Qoǵam aldyndaǵy úlken jaýapkershilik

árkimniń jumys ýchaskesindegi eńbek tártibin qatań saqtaýdan bastalady Oblystyq memlekettik eńbek ınspeksııasy basqarmasynyń basshysy Qaırat PIShEMBAEVPEN eńbek zańnamasy talaptarynyń oryndalýy jaıly pikir­lesken edik. – Qaırat Sákenuly, El­ba­sy Ult Josparynda eko­no­mı­ka­nyń qar­qyndy dam­ýy eńbek qatynastarynyń ja­ńa túrin qalyptastyrý úderisine aıryqsha nazardy qajet etetinin atap kórsetti. Áńgimeniń álqıssasyn osy máseleden bas­taǵandy jón kórip otyrmyz. – Memleket basshysy barshamyzdy el ıgiligi jolyndaǵy eńbekke shaqyryp, búginde eńbek sheshýshi ulttyq faktorǵa aınalǵanyn únemi aıtýmen keledi. «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» maqalasynda jańǵyrtý úderisteri azamattar belsendiliginiń kúsheıýi­men, olardyń shyǵarma­shylyq áleýetiniń ashylýymen qosarlana júretinin, soǵan oraı quqyqtary men bostandyqtaryn belsendi qorǵaýǵa degen umtylystary keńeıetinin, qoǵamnyń ózin-ózi uıymdastyrý dárejesi joǵa­rylaıtynyn atap kórsetkeni málim. Áleýmettik jańǵyrtý saıasatynyń negizine shynaıy óndiristik eńbek shyǵarylyp, memlekettiń, jeke sektor men kásibı birlestiktiń árip­testik tetikteri bolatyn áleýmettik-eńbek qarym-qatynasynyń tıimdi modelin qurý mańyzdylyǵyn eskertti. Aldymyzǵa qazaqstandyqtardyń sapaly áleý­mettik úlgi-qalyptary men kásibı biliktiligi júıesin ekonomıkalyq belsendi turǵyndar arasyna engizý mindetin qoıdy. – Osy oıyńyzdy tarata aıtsańyz... – Búginde áleýmettik damýdyń jahandyq trendi jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyna ótýge baryp tireletinin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan adal eńbekke yntalandyrýdyń joldaryn tabý, onyń qoǵamdyq júıesin qurý áleýmettik jańǵyrtýdyń asa mańyzdy máseleleriniń biri bolyp tabylady. Jasyratyny joq, adamdar ózderiniń quqyqtary men bostandyqtaryn jaqsy bilgenmen, qorǵaýǵa kelgende túrli kedergilerge tap bolyp jatady. Oǵan saýatsyzdyq, belsen­diliktiń tómendigi, bıýro­krattyq kedergiler keri áser etedi. «Álemdik órke­nıettiń bar­­lyq qundylyqtary, barlyq ekonomıkalyq jáne mádenı baılyqtar adamnyń eńbegimen jasalady»,– dep Elbasymyz aıtyp ótkendeı, baqyt eńbekpen keledi. Tabysqa jetýdiń kilti – eńbekte. Olaı bolsa, masyldyq pen áleýmettik ınfantılızm sekildi qubylystardy eńserip, jeke adam men bıznestiń joǵary jaýapkershiligine, barlyq eńbek sýbektileriniń memleketke qatysty áriptestik ózara qarym-qatynasyna negiz­delgen eńbek qyzmeti men ıgilik­ke jańa tartymdylyq engizý kún tártibinde turǵanyn ańǵa­rý qıyn emes. Jańǵyrtý úderis­teriniń tabystylyǵyn kóp jaǵ­­­daıda evolıýsııalyq, ortaq jaýapkershilik, áriptestik qatysý, yntalandyrý qaǵıdattaryna negizdeýdiń mańyzdylyǵy maqa­laǵa basty ózek bolyp tartylǵan. – Eńbek zańnamasynyń oryndalý barysynda osy qaǵı­dattar tolyq saqtala ma? Oryn alǵan olqylyqtarǵa qarsy pármendi kúres sharalary qalaı júrgiziledi? – «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» Joldaýynda tek jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy ǵana syrtqy silkinisterge ornyqty, tıimdi ekonomıkanyń naqty negizi bolýǵa qabiletti ekeni, al Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Josparynda