Qaıyrymdy úmit múıisi nemese Jer shetine sapar

Aspanda Osy ýaqqa deıin qal-qaderimizshe biraz jerdi aralaǵan ekenbiz, birshama el men jurtty kórippiz, sol elderdiń sýyn iship, dámin tatyppyz. Sáýleti myńjyldyqtar tereńinen tamyr tartqan qalalarmen tanysyppyz, tabıǵaty ertegi men ańyzǵa laıyq óńirlerdi ta­ma­shalappyz. Sonyń bári de esimizde, kó­bisi hatqa túskendeı jat­taýly, jadymyzda qattaýly, áseri mol saparlar. Janyńdy tolqytqan, qýanyshqa bólegen ondaı uzaq joldar umytylýshy ma edi! Esińe alǵan saıyn olar seniń júregińdi shabaqtap, kóńilińdi shýaqqa bólep júretini taǵy ras. Sondaı uzaq joldyń biri Afrıka qur­lyǵynyń ońtústik shetindegi Qaıy­rymdy Úmit múıisine saparymyz edi. Ol múıis – shyn mánindegi Jerdiń sheti ekeninen burynnan habardarmyz. Kartaǵa qarasańyz odan ári el joq, jer taǵy joq. Odan ári tolqyn sapyryp, qaınap jatqan kók muhıt. Jerdiń sheti bolǵasyn da, oǵan jetý qaıdan ońaı soqsyn... Aldymen al­ty saǵatqa jýyq Ystambulǵa ushtyq. Ys­tambul áýejaıynda tórt-bes saǵat sandalyp, tý sıyrdaı shermıgen, ańsaǵaı boı­ly alyp laınerge jaıǵasqanbyz. Laınerdegi jolaýshylarǵa jasalǵan jaǵdaı áıbat, servısi joǵary dáre­jede bolǵanymen, on úsh saǵat boıy oryndyqqa jabysyp, aspanda qalyq­tap júrip alý aýyrlaý tıgen. Áıteýir ermegimiz – aldymyzdaǵy monıtorǵa qarap, qaı tusta ushyp kele jatqanymyzdy mólsherleımiz de, ıllıýmınatordan tómendi qyzyqtaımyz... Kishi Azııa túbeginen ótken soń Jerorta teńizin tumsyqtan kese týralaı tarttyq. Baıqaımyn, máremizge tótesinen salyp, Afrıkany qaq ortasynan tilip ótetin túrimiz bar. Ánekı, Kıpr aralyn janaı ushyp, Aleksandrııa qalasynyń týra ústinen shyqtyq. Tanyp kelemin, teńizdi jaǵalaı qonys tepken ejelgi shahardy anaý bir jyldary aptaǵa jýyq armansyz aralaǵanymyz esimde. Marqum, aıaý­ly apamyz Roza Berdiǵalıeva, dostarym Saýytbek Abdrahmanov pen Erlan Satybaldıev tórteýimiz Aleksandrııa kitap­hanasyn ashý saltanatyna qatysyp, júzge tarta qazaq kitaptaryn syılap qaıtqanbyz. Saýytbek «Álemge áıgili» aıdaryna «Kúlden kóterilgen» degen maqala jazǵan. Sondyqtan da bul qala týrasynda bizde áserge toly ájeptáýir estelikter qalǵan... Ánekı, búrkittiń tumsyǵyndaı teńizge suǵyna ıilgen túbek kórindi. Álemniń jeti keremetiniń biri – Aleksandrııa maıagi sol arada bolǵan desedi. Al qazir ol túbekte mám­lúk qandasymyz, boz jýsandy dalasyna qaıtpaı qalǵan Qaıtpaı sultan­nyń aq saraıy jarqyraıdy. Ony da tóbeden tanyp kelemin. Monıtor Kaır qalasyn qıysta qal­dyra bere, Nil ózenin boılaı ushyp kele jatqanymyzdy kórsetti. Bul mezgilde soltústik Afrıkanyń aspany ashyq, bulty sırek sııaqty, tómendegi jer bederi barsha boıaýymen, saı-sala, ózen-kól­derimen saırap jatty. Oń jaǵymyzda sap-sary bolyp sheksiz qum teńizi – Sahara qalyp barady. Nýbııa shóliniń ústindemiz. Sýdan jeri dalııa kósilgen jalpaq eken, ol eldiń ústimen uzaǵyraq ushtyq. Jumyr Jerdiń beldigi – ekvatordy kesip ótken soń, Ýgandanyń eteginen kókjıekte kúnmen shaǵylysqan áıgili Vıktorııa kólin anyq kórdik. Kól deıtin emes, shalqyǵan teńizge uqsaǵandaı. Shal­qardyń arǵy jaǵynda shoshaǵyn qar basqan Kılımandjaro bolýshy edi, tegi, tym alysta, kóz jetpes qıysta qalǵan-aý, kórinbedi. Bul mańaıdaǵy jerdiń bederi buıralanyp, qop-qoıý jasyl túske enip ketipti. Tómende ıt tumsyǵy batpas djýnglı desti biletinder. Basqa usaq-túıek sý qoımalaryn bilmedim, áıteýir júzdegen shaqyrymǵa moıynaǵashtaı sozylyp jatqan Tanganıka kólin tó­beden jazbaı tanydyq. Sodan keıin arada birer saǵat ótkende jasyl tús buı­dalanǵan shubar jazyqqa ulasyp, kúıgen terideı oıdym-oıdym saryala daq­tarmen aralasa bastady. Taǵy da sol bilgishter savannanyń ústimen ushyp kele jatqanymyzdy qulaǵdar etti. Tómende Tanzanııa, Zambııa, Zımbabve, Botsvana elderi birinen soń biri qalyp jatty. Osy elderdiń birazyna shekara mindetin atqaryp, arasyn qaq bólip jatqan Zambezı ózeni men onyń ınelikteı jińishke sý qoımasy da jarqyraı kórindi. Botsvanadan soń Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń baı­taǵyna ene bastadyq. Meniń ardaqty aǵam Marat Tataev óziniń jan dosy Altaı Tileýberdınmen ekeýi osy aımaqtyń savannalarynda jıi-jıi ańshylyq qu­ratyndaryn estigem... Arystan da, býıvol da, gazel de atyp, sháýli búr­kitshe qomdanyp túsken sýretterin de talaı kórgem. Mine, Ernest Hemıngýeı tamyljytyp jazatyn, jazyp qana qoı­maı, saǵyndyryp sýretteıtin na­ǵyz safarıińiz osy! Anaý joly osy aǵalarym aldaǵy jazda Grenlandııaǵa barýdy josparlap jatqan. «Aq aıýǵa barasyzdar-aý?» – dep eleń ete túskem. Aq aıý ókimet qamqorlyǵynda, ony atý­ǵa múldem tyıym salynypty, eshbir memlekette oǵan lısenzııa berilmeıdi eken. «Karıbý men qoıbuqaǵa barsaq degen oıdamyz» dedi. Soǵan qaraǵanda bul zamannyń sal-serileri Marat pen Altaı aǵalarym-aý dep qashanda olarǵa qyzyǵa qarap júrem. Jaqynda estidim – aǵalarym Grenlandııaǵa baryp ta kelipti. Bul Ońtústik Afrıkada 2013 jyldyń 13 qyrkúıeginde álem ǵalymdaryn dúrliktirgen sensasııalyq jańalyq ashylǵanyn oqyǵan edim... Budan 4 mıllıon jyl buryn ómir súrgen prımattardyń joǵary tıpi – avstralopıtek pen búgingi adamnyń, ıaǵnı «gomo sapıenstiń» arasynda ótpeli qandaı gomınıd-túr boldy? Avstralopıtek qaı kezde búgingi «ámbebap adam» keıpine aınala bastady? Ǵylymı álemde «aqtańdaq» qalǵan osy másele antropolog ǵalymdardyń basyn áýrege salyp, kópten beri tolǵandyryp júredi eken. Árıne, aradaǵy 4 mıllıon jyldyń tylsym jumbaǵyn sheshý ońaı deısiń be! Sodan, osy óńirdegi «Voshodıashaıa zvezda» atty úńgir túk­pirinen taǵy adam keıpindegi kóptegen súıekter tabylady. Zertteı kele olar avstrolopıtek pen búgingi adam arasyndaǵy ótpeli kezeńniń túri bolyp shyǵady. Budan 2 mıllıon jyl buryn ómir súrgen bul gomınıd adamzat tarıhyndaǵy jańa bet, ǵylymdaǵy jarqyn jańalyq dep tanylady. Jalpy Afrıka qurlyǵy, sonyń ishinde biz kele jatqan Ońtústik Afrıka «adamzattyń besigi» sanalatyny burynnan belgili jaıt. Myna jańalyq sol tujyrymdy odan beter nyǵaıtyp, tereńirek bekite túsipti. Alashabyr savanna qııa-jartasty, tereń shatqaldy, oıly-qyrly shoqa­laq taýlarǵa ulasqan kezde – biz me­jeli jerimiz Keıptaýn qalasyna jaqyn­daǵanymyzdy ańǵardyq. Arada saǵatqa jýyq ýaqyt ótken soń shalqyǵan muhıt ta kórinis berdi. Ataqty Atlantıka osy! Shetsiz-sheksiz kósilip, kókjıekte kók aspanmen astasyp kete barǵan. Dúrbi salyp shuqshııa úńilseń – kúnshiliktegi Antarktıdanyń da saǵymdanǵan sul­basyn kórýge bolady desedi. Kepeshin appaq qar basqan taýly túbekti jaǵalaı qonystanǵan úlken qalany alystan oraǵytyp, kók muhıtty tórinen bir aınaldyq ta, azynaǵan dala tósindegi ashyq áýejaıǵa eńkeıe bastadyq. Keıptaýn keıpi Biz Keıptaýn qalasyna keldik. Keıptaýn Ońtústik Afrıkanyń Iohannesbýrgten keıingi ekinshi astanasy, Jer planetasyndaǵy ásem qalanyń biri esepti. Memlekettiń qarjylyq ortalyǵy, mańyzdy eko­nomıkalyq aımaǵy. El par­lamenti, iri bankterdiń ofısteri, birshama úkimet keńseleri de osynda. Eń bastysy, Keıp­taýn – álemdegi eń iri portty qalalar qatarynda. Antarktıdaǵa attandyrylyp jatqan ekspedısııalardyń kópshiligi osy porttan sapar shegedi. Gollıvýdtyń birshama fılmderi Keıptaýnda túsirilgenin bilemiz. Jaǵa­laýdaǵy aqshańqan kottedjder, samaladaı jarqyraǵan appaq saraılar Amerıka men Eýropa qurlyqtaryn aýzyna qaratqan qarjy alpaýyttarynyń, el bıleýshileri men mıllıonerlerdiń jazǵy turaǵy. Aty álemdi áldılegen Gollıvýd kınojuldyzdarynyń jylyna bir ret kelip kóńil kóteretin, saýyq quryp, saıran salatyn jaılaýdaı jaıly mekeni. Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda resmı túrde on bir til qoldanylady eken. Solardyń ishinde kóp taraǵany – aǵylshyn tili. Kóshelerdegi jarnamalar, habarlamalar, mekeme ataýlary, bılbordtar negizinen osy tilde jazylatynyn kórdik. Keı jerlerde afrıkaans, zýlýss, kosa deıtin tilderdegi jazýlardy da kezdestirdik. Negizinde, shymqaı qara násil men záńgiler Afrıkanyń ortalyq aýdandaryn, ıaǵnı ekvatordyń arǵy-bergi jaǵyn qonystanǵan. Al Ońtústik Afrıkanyń ejelgi turǵyndary qońyr tústi pıgmeıler bolypty. Pıgmeıler alǵashynda gollandyqtarmen, keıinderi aǵylshyndarmen aralasyp, «býr» atty jańa násil shyǵarady. Eýropalyqtar olardy «túrli-tústi» dep atap ketken. Keıptaýn qalasyn bir jaǵynan bultpen talasqan soqtaly shyńdar men seńgir taýlar silemi qorshapty. Ekinshi jaǵy – shalqyǵan shyǵanaq, kúnshilikke sozylǵan altyn qum jaǵajaılar, aq­shańqan saraılar men kóz súısindirgen ásem qonaqúıler. Alty qurlyqtyń kitaphanashylary men aýzy dýaly qaırat­kerleri bas qosqan konferensııany betke alyp, bes adamdyq qazaqstandyq delegasııa da sharshap-shaldyǵyp jettik bul qalaǵa. Arada bir kún tynyǵyp, bylaısha aıtqanda, jańa klımatqa beıimdelip, keıingi úsh kúnde mynaý jahandyq ózgerister zamanyndaǵy kitaphananyń jurtshylyqty aqparattyq qamtamasyz etý mıssııasy, sıfrlyq tehnologııanyń basymdyǵy jaǵdaıynda dástúrli kitap oqý úrdisin úzip almaı, oqyrmanǵa qyzmet kórsetýdiń sony tásilderi, sondaı-aq álemdik aqparat almasýlar men kóne qoljazbalardy saqtaýdyń zamanaýı ádisterin talqylaýǵa arnalǵan túrli seksııalar jumysyna qatyspaqpyz. Osy saladaǵy sońǵy kezde paıda bolǵan ǵylymı jańalyqtar, ozyq tehnologııalarmen tanysyp, keneýli keńes qurmaqpyz, kesek taqyryptardy qozǵamaqpyz. TMD elderi kitaphanashylarynyń basyn biriktirgen BAE atty qoǵamymyz bar edi. Onyń qazaqshasy – «Evrazııa Kitaphanashylarynyń Assosıasııasy» dep atalady. Assosıasııa prezıdenti – Moskvadaǵy áıgili «Lenınkanyń» – búgingi Reseı memlekettik kitap­hana­synyń bas dırektory Aleksandr Vıslyı degen áriptes dosymyz. Ol kisi syrqattanyp bul qııanǵa jete almaı, men sol Vıslyıdyń atynan konferensııada sóz sóılep, TMD elderi atynan jınalǵan qaraala, saryala kópshilikke quttyqtaý aıtpaqshymyn. Munyń bári de jón ǵoı, resmı sharýalar óz retimen sheshile jatar. Bizdiń kóksegenimiz – áıteýir aıaq jetpes qııanǵa kelip qalǵan ekenbiz, el arasynda aty ańyzǵa aınalǵan Qaıyrymdy Úmit múıisine baryp qaıtý. Jerdiń shetin kózben bir kórý, qos muhıttyń túıisken tabıǵatyn kóńilmen sezinip, kókirekke túıý bolatyn. Keıptaýn – aýa raıy jaımashýaq, tabıǵaty jomart, ınfraqurylymy joǵary damyǵan zaıyrly qala eken. Jeltoqsannan bastap naýryzǵa deıin bul elde jadyraǵan jaz. Sol jazdyń ózinde mı qaınatqan aptap joq, temperatýra 25 gradýstan joǵary kóterilmeıdi. Al, bizdegi maýsym men shildege sáıkes keletin qys aılarynda temperatýra 10-15 gradýstan aspaı turdy, tek túnde ǵana plıýs 6 gradýsqa deıin tómendegenine ózimiz kýámiz. Qys aılary kóbinde boz sáýlege munartyp, jyly jańbyrly keledi eken. Qol bosaǵanda qalanyń kó­rik­ti ǵıma­rattaryn tamashalap, keme­leri jar­qyraǵan porttarymen, on­da­ǵan shaqyrymǵa sozylǵan qum­da­ýyt jaǵajaılarymen, ejelgi tas qamal­darmen, alýan maqsattaǵy mýzeı­lerimen shama-sharqymyzsha tanysýmen boldyq. Mýzeı demekshi, teńiz jaǵasynda «Qos muhıt akvarıýmy» atty týrısterdiń kóp keletin súıikti orny bar eken. Akvarıýmda úsh myńǵa tarta muhıt janýarlary jınaqtalypty. Jeti galereıaǵa bólingen osy akvarıým ishinde túrli akýlalar, balyqtar men tasbaqalar, mollıýskalar men shaıandar tolyp júr. Atlantıka men Úndi muhıttarynda kezdesetin jyrtqyshtar men teńiz ósimdikterin túgelge jýyq osy aradan kórýge bolǵandaı. Osy akvarıým ǵımaratynyń irgesinde, jaǵalaý mańaıynda «Nobel alańy» dep atalatyn demalys orny da óziniń ereksheligimen kóńil aýdarǵan... Aralarynda Nelson Mandela bar, bul alańda Nobel syı­lyǵyna ıe bolǵan tórt qaıratkerdiń qatar turǵan adam boıyndaı eskertkish-músinderi qoıylypty. Qaradomalaq balalardyń atalarynyń qasyna baryp, qolyn alyp, qushaqtap oınaǵandary qandaı jarasymdy deseńizshi! Eń qyzyǵy – qalada ár jyl saıyn jazdyń ystyq mezgili qańtar aıynda «Keıp-Karnaval» atty dástúrli án festıvali ótkizilip turatynyn estidik. Kóshe-kósheni án men bıge toltyryp, qalalyqtardyń qýanyshyna aınalǵan bul festıval biz kelerdiń aldynda, osydan bir aı shamasy buryn ýlap-shýlap ótip ketipti. 2010 jyly fýtboldan álem chempıonatyna arnalyp qalanyń irgesine ǵımaraty kóz tartqan kórkem stadıon salynypty. Chempıonatqa daıyndyq Keıptaýn qalasynyń damýyna dańǵyl jol ashqan desedi... Jańa úlgidegi bes pen jeti juldyzdy grand-otelder, jarqyraǵan meıramhanalar men sýpermarketter paıda bolyp, teńiz jaǵalaýy uzatylar qyzdaı jasanyp shyǵa kelipti. Qalanyń tústiginde «Stolovaıa gora» atty bıigine sabyrly saltanat uıalatqan muz jaldy erekshe taý silemi bar eken. Biz ony «Ústel taýy» dep qazaqshalaǵan boldyq. Kún saıyn tańerteń osy Ústel taýyn beldeýlep bozala tuman kilkı qalatyny qandaı ǵajap... Bul taý aımaqtyń týynda da beınelenip, Keıptaýn qalasynyń mártebeli sımvoly sanalatyn tárizdi. Alyp atandaı shógip jatqan jalpaq taýdyń ústi taqtaıdaı jazyq, alystan qaraǵan janǵa rasymen ústelden aýmaı qalǵan. Bul taýǵa jaıaý shyǵatyn jol joq, jan-jaǵy shaqyrymǵa sozylǵan quz-jartas, qarasań basyńdaǵy bórkiń túsedi. Tasqa órmeleýshi birer alpınıstiń arqan salyp, tyrmysyp joǵaryǵa shyǵyp bara jatqanyn kórdik. Bylaıǵy jurt pen qaptaǵan týrıster shapshyma jartasqa aspaly vagonetkamen tiginen kóterilip jatty. Júz qabatty ǵımaratqa lıftimen zaýlap shyqqandaı mıymyz aýzymyzǵa tyǵylǵan. Taý bıiginen etekte keń kósilgen ajarly qala men shyraıly shyǵanaq barsha kelbetimen jaıyla kórindi. Taýdyń shyǵys jaǵynda qarqaradaı qasqaıǵan taǵy bir zeńgir shyń munartyp jatty. Shyń basynda úlken zeńbirek bar desedi, ol kún saıyn saǵat 12-de gúrs etip belgi berip, tal tús bolǵanyn qalalyqtarǵa eskertip turady eken. – Sizder Keıptaýn qalasymen tanys­­tyq­taryńyzdy Kırstenbosh baǵy­nan bastańyzdar! – dep aqyl qosty afrıkalyq áriptesterimiz. Kırstenbosh – álemdegi eń tanymal botanıkalyq baqtyń biri sanalady deıdi. Baqtyń negizi Batys Keıp ólkesiniń tańǵajaıyp ósimdik baılyǵyn saqtap qalý maqsatynda 1913 jyly qalanypty. Biz bul baqtan nebir ádemi gúlderdi, jelegi jelpildegen tańǵajaıyp ósimdikterdi qyzyqtap, eshbir jerden kezdestirmeıtin ekzotıkalyq aǵashtarmen tanystyq. Munda ósimdiktiń 7300 túri ósedi eken, olardyń jarymyna jýyǵy tek osy óńirge ǵana tán endemık ósimdikter. Baý, sondaı-aq, shıpaly shópterge de asa baı desedi. Baqqa kire beriste Kap kolonııasyn qurýshylardyń biri Iаn van Rıbek 1660 jyly otyrǵyzǵan jańǵaq aǵashy men jaz ǵana emes, qys aılarynda da jap-jasyl bolyp jaınap turatyn alýan ósimdiktermen tanystyq. Zor aýmaqty alyp jatqan Kırs­tenbosh baýynyń shyǵys bóligi túrli músindermen tolyqtyrylypty. Alań­qaılar men gúlzarlar ishinde, ekzotıkalyq aǵashtar túbinde, bulaǵy syldyrap aqqan tasty jaǵalaýlarda Ońtústik Afrıka men Zımbabve halyqtarynyń qolynan shyqqan aǵashtan jasalǵan, pil súıeginen oıylǵan, mármárdan qashalǵan qaıtalanbas óner týyndylary taratylyp qoıylypty. Baýdyń ár tusynda adam shoshyrlyq alpaýyt dınozavrlardyń mýlıajdary da «jaıylyp» júrdi. Kırstenbosh baýynyń ataǵy ósim­dikter baılyǵymen belgili bolsa da, baýdyń ishinen alýan túrli qustar men sútqorektilerdi kez­destirgenbiz. Al, Ústel taýynyń jala­ma jartastarynyń bıik alqymyna uıa salǵan afrıkalyq qara búrkittiń birnesheýin baıqadyq. Jaıly klımat, malynǵan tabı­ǵa­tynyń arqasynda Keıptaýn arnaıy izdep kelip demalýǵa jannattaı jaıly meken eken. Keıp túbeginiń jotasyn jaldap taýǵa joryqqa shy­ǵýǵa, ol mańaıdan Afrıkanyń jabaıy tabıǵatyn tamashalaýǵa, jolaqtana bólingen keremet júzim alqaptaryn aralap, qumdaýyt jaǵajaıda boı sergitýge bolatynyna kózimiz jetti. Taǵylymdy tarıh Qala tarıhy Eýropa men Úndi saýda jolyn izdeý dáýirimen tyǵyz baılanys­ty bolypty. Afrıka qurlyǵyn aınalyp óter teńiz joly ashylǵan boıda Keıptaýnnyń órkendeý dáýreni bastalady. Naqtylap aıtqanda, 1652 jyly gollandııalyq Ost-Indııa kompanııasynda jumys isteıtin Iаn van Rıbek atty azamat osy mańaıdan ári-beri sabylyp ótip jatqan kemelerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin Ústel aılaǵynda saýda-sattyq ortalyǵyn jasaýǵa kirisedi. Sonyń arqasynda aılaqtyń tasy órge domalap, qalashyq jyl sanap emes, aı sanap qarqyndap damıdy. Baısaldy, bátýaly mekenge, berekeli, merekeli qalaǵa aınalady. Arada júz jyl ótkende bul mekendegi quldardyń sany erkin turǵyndardyń sanynan asa bastaıdy. Osylaısha Keıptaýn Eýropadan qonys aýdarǵan aq násildilerdiń menshiktengen óz qalasyna aınalyp kete barady. Van Rıbek Keıptaýnnyń negizin qalap qana qoımaı, 1662 jylǵa deıin osy óńirdiń, ıaǵnı Qaıyrymdy Úmit múıisiniń gýbernatory da bolypty. Bul aımaqty alǵash ıgergen de, jer­di ıemdengen de gollandyqtar bopty. Biraq, tabıǵaty totydaı túrlengen túbekke aǵylshyndardyń ańsary aýyp, arada júz jyldaı ótken soń saılanyp kelip soǵys ashady da, qalany basyp alady. Sóıtip, Keıptaýn qalasyn 1795 jyldan bastap brıtandyqtar basqarady. Brıtandyqtardyń lıberal basqarýy 1834 jyly quldyqtyń joıylýyna ákep soǵady. Quldyqtyń joıylýy – gollandııalyq qulustaýshy fermerlerdiń narazylyǵyn týǵyzady. Narazy bolǵan   12 myńnan astam fermer soltústikke údere kóship, óz betterinshe «Býr táýelsiz respýblıkasyn» qurady. Odan keıingi aıtýly oqıǵa 1899-1902 jyldarǵy «aǵylshyn-býr soǵysy» bolypty. Bul soǵysty Iohannesbýrgtiń altyn kenishine baqylaýdy óz qolda­ryna alý maqsatymen aǵylshyn ımperıa­lısteri bastasa kerek. Úsh jylǵy qan­tógis shaıqastyń nátıjesinde 1910 jyly quramyna Úmit múıisi kirgen «Ońtústik Afrıka odaǵy» qurylady. Odaqtyń alǵashqy premer-mınıstri bolyp býrlardyń burynǵy generaly Lýıs Bota saılanady. 1948 jyly saılaýshylar Ulttyq partııaǵa daýys bergennen keıin, násildik teńsizdik, ıaǵnı «aparteıd» júıesi resmı túrde zańdastyrylyp ketedi. 1960 jyly Sharpevıll atty meken­degi beıbitshilik sherýi kezinde polısııa 69 adamdy mert qylady. Bul oqıǵa maıǵa ot quıǵandaı órship, apar­teıdke qarsylyqty barynsha kúsheıte túsedi. Bılik te ońaılyqpen berispeıdi. Qarsylyq kúrestiń basynda turǵan Nelson Mandelaǵa «memleketke opa­syzdyq jasaǵan» degen aıyp taǵyp, qyran minez nar jigitterimen qosa qa­maýǵa alady. Osylaısha Mandela 27 jyl túrmede otyrady. Keıin abaqtydan bosaǵan soń ol óziniń alǵashqy jalyndy sózin Keıptaýn Ratýshasynyń aldynda sóılep, halyqty táýelsizdik jolyndaǵy azattyq kúresine shaqyrady. 1994 jyly Nelson Mandela eldegi demokratııalyq saılaýda jeńiske jetip, saltanatty túrde Ońtústik Afrıka res­pýblıkasynyń prezıdenti bolyp saılanady. Jalpylaı aıtqanda, Keıptaýnnyń qysqasha tarıhy osyǵan saıady. Qalaı desek te, erte zamandardan beri eýropalyqtardyń Afrıka qurlyǵyna qonys aýdarýynyń kindigi bolǵan, kári qurlyq úshin jańa dáýirdiń jarqyn betin ashqan ońtústik qıyr shettegi osy Keıptaýn qalasy eken. Biz qanǵa sińgen ádetpen bul qala­­nyń da álemge aty shyqqan qalam­gerlerin surastyrǵanbyz. Tize berse, halyqaralyq bedel alǵan ataqty adamdar munda jeterlik tárizdi... Eldiń eki jazýshysy ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyn ıelenipti. Onyń alǵashqysy – Nadın Gordımer 1991 jyly, ekinshisi – Djon Kýtzee 2003 jyly alypty. Gordımerdi oqymaǵan ekenbiz, al, Kýtzee meniń súıip oqıtyn jazýshymnyń biri-tin. Ásirese, «V ojı­danıı varvarov» atty myqty romanyn qatty baǵalaımyn. Biraq onyń Keıptaýnnan ekenin bilmeppin, uıatty boldyq. Bulardan basqa Alan Peıton, Eskıa Mfadele, Antdjı Krog degen de jazýshylardyń shyǵarmalarymen tanystyq. Keıptaýndyq áriptesterimiz kezinde aparteıdpen kúresip, talaı jyl túrmede otyrǵan, búginde kózi tiri Breıten Breıtenbah atty adýyn aqyndy aýyzdaryn toltyryp maqtap otyrdy. Sondaı-aq, jergilikti jastar halyq­aralyq týrnırlerde 29 dop soqqan Benı Makkartı degen fýtbolshyny pir tutatynyn kórdik. Muhıttar túıisken tus Alys-jaqynnan kelgen qonaqtardy Qaıyrymdy Úmit múıisine aparyp qaıtý konferensııa baǵdarlamasynda bar eken. Keıptaýnǵa kelgen besinshi kúni Fılıpp atty jarqyldaǵan orys azamatyn bizdiń topqa qosyp bergen. «Bul jaqta qańǵyp júrgen qandaı orys» desek, KSRO qulap, dúnıe astań-kesteńi shyǵyp jatqan toqsanynshy jyldardyń basynda Ýkraınanyń Donesk qalasynan jaıly jer, jarqyn turmys izdep jetipti. Sodan, orystildi mamanǵa zárý bop otyrǵan týrıstik fırmaǵa ornalasyp, abyroımen jumys jasap júrgen kórinedi. Bul óńir jerdiń kórki ekenine kóz jetkizgen soń jergilikti bir qońyr qyzben bas qurap, bala-shaǵa ósirip, myqtap ornyǵyp qalypty. – Ýverıaıý vas, eto vechnaıa ıdealnaıa zemlıa! – dep, Fılıpp maqtanyp qoıdy. Qyrtystanǵan shoqatty, oıqy-shoıqy qalyń adyrmen kele jatyrmyz. Tústik kókjıekte bir-birine ıek arta jaǵalasqan taýlar tizbegi Úmit múıisine deıin bizben jarysty. Jolaı «Qaıyrymdy Úmit múıisi» atty memlekettik qoryqtyń jerin jaǵalap óttik. «Savanna degenimiz osy» deıdi Fılıpp. Onyń aıtýynsha, joldan sál shyqsań boldy, myna uıysqan kedir-budyr butanyń ishi toly janýarlar men jándikter eken. Olardyń kóbisi adam úshin qaýipti. Ásirese, álemdegi eń ýly jylannyń biri – «kap kobrasy» dál osy qoryqty mekendeıdi. Ol eshteńeden qoryqpaıdy, jatqan jerin, terrıtorııasyn qorǵaı biledi. Adam túgili, arystandy shaǵyp sespeı qatyrady. Sondyqtan, kólikten shyǵyp shoshańdap, buta ishin aralap ketýge tyıym salynǵan. Eń qyzyǵy, bul túbektegi jańaǵy kobra da, buta men shópter de, basqadaı da ósim­dikter Jer sharynyń ózge eshbir jerinde kezdespeıtin endemıkter deıdi. Qoryqta «babýın» deıtin minezi shataq, erkinsip eldi ábden basynǵan, men úshin súıkimsizdeý kóringen maımyl kóp kezdesti. Bátshaǵarlar, jol shetinde shoqıyp basyn qasyp, bıtin syǵyp, eshteńeden qorqar emes. Avtoınspektor sekildi ári-beri ótken kólikterdi sanap otyrǵandaı. Maımyldyń búıtip erkinsıtini – olar ıesiz dalada emes, ta­bıǵat qoryǵynyń ishinde júr, ıaǵnı memleket qamqorlyǵynda. Súıkimsizdeý degenim – qolyńnan jemis-jıdek kórip, tamaq ıisin sezer bolsa, áı-sháı joq, jarmasyp tartyp alady eken. О́zi eki ıyǵyna eki kisi mingendeı qarýly, aqsıǵan azý tisi pyshaqtaı ótkir bul maımyldan aýlaq júrgen jón desedi. Oǵan áıel túgili, mynaý degen erkektiń shamasy jetpeıtin sııaqty. Maımyldan ózge, savannanyń ár tusynda jaıbaraqat jaıylyp júrgen antılopa-kıikterdiń birer túrin, zebra men túıequsty tamashaladyq. Jaǵalaýdyń ár tusynda biz «ıtbalyq» dep ataıtyn tıýlender, teńiz mysyqtary (morskoı kotık) kún kózinde shýaqtap, jurtpen shataǵy joq, maýjyrap uıyqtap jatty. Ásirese, bizdi qyzyqtyrǵan qanattaryn qomdap balpańdaǵan pıngvınder boldy. О́zderi jaǵalaýda tym kóp eken. Anaý aıazy aqyrǵan Antarktıda­dan pıngvınderdiń mynaý jerge qalaı kelgeni áli kúnge jumbaq. Bireýler aradaǵy úsh myń shaqyrymdy júzip ótken dese, kelesi top «ol múmkin emes» dep bastaryn shaıqasady. Ekinshi toptyń tujyrymynsha, pıngvınder munda «Koroleva Mod» jaǵalaýyndaǵy muzdyqtardan qulaǵan alyp aısbergtermen ilesip kelip qalǵan. Sodan osy aranyń jaımashýaq aýa raıyna ǵasyrlar boıy beıimdelip ketken. Dál qazir qoryqtyń alys tórin­de pilder de, qabylandar men múıiz­tumsyqtar da júrgenin estidik. «Arys­tan men býıvol qaıda?» dep edik, Fılıpp «О́le almaı júrsińder me» degendeı mysqyldaı qarap, muryn astynan myrs etti. Olardy kórý úshin arnaıy qaýipsiz-qamsaýly kólikpen, qarýly gıdpen shyǵyp, mynaý jyqpyl-jyraly savannanyń tereńine boılap ketý kerektigin aıtty. Obaly ne kerek, Fılıpp tanysymyz múıiske jetkenshe jaǵy tynbaı saıraǵan. «Kásibı gıd» dárejesine kóterilgeni baıqalady. Bilmeıtini joq, el men jerdiń tarıhynan bastap, jan-janýar, ósimdikter dúnıesin táptishtep tanystyrýmen boldy. – Men kóbinese múıiste orystildilerdi aralatýmen aınalysam. Reseıden de, Ýkraına men Bolgarııadan da biraz týrıs­terdi apardym. Qazaqtarmen mynaý Jer shetinde alǵash kezdesýim, – dedi Fılıpp. – Elge qaıtpaısyz ba? – dedik biz qa­zaqy áýenge salyp. Fılıpp oılanyp qaldy, sosyn: – Bizdiń elde soǵys. Mynadaı ján­nat­taı jerdi tastap, eńkeıgen endigi sha­ǵymda men eshqaıda da barmaımyn! – dep, qolyn bir-aq siltedi. * * * Negizinde Qaıyrymdy Úmit múıisi (Mys Dobroı Nadejdy) Afrıkanyń ońtústigindegi eń shetki núkte sanalmaıdy eken. Eń ońtústik núkte – Ine múıisi (mys Igolnyı) desedi. Kartadan Ine múıisiniń osy Úmit múıisinen ondaǵan shaqyrym shyǵys jaqta jatqanyn kórdik. Alaıda, alyp Afrıka qurlyǵynyń taýsylyp bermes jaǵalaýy dál osy Úmit múıisinde alǵash ret shyǵysqa qaraı kúrt burylyp, Atlant muhıtynan Úndi muhıtyna óter joldy aıqara ashyp beredi. Sol sebepti de, Úmit múıisi Afrıkanyń oń­tústik-batysyndaǵy shetki núkte esebinde. Kap túbegi dál osy arada mu­hıtqa naızanyń ushyndaı suǵyna enip, adamnyń úreıin alǵandaı túksıgen tik jarqabaqtar jasap jatyr. Tym tómende muhıttyń búktetilgen asaý tolqyn­dary jartas­tardy gúrs-gúrs urǵylaıdy. Oǵan eńkeıip qaraýdyń ózi tóbe shashyńdy tik turǵyzǵandaı. Múıistiń qatparly qyrynyń usharynda sándi músindeı asqaqtaǵan alyp maıak. Maıaktyń bıiginen qarasańyz – oń jaǵyńyzda Atlant mu­hıty, al shyǵys kókjıekte sozylyp Úndi muhıty shalqıdy. Eki muhıttyń túsi eki túrli. Antarktıdadan esken yz­ǵarly jel, Bengel dep atalatyn sýyq aǵys Atlant muhıtyn qysta da, jazda da salqyndatyp turady. Onyń sýy jazdyń ózinde 12 gradýstan joǵary kóterilmeıdi eken. Al Úndi jaǵy buıyǵy, jaz aılarynda 24 gradýsqa deıin jylıdy. Ásirese, ushaq bıiginen túsirilgen sýretterde eki muhıttyń eki túske boıalǵan aıyrmashylyǵy kózge badyraıyp-aq tur. Onysyn mamandar temperatýranyń aıyrmashylyǵy ǵana emes, eki muhıt sýlarynyń quramynyń da ártúrli bolýymen túsindiredi... Atlantıka qarakók túspen salqyn sazarsa, Úndi kókjasyl túspen kózge jyly ushyraıdy. Atlantıkaǵa qaraǵanda Úndi taıazdaý keletindikten, bul muhıtta tropıkalyq rıfter kóbirek kezdesetin sııaqty. Tarıhı derekter Afrıka qurlyǵynyń ońtústik-batys qıyryndaǵy teńiz saıa­haty árdaıym kúrdeli ári asa qaýipti bolǵanyn aıtady. Este joq erte zamandarda aýyzdyqsyz asaý tolqyndarmen alysyp júrekteri shaılyqqan portýgal, aǵylshyn, golland saıahatshylary «Úndistanǵa barý múmkin emes» dep ábden toryqqan, úmit úzgen tujyrymdar jasapty. Mundaı tujyrymnyń tamyryna balta shapqan oqıǵa – osy Qaıyrymdy Úmit múıisiniń ashylýy bolsa kerek. Ony ashqan portýgaldyq Bartolomeo Dıas degen armany asaý, kópti kórgen tájirıbeli teńizshi eken. Tarıhı qujattar mynany baıan etedi... XV ǵasyrdyń sońyna qaraı Portý­galııa koroldigi Afrıkany aınalyp, Úndistanǵa teńiz jolyn ashý áreketimen jantalasady. Sol úshin myqty kemelerin jaraqtap, bilikti ekspedısııalar jasaq­tap, olardy birinen soń birin alys saparǵa attandyrýmen bolady. Amal neshik, úmitin jelken, jigerin qaıyq etken nebir aımúıiz teńizshiler eline qaıtyp oralmaı, adam estimegen alys jaqtarda opat bolyp jatady. 1487 jyly mundaı almaǵaıyp tapsyrma kapıtan Dıasqa da júkteledi. О́kinishke qaraı, Dıas ta esek dámeli ózge saıahatshylardyń jolyn qushyp, kebin kıedi. Afrıkany jaǵalaı jyljyp, jergilikti halyqpen shaıqasa júrip, ábden qaljyraıdy. 1488 jyldyń mamyr aıynda ol Afrıkanyń eń ońtústik núktesine jaqyndaıdy. Dál osy múıiske jetkende surapyl daýyl bastalyp, shelektep nóser quıyp beredi. Kúndiz-túni ekilene soqqan daýyl kesirinen Dıastyń kemesi múıistegi túnergen jartastarǵa soǵyla jazdap, áıteýir qudaı saqtap aman qalady. Azyq-túliktiń tapshylyǵynan ashtyq jaılaǵan, boı jazdyrmaı nóserletken jańbyrdan mezi bolyp, damylsyz soqqan daýylymen arpalysqa shydamaǵan keme ekıpajy búlik shyǵarady. Dıas búlikshi teńizshilerdiń talabyn oryndap, elge qaıtýǵa májbúr bolady. Qaıtarynda osy bir quz-tastary adamdy jutyp qoıardaı úńireıgen úreıli jerge «Daýyl múıisi» dep at qoıyp ketedi. О́zi aılar boıy júzip, Portýgalııaǵa aman-esen oralady. Kelgen boıda «eger Afrıkany Daýyl múıisi arqyly aınalyp ótip, ári qaraı týralap tarta berse, erte me, kesh pe saıahatshylar mindetti túrde Úndistanǵa baryp tumsyq tireýi múmkin» dep, II Hýan koroldi ılandyrady. Úndistanǵa teńiz jolynyń ashylýynan dámeli ári jalǵandy jalpaǵynan basýdy ańsaǵan korolge Dıas qoıǵan múıis ataýy unamaıdy. Ol «Daýyl múıisi» ata­ýyn «Qaıyrymdy Úmit múıisi» degen ataýǵa aýystyrady. Dıas óziniń tomyryq ójettiginiń ar­qasynda 1497 jyly 8 shildede áıgili Vasko da Gamanyń ekspedısııasyna jol kórsetýshi retinde saltanatpen Lıs­sabonnan birge ere shyǵady. Sodan ol ózi salǵan marshrýtpen qarasha aıynda Qaıyrymdy Úmit múıisin aınalyp ótedi de, kemelerdi týralap Úndistanǵa bet burǵyzady. Osylaısha Vasko da Gama tarıhta Indııany ashýshy tuńǵysh eýropalyq bolyp qalady. Jol kórsetken Dıastyń esimi tarıh tuńǵıyǵynda ataý­syz joǵa­lady. Al shyndyǵynda qabynǵan qaban kóńili maza bermeı, koroldi bul saparǵa úgittegen, taǵy da ekspedısııa jasaqtap, oǵan basshy etip Vasko da Gamany taǵaıyndaýǵa kóndirgen Dıas desedi. Erjúrek kapıtan jol kórsetýshi retinde qanaǵatsyz qumarlyqpen Úndi eline ekinshi ret taǵy barady. Úshinshi joly dál osy múıistiń tóńireginde dúleı daýylǵa tap bolyp, kemesi jaǵalaýdaǵy tasqa soǵylyp, saparlas serikterimen birge qaza tabady. Osyndaı qaýip-qater, adam tózbes qıynshylyqtarǵa qaramastan, teńiz saıahatshylarynyń erligi beker bol­maǵany búginde barshaǵa aıan. Qazir adam­zat balasy Eýropadan da, Amerıka qurlyǵynan da Azııa elderine sý joldarymen saýda-sattyq maqsatynda ǵana qatynap qoımaıdy, týra osy jolmen áserge toly keremet týrıstik saparlarmen de baryp jatady. Kimniń de bolsa Afrıka qurlyǵynyń eń ońtústik núktesinde turyp, qara jerdiń sheti osy ekenin sezingisi kelmeıdi deısiz. Aq kontınent jaqtan soqqan sýyq jel­ge keýde tosyp, anaý saǵymdanǵan kókjıekte júzgen shaǵaladaı alyp aıs­bergti tamashalaǵysy kelmeıdi deısiz. Eń bastysy – Qaıyrymdy Úmit múıisinde eki uly muhıttyń toǵysqanyn qyzyqtap, sol sýlardyń eki tústiligin óz kózimen kórý de bir ǵanıbet emes pe! Táýbe deıik, myna biz dál osyndaı keremetti óz kózimizben kórý baqytyna ıe boldyq. * * * Muhıttyń qatty aǵysy men úzdiksiz soqqan daýyl búgingi qýatty tehnıkamen jaraqtanǵan teńizshilerdiń de úreıin ushyrady. Ásirese, Úndi muhıtynyń jyly aǵysy, Tynyq muhıttyń sýyq aǵysynyń túıisýinen dúleı tolqyndar jelkeni jelpildegen ejelgi aǵash keme­lerdi bylaı qoıǵanda, qazirgi temir qursaýly tankerler men laınerlerdi de qaq bólip tastaǵan oqıǵalar bolǵan. Onyń ústine, sýyq aǵystyń áserinen muhıt ústin jıi-jıi tuman basyp qala­dy da, kemeler muhıtta júzgen áıdik muztaýlarǵa (aısberg) jıi kezigetin sııaqty. Bulańytqan álgindeı muztaýlar bozala bulttarmen astasqan kezde – qaısysy bult, qaı tusta aısberg baryn teńizshiler aıyra almaı sandalady eken. Mundaı kórinis teńizshiler úshin asa qaýipti desedi. Ásirese, eski zamandarda kemelerdiń kóbisi álgindeı jaǵdaıda jolynan jańylyp, jartasqa soǵylyp jańqasha shashylyp jatady eken. Naqty derek joq, biraq osy mańaıda sýǵa batqan kemeler tórt júzden asatynyn kitaptan oqyp bildik. Bul aty-jóni belgili, esepke alynǵan, tarıhta deregi qalǵan kemeler ǵana. Al baılanys nashar eski zamandarda habar-osharsyz joǵalǵan, esepke kirmegen kemeler qanshama? – «Shtıl» dep atalatyn beıqam tynysh kúnderi qaıyqpen júrgende – teńiz tuńǵıyǵynda ón boıyn túk basyp, aıqysh-uıqysh jatqan baıaǵynyń aǵash kemeleriniń qańqalaryn, balyǵy jybyrlaǵan bertinginiń temir kemelerin men de talaı kórgem! – deıdi Fılıpp. Osylaısha, mynaý mazasyz aımaqta kemelerge jarqyrap jol kórseter, kemelerdi tasty jaǵalaýǵa soǵylýdan saqtandyratyn záýlim maıak ornatý qajettigi týady. Ásirese, 1853 jyly jergilikti bılik ókilderi muhıt jaǵalaýyn kezekti tekserisi kezinde kezdeısoq Múıiske syrǵı jyljyp kele jatqan taýdaı aısbergti kóredi. Bul kórinis bılik ókilderin kózderin sharasynan shyǵara qorqytsa kerek. Kóp uzamaı múıis bıigin­de baqylaý beketi men maıaktyń qurylysy bastalyp ta ketedi. Maıak 1860 jyldyń mamyr aıynda paıdalanýǵa beriledi. Ol Múıistiń eń joǵary núktesinde, muhıt deńgeıinen 271 metr bıiktikten oryn tebedi. Maıak sol kezdegi dúnıejúzi boıynsha myqty qurylystyń biri retinde tirkeledi. Ol 80 myń shyraqtan turǵan, 80 shaqyrym qashyqtyqtan jarqyrap kórinetin bolǵan, sóıtip, Ońtústik Afrıkadaǵy eń jaryq shamshyraq sanalǵan. Búgingi kúni osy múıiske aǵylǵan sansyz týrıster álemdegi eki alyp mu­hıt sýlarynyń túıisýin kórip qana qoımaı, shildeniń shilińgirinen bastap, qarashanyń qara ózegine deıin osy mańaıda júzip júretin kıtterdi de qyzyqtaıdy. Bul arada uzyndyǵy 15 metrge deıin jetetin kıtter jyl saıyn mahabbat meıramyn jasaıdy eken. Keıde top-tobymen appaq baýyrlaryn jarqyratyp, tóbesinen sýburqaqty atqylap qaraala kasatkalar da oınap ótedi. Múıistegi shánıgen shyńnyń alqy­myna deıin temir arqanmen órmelegen tramvaıǵa uqsas vagonetkaǵa otyryp jettik. Odan ári shyń basyna bura­lańy kóp taram-taram tas soqpaqpen kóterilgenbiz. Sonyń ózine saǵattan astam ýaqyt ketti. Soqpaq boıyna tóselgen malta tastardy kezinde sonaý etektegi muhıt jaǵalaýynan terip ákelgen desedi. Maıak turǵan bıikten mindetti túrde jaıaý qaıtý usynylady. О́ıtkeni, tómenge túser birneshe soqpaq bar. Olardyń muhıt jaq qabyrǵasy tas qamal. Sol qabyrǵalarǵa súıenip turyp, jel men sýdan mújilgen múıistiń qulama jaryn, qoj-qojqyna basqan buıra tas­tardy, sonaý tómende tar qoltyqty arsy-gúrsi qaýyp jatqan muhıttyń aqjal tolqyndaryn qyzyqtaýǵa bolady. Teńizshiler arasynda «revýshıe sorokovye» degen termın bar. Bul termın de osy mańaıda, Úmit múıisinen ońtústikke qaraı 40-shy endikke baılanysty paıda bolǵan. Onyń astarynan qorqynysh ta, qaýip-qater de ańǵarylǵandaı... Jer sharynyń ońtústik jartysharyndaǵy batystan soqqan jyn urǵandaı soıqan jel jıi-jıi daýyl turǵyzyp, talaı kemeni jańqasha shaqqan, talaı bozdaq sý túbine ketip sheıit bolǵan. Biz barǵan kezde kún ashyq bolǵany­men, kókjıek qalyń munarǵa bógip jatty. Alystaǵy munar astarynda bul­dyrap, oqta-tekte atqylaǵan bolymsyz sýburqaqty kózimiz shalǵan. Dúrbi ala shyqpaǵanymyzǵa ókindik, kıtter toby sol mańaıda, tym alysta júrdi. Sý betinde syńsyǵan aısbergterdi kó­re almadyq, biraq óńmenińnen ótip, azy­naǵan sýyq jel Muzdy kontınenttiń yzǵaryn myqtap sezdirgendeı bolǵan. – Úmit múıisi qasıetti oryn sanalady, – dedi Fılıpp. – Onyń shyrqaý bıiginde turyp, aldyńyzda kósilgen qos muhıtqa kóz jiberińiz de, ishteı tilek tileńiz? Shúkir, tilek degen bizde jetedi ǵoı. Eldiń tynyshtyǵy, dos-jarandardyń amandyǵy, bala-shaǵa, nemerelerdiń bolashaǵy degendeı, biz de biletin birer du­ǵa­myzdy ishimizden qaıyryp, bet sıpadyq. Arýaq keme Minekı, arada tórt ǵasyrdan astam ýaqyt ótti, kúni búginge deıin dúnıejúzi teńizshileriniń qutyn qashyryp, záresin alǵan bir tylsym ańyz bar. Álem áde­bıetinde ol «letýchıı gollandes» degen atpen jurtqa málim. Maǵynasyna qaraı   qazaqshalasaq, «arýaq keme», «eles keme» degenge keletindeı. Osy «arýaq keme» jaıyndaǵy áp­sana Uly Geografııalyq Ashylymdar dáýirinde, dál osy Qaıyrymdy Úmit múıi­simen baılanysty paıda bolǵan eken. Jalpy, «arýaq keme» týraly aqı­qat pen ańyz aralas materıaldar álemdik baspasózde jetip artylatynyna kózimiz jetti. Biz de Keıptaýnnyń kitap dúkenine arnaıylap atbasyn buryp, osy taqyrypqa baılanys­ty biraz kitaptar men albomdardy qorjyndap qaıtqanbyz. «Arýaq keme» tóńiregindegi álgi ańyz-ápsanalar mynaǵan saıady... 1600 jyldardyń basynda gollan­dııalyq bir keme Amsterdamnan shyǵyp, Batavııaǵa (búgingi Djakarta) sapar shegedi. Keme kapıtany gollandyq qaısar teńizshi Van der Dekken eken. Keme Afrıkanyń qıyr ońtústigindegi Qaıyrymdy Úmit múıisin aınala bergen jolynda alasapyran daýylǵa tap bolady. Aınadaı jarqyraǵan ashyq kún aıaq astynan qara túnekke aınalyp, jasyn jarqyldap, aspan men jerdiń albastydaı oıran-topyry shyǵady. Teńizshiler jantalasyp daýylǵa qarsy turyp, ke­meni aman alyp qalý úshin tyrysyp baǵady. Shoshyǵan teńizshiler «keıin qaı­taıyq, tynysh aılaqta daýyldyń basylýyn kúteıik» dep kapıtanǵa jalynady. Biraq tentek kapıtan olarǵa qaıtý týraly oılaýǵa da tyıym salady. Kerisinshe, ol aspanǵa alaıa qarap, qos qolyn erbeńdetip laǵnet aıta bastaıdy. «Men qudiretti teńizshimin, sondyqtan seniń qarsylyǵyńa qaramaı kememdi bul múıisten aman alyp ótem, kór de tur!» – dep kúsheıip aıbat shegedi. Kenet, kemeniń ústinde bultpen aralasqan adamnyń bet pishini paıda bola ketedi. Ol ózin Jaratýshynyń jibergen ókili ekenin, qudaıdyń quly Van der Dekken myrza jańaǵy ǵaıbat sózin qaıtyp alýyn suraıdy. Bas kıimin sheship, tizerlep keshirim ótinýin talap etedi. Barǵan saıyn ekpindeı túsken qara daýylmen alysam dep ashýǵa mingen kapıtan onyń sózin aıaǵyna deıin tyńdap ta bolmaı jatyp, tapanshasyn sýyryp alady da, bult-eleske qarata atyp jiberedi. Sol-aq eken, Qudaıdyń ókiliniń kúrkiregen susty daý­syn bári estıdi. Ol dál osy sátten bastap myna keme de, onyń kapıtany da, teńizshiler de endi qaıtyp demalmaıtynyn, eshqashan jaǵaǵa shyqpaıtyndaryn aıtyp, qııamet kúnine deıin muhıttar men teńizderde qańǵyp júre beretinderin aıan etedi. Sender ólseńder de qańqalaryń kemeni basqaryp, qarsy jolyqqan ózge kemeler men teńizshilerdiń záre-qutyn qashyryp, máńgilik qorqynyshyna aınalatyn bolasyńdar deıdi de, ǵaıyp bolady. Bul ańyz tez-aq umytylyp keter me edi, kim bilgen. Alaıda, sodan keıingi jyldary Keıptaýn aımaǵynan, Úmit múıisiniń mańynan «arýaq kemeni» kórgen elge qadirli, jurtqa syıly, sózi ornyqty adamdar da tabyla bastaıdy...