Oqýlyq jazýda on ustanymǵa súıenemin

«Ustazdyq etken jalyqpas, úıretýden balaǵa» dep keletin hakim Abaıdyń osy sózi qanshama urpaqtyń sanasynda saqtaýly. Sol sózdi úıretken de, jalyqpaı jattatqan da muǵalim deıtin mamandyqtyń tutqasyn ustaǵan tulǵalar emes pe. Jurt balasyn jatsynbaı, baýyryna basyp baýlyǵan jandardyń ult urpaǵy úshin sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Osyndaı saýapty da jaýapty qyzmettiń tizginin ustap, el erteńine eleńdep júrgen ustazdardyń biri Almaty qalasy M.Bazarbaev atyndaǵy № 138 qazaq gımnazııasy geografııa pániniń muǵalimi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri», Geografııadan respýblıkalyq ataýly mektep jetekshisi, Reseı Jaratylystaný akademııasynyń korrespondent-múshesi Uljalǵas Esnazