Ýaqytpen úndesken úılesimdilik

Besinshi shaqyrylǵan Parlament Májilisin taratý jáne osy palata depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly sheshim der kezinde jáne aldyn ala jasalǵan utymdy qadam boldy. Bul jóninde burnaǵy kúni Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde BǴM Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory Zarema Shaýkenova men Qazaqstan saıasattanýshylar kongresi tóraǵasynyń orynbasary Arman Eshmuratovtyń qatysýymen ótken brıfıngte aıtyldy. Elimizdiń tabysty qadamdary aldyn ala oılastyrý nátıjesimen baı­lanysty ekendigin Fılo­sofııa, saıasattaný jáne dintaný ıns­tı­týty­nyń dırektory erek­she atady. «Bul elektoraldy naý­qandardy ót­kizýmen de baı­­lanysty. Kezek­ten tys parlamenttik saılaý tú­sinigin qabyldaýdy barynsha ońaılatý taktıkalyq qadam bolyp tabylady. Ult Jospary boıynsha qazaqstandyq armandy júzege asyrý arqyly eli­mizdiń bolashaǵyn qalaımyz, onyń basty qundylyǵy – bizdiń táýel­sizdigimiz», – dedi Z.Shaý­­kenova. Sarapshynyń paıymynsha, jahandyq jaǵdaı kúrt qubylýy múmkindigine baılanysty aldyn alý qadamdary álemdik eko­nomıka men geosaıasattaǵy ózgeristerdi eskeredi. «Jańa jyl­dan bastap jaǵdaı tipti de burys baǵytta órbýde. Azııa ǵa­na emes, sonymen qatar, Eýropa qor naryqtary da quldyraı bas­tady. Brent munaıynyń baǵasy psıhologııalyq deńgeıden de túsip ketti. Esesine, dollar quny artyp keledi, al teńge eki esege deıin arzandady», – dedi Z.Shaýkenova. Sa­rapshy sóz oraıynda ýkraın grıvnasy 400 paıyzǵa, orys rýbli de teńge sııaqty kóp tómendegenin aıtyp ótti. Qordalanǵan qarjy kózi de «tó­men syrǵı» túsýde. Mysaly, Qytaı ıýan baǵamyn ustap turý úshin 2014 jyldyń qyrkúıeginen bastap óz rezerviniń 11,5 paıyzyn, ıaǵnı 440 mıllıard dollar jumsaǵany belgili. Eýrazııa keńistigindegi Qazaqstan óz valıýtasyn sońyna deıin ustap turyp, tek 2015 jyldyń qyrkúıeginde ǵana erkin aınalymǵa jiberdi. Osy jyldyń jeltoqsanynda AQSh FRJ dollardyń eseptik mól­sherlemesin kóterip, ame­rıkalyq valıýtanyń qymbattaý úderisin týdyrdy. Sondyqtan da jumyldyrýshy faktordy qosa otyryp, qoǵamdyq kóńil kúıge yqpal etken oryndy. Munda saılaý úlken ról atqarady. Taǵy bir belgili bolǵany, 2015 jyldyń sáýirinde ótken pre­zı­denttik saılaý naýqany barysynda qoǵamdyq kóńil kúı negizgi «saıası ındıkatorlardyń» tepe-teńdiginiń saqtalýyna yqpal etkendigin kór­setken. Monıtorıng nátıjeleri qazaqstandyqtar shy­ǵyndaryn oń­­taılandyrý jónin­degi eskertpelerge barynsha mu­qııat­tylyq tańytqandyǵyn baıqatypty. Olar daǵdarystyń jaqyndap qalǵany jónindegi dabyl shyǵa bastasymen shyǵyndaryn azaıtyp, barynsha únemge kóshken. Syrtqy qıyndyqtar saldarynan áleýmettik kóńil kúıdiń tómendeýi jaǵdaıynda áleýmettik ólshemder jónindegi saıası ındekster turaqty bolyp qalýda, deıdi sarapshylar. Sonymen, qoǵamdyq-saıası kó­ńil kúı ındeksi 150,9 ball bolsa, osydan bir toqsan buryn ol 151,1 ball bolypty. О́tken jyldyń jeltoqsanynda júrgizilgen zert­teý­ler kórsetkendeı, 2015 jyldyń qyrkúıeginde jaldamaly eńbekten nápaqasyn tabatyndar sany 54 bolsa, jeltoqsanda 57 paıyzǵa deıin artqan. Taratyp aıtqanda, respondentterdiń 70 paıyzy turaqty tabys taba­tyndyǵyn jetkizse, 2015 jyl­dyń úshinshi toqsanynda ol 62 paıyz tóńireginde bolǵan eken. Z.Shaýkenova bul jaǵdaıdy «Nurly Jol», ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalar, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne ózge de salalardaǵy baǵ­darla­malardyń tıimdi jú­zege asa bastaýy jaǵdaıymen túsin­dirdi. «Munyń barlyǵynda turǵyn­dardyń bılikke, sonyń ishinde, Pre­zıdentke degen senimi jatyr. Bılikke senim ındeksi – qo­ǵam­dyq-saıası jaǵdaıdy toq­san saıyn monıtorıngteýdiń ıntegrasııalanǵan bazalyq kór­setkishteri. Bul – Pre­zıdentti, Parlamentti, polısııa­ny, Ult­tyq bankti qosa alǵanda, 14 memlekettik ınstıtýtqa degen senimniń kórsetkishi. 2015 jyldyń nátıjesi boıynsha ındeks 137 baldy quraǵany belgili. Elbasy tarapynan jarııalanǵan «100 naqty qadam» Ult Jospary Qazaqstan qoǵamyn damyǵan qoǵam kórsetkishterine sáıkes keltirýi tıis. Oǵan qol jetkizý úshin Parlament aıanbaı ter tógip, 80-ge tarta zańdyq qujattar qabyldady. Al Úkimet endi 1 myńǵa jýyq zańdyq aktini qabyldaýǵa ki­risip ketti. Aý­qymdy jumystar atqaryldy», dep atap kórsetti ınstıtýt dırektory. Parlament Májilisi zań shy­ǵarýshy organ retinde óziniń mıssııasyn atqarǵandyǵy da erekshe ataldy. Parlamenttiń qoǵamdyq qabyldaýdaǵy reı­tınginiń artýy da sondyqtan bolýy kerek, dep topshylady sarapshylar qaýymdastyǵy. Bul oraıda, Parlament demokratııa tiregi, halyqtyń ókildigi jáne qoǵamdyq qatynasty qamtamasyz etýshi, partııalar men azamattyq ınstıtýttardy tartýshy degen qoǵamdyq pikir qalyptasýda kórinedi. О́tken jyldyń qazanynda júrgizilgen taqyryptyq zertteýlerde respondentterdiń 54 paıyzy jeńiske jetken partııa Úkimetti qurýy júıesin qol­daı­tyn­­dyqtaryn kórsetken. Áıtse de basym kópshiligi eki­partııalyq júıege ótý, sonymen qatar, parlamenttik basqarý júıe­sine kóshý úshin áli erte dep sa­naıtyndyqtaryn jetkizipti. Prezıdenttik-parlamenttik júıe teń­­geriminde azamattar Qa­­­zaqstan tabysynyń kepilin «100 naqty qadam» Ult Jospary ereksheligimen baılanystyrýda. Saılaýǵa qatysty sózinde sarapshy turǵyndardyń negizgi bóligi saıası naýqannyń óz merziminde ótkeni durys degen pikirde bolǵandyǵyn jetkizdi. Munda azamattardyń turaqtylyq pen erteńge degen senimi jatyr. Alaıda, qazaqstandyqtar úshin naqty datany belgileý – qaǵıdatty másele emes. Búgingi tańda partııalarǵa jańa da buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaıda áreket etýge týra keledi eken. Qazirgi jahandyq jaǵdaılar tek ekonomıkalyq qana emes, sonymen qatar, ıdeologııalyq turǵyda da qal­qymaly kúı keshýde. Bul oraıda 2015 jyldyń jeltoqsanynda júrgizilgen zertteýler barysynda «Eger saılaýlar kelesi jeksenbide ótkizilse?» degen suraqqa respon­detterdiń 72,5 paıyzy «Nur Otanǵa» óz daýystaryn beretindigin bildirgen. Jalpy, bul turǵydan kelgende, «Aq jol», «Birlik», QKHP jáne «Aýyl» partııalary da perspek­tıvaly kórinedi. Búgingi tańda par­tııalarǵa qazaqstandyqtardyń saıası qundylyǵy men kóńil kúıiniń birqatar mańyzdy oıysýlaryn eskerýge týra keledi. Eger 2015 jyldy qarastyrar bolsaq, onda áleýmettik jeliler qatysýshylary sanynyń keńeıe túsýi nátıjesin baıqaýǵa bolady. Monıtorıng barysy kórsetkendeı, jyl boıy áleýmettik jeliler qa­ty­sýshylarynyń sany 34-ten 37 paıyzǵa deıin artqan. Jyl basynda jastardyń áleýmettik jelilerge qatysýy 59 paıyz bolsa, jyl aıaǵyna qaraı ol 65 paıyzǵa ósipti. Sarapshylar elimizdegi jáne álemdegi úderisterdiń jedel órbýde ekendigine nazar aýdartty. Son­dyqtan da 2016 jyl saıası turǵydan alǵanda, óte belsendi jyl bolmaq. Onyń ústine, 2016 jyldyń 12 qańtarynda AQSh prezıdenti Barak Obama sońǵy joldaýyn jarııa etse, kelesi saıası naýqanda demokrattar jeńiske jete ala ma, joq pa, ol jaǵy belgisiz... Al munyń óz kezeginde saıası, ekonomıkalyq, qarjy-valıýtalyq táýekeldermen astasyp jatqandyǵy aıtpasa da túsinikti. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».