bul ıdeıany tabandy túrde ómirge engizý talaby alǵa tartyldy. Jańa eńbek kodeksiniń qabyldanýy, onyń Halyq­aralyq eńbek uıymy men EYDU-nyń eńbek standarttaryna beıimdelýi, eńbek sharty jaǵdaılaryn ózgertý rá­simderi zań­namalyq turǵyda ońaılatylǵan, eńbek ujymdarynda ózin-ózi basqarý, jumysshylar men jumys berýshilerdiń ujym­dyq kelissózder tetikteriniń qarastyrylýy arqaýlyq eńbek daǵdylaryn qalyptastyrýǵa degen óreli ózgeristerdi kórsetedi. Qoǵamda qansha sala bolsa, sonshalyqty alýan túrli ma­­­man­­­dyq bar. Ár salanyń jaýapkershilik júgi árqalaı. Eńbek zańnamasynyń oryndalýyn baqylaýda ınspeksııaǵa júkteletin jaýapkershilik zor. Biz óz quziretimizdiń sheńberinde kelip túsken ótinishter men aryz-shaǵymdardy júıeli sıpatta qaraı otyryp, jospardan tys tekserister júrgizýge de quqylymyz. О́ıtkeni, eńbek zańnamasynyń, eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý jónindegi talaptardyń saqtalýy memlekettik másele bolyp tabylady. Sonymen qatar, ujymdyq kelisim-sharttarǵa monıtorıng júrgizip, óndiristegi oqys oqıǵalardy zertteý­men de aınalysamyz. Eńbek qaýip­sizdigin qamtamasyz etetin jaýap­ty tulǵalardyń eńbekti qorǵaý jáne eńbek qa­ýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysyndaǵy uıymdastyrýshylyq qarym-qabileti men bilim-biliktiligi osyn­daı kezderde aıqyn ańǵary­lady. Byltyr 548 kásiporynǵa tek­seris júrgizilip, 1440 eńbek zańnamasynyń buzylǵany tir­keldi. 331 laýazymdy jáne zań­dy tulǵalarǵa 32,2 mıllıon teńge aıyppul salynyp, ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Májbúrlep oryndatý jóninde 28 sheshim qabyldandy. – Sóz arasynda Prezıdenttiń «jumys berýshiniń eńbek sharttaryn saqtamaýy tehnıkalyq qana másele emes, bul – adamdar ómiri. Tártiptiń joqtyǵy saldarynan týyndaıtyn baqyt­syz oqıǵalarǵa naǵyz eńbek jasyndaǵy adamdar zardap shegedi. Al olardyń asyrap otyrǵan otbasylary, balalary bar. Sondyqtan bul iste tártip ornatý kerek», degen talabyn eske ala otyryp, zań talaptarynyń buzylý sebepterin bilgimiz keledi. – Iá, Memleket basshysy eńbek adamynyń bedelin kóterý jóninde oqtyn-oqtyn oı qozǵaýmen qatar, óndiristegi eńbek qaýipsizdigin qamtamasyz etý men baqylaý jumys­taryn barynsha shıratý talabyn qoıyp otyr. Áleýmettik-eńbek daýlaryn týyndatatyn basty sebepterdiń biri eńbekaqynyń keshiktirilýi ekenin basa aıtqym keledi. Máselen, «SP «Transavto» JShS jumysshy-qyzmetkerler aldyndaǵy mol bereshegin áli kúnge deıin óteı almaı keledi. Mundaı daý-janjaldardyń aqyry óndiristik úderisterdiń tejelýi, bankrottyqqa ushyraýy sııaqty keleńsiz jaıttarǵa soqtyrýy múmkin. Ekinshiden, qaýipsizdik sharalarynyń jasalmaýy saldarynan óndiristik jaraqattardyń kezdesýi az emes. О́tken jyly 80 adam túrli dárejede dene jaraqatyn alyp, 9 adam qaza tapty. 2014 jylmen salystyrǵanda kórsetkishtiń tómendegeni baıqal­ǵanymen, jumys berýshi tarapynan qaýipsizdik talaptary áli de tolyq saqtala bermeıdi. Eńbek qaýipsizdigin qamtamasyz etýge tıisti mamandardyń óz mindetine salǵyrttyǵy negizgi sebep sanal­ǵanymen, jaýapkershilikten birinshi basshy da tysqary qala almasy anyq. О́kinishtisi sol, bıýdjettik mekemeler men aýyl sharýashylyǵy, qurylys, temirjol kóligi, shaǵyn jáne orta bıznes salalarynda qaıǵyly oqıǵalardyń azaımaýy oılantpaı qoımaıdy. Eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý máseleleri kún tár­tibinde ótkir tur. Elimizde qaýipsizdik jáne eńbekti qorǵaý aıasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq aktiler álemdik tájirıbege sáı­kes­tendirilgen. Eńbek qaýip­sizdigi jáne eńbekti qorǵaý nor­atıvterin jetildirý másele­leri boıynsha usynystarymyz quzyrly organdarǵa joldanyp otyrady. Júktelgen mindetterge sáıkes aldaǵy basty másele eń­bek zańnamasy, qaýipsizdik jáne eńbekti qorǵaý aıasynda aza­mattardyń kons­tıtýsııalyq quqyq­taryn saqtaý bolyp tabylady. Eńbek qatynastary sala­syndaǵy zańnamanyń oryndalýy erekshe baqylaýda ustalynady. Eńbek qatynastary salasynda ádilettilikti ornatý – bas­ty paryzymyz. Ult Josparyndaǵy daǵdarysqa qarsy jáne qurylymdyq jańarý­lar­dyń bes baǵyty boıynsha jańa áleýmettik saıasatty júzege asyrý eńbek ónimdiligin arttyrýǵa aıtarlyqtaı áser eteri anyq. Eńbek resýrstarynyń jumylǵyshtyǵyn joǵarylatý boıynsha birinshi kezekte eńbek kúshi artyq óńir­lerden eńbek kúshi jetispeıtin aımaqtarǵa mıgrasııalyq ynta­landyrýǵa baǵyttalǵan sharalardy kúsheıtý múmkindikteri qarastyrylǵan. Osyǵan oraı azamattarǵa áleýmettik qoldaýdy keńeıtý maqsatymen jumyspen qamtýdyń aýmaqtyq jańa jol kartasy jasalady. Bul rette bizdiń basqarmaǵa júkteletin mindet birqydyrý. О́ıtkeni, eńbek zańnamasy talabynyń oryndalýyn báseńdetýge bolmaıdy. Memleket eńbek bostandyǵy quqyna tolyq kepildik beredi. Eńbek bostandyǵy qyzmetkerdiń tańdaǵan jumys túrine tıesili. Sondyqtan jumys tańdaýda jumysshy qoǵamdyq áleýmettik kepildiktermen tanys bolýy shart. Iаǵnı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksine sáıkes jumysshy eńbekaqyǵa, jumys ýaqytynyń uzaqtyǵyn shekteýge, eń az merzimdi demalysqa shyǵýǵa quqyly. Bul memlekettik kepildikter jańa Eńbek kodeksinde aıqyndalǵan. Eńbek adamy osyndaı quqyqtyq máselelerden shet qalmaýy úshin quqyqtyq oqýlar uıymdastyrý belgilengen. Ekinshiden, eńbek zańdarynyń negizderin túsindirý jumystary júrgiziledi. Sonda ár adamnyń eńbek alańyndaǵy qoǵamdyq jaýapkershiligi nyǵa­ıyp, saýattylyǵy artady. Eńbek daýlary týyndaı qalǵan jaǵdaıda óz quqyǵyn qorǵaı alatyn kásibı maman retinde daralanady. Áriptestik qatysý qaǵıdaty boıynsha barlyq jumys memlekettiń, bıznes pen azamattyń tyǵyz ózara is-qımyly negizinde qurylyp, bılik memleket, qoǵam jáne jeke adam múddesiniń tepe-teńdigin qamtamasyz etetin bolady. Kóp jaǵdaıda eńbek qaty­nas­tary salasyn­daǵy zań buzýshy­lyqtardyń oryn alýyna baılanysty jeke tulǵalar qaıda baryp, kimge shaǵymdanaryn bilmeı dal bolyp jatady. Osyndaı kemshilikterdi boldyrmaý úshin azamattardy kún saıyn qabyldaý kestesi jasaldy. Dilgir problemalardy talqylaý, sheshý barysynda paıdaly keńester berilip, aqparattyq-taldaý materıaldary taratylady. Ǵalamtor jelisin paıdalanýshylar úshin arnaıy ınternet-resýrs jumys isteıdi. О́ndiristegi eńbek qaýipsizdigin kúsheıtý men baqylaý jumystaryn qamtamasyz etýdiń basqa da joldary keńinen qarastyrylatyn bolady. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken, О́mir ESQALI. «Egemen Qazaqstan».  Soltústik Qazaqstan oblysy.