-ge jýyq memlekettik fýnksııalar básekelestik ortaǵa jáne jergilikti ózin-ózi bas­qarýǵa beriledi; – jaqyn onjyldyqta jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna úsh deńgeıli (2016-2017, 2018-2020, 2020 jyldan ári qaraı) qosymsha óki­lettikter beriledi. Naqtylaı tússek, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organy 2016-2017 jyldary: – aýdan ákiminiń ózinen tómengi ákimdikter ákimi laýazymyna usynatyn kandıdatýrasy aýdan máslıhatyna jáne saılaý ótkizýge engizý úshin kelisiletin bolady; – ákimdi bosatý týraly máselege bastamashy bo­la alady; – aýdan ákimi usynǵan qolma-qol aqshanyń baqylaý shoty esebinen alynǵan múlikti ıelik­ten shyǵarý máselesin qaraıdy; – óz aýmaǵyndaǵy jer telimderiniń paıdalanylýyn baqylaıdy; – jergilikti jerdegi memlekettik mekeme­lerdiń basshylaryn taǵaıyndaý boıynsha usynystar engize alady; – jergilikti ózin-ózi basqarýdyń salyqtyq áleýetin, kólik jáne zańdy tulǵalardan jer salyǵyn alý quqyn alý jolymen kúsheıtetin bolady. 2018-2020 jyldary: – jergilikti ózin-ózi basqarý bıýdjetin aýdan máslıhatyna bekitken soń ony óz betinshe saty­lap qalyptastyrady; – ákimniń aýdandyq máslıhatqa bekitý úshin engizgen jergilikti qoǵamdastyq bıýdjetiniń jobasyn jınalystyń kelisýi jáne olardyń oryndalýy týraly esepti máslıhatqa usyný úshin qoldaıdy; – jergilikti qoǵamdastyqtyń kommýnal­dyq menshikti basqarý máselelerin qaras­tyrady; – turǵyndary 2 myń adamnan asatyn ákim­shilik-aýmaqtyq birlik úshin bıýdjetti aýdan­dyq máslıhattyń bekitýine usynady; – «Jergilikti ózin ózi basqarý kommý­nal­dyq menshigi» ınstıtýty engiziledi; – áleýetin ulǵaıtý maqsatynda selolyq okrýgter deńgeıinde ákimshilik-aýmaqtyq bir­lik­ti nyǵaıtý máselesin qaraıdy. 2020 jyldan bastap: – jergilikti ózin ózi basqarýdyń ókildi organy qurylady; – halqynyń sany 2 myń adamnan kem emes eldi mekenderde jergilikti ózin ózi basqa­rý­dyń derbes bıýdjeti engiziledi; – qoǵamdyq mańyzdy máselelerdi qamtı­tyn jergilikti bıýdjetterdiń jobalary bo­ıynsha azamattardyń usynystaryn jergilikti ózin-ózi basqarý organy derbes qaraı alady. El arasynda, túrli aýdıtorııalarda bolǵan kezimde: «Bul maqalada bálendeı jańashyldyq tappadyq» deıtinderdi kezdestirdim. Sondyq­tan «100 naqty qadamda» jáne El­basynyń sońǵy Joldaýynda aıtylmaǵan erekshe ózgerister jaıynda tyńdaýshylarymdy jáne oqyrmandardy qulaǵdar ettim. Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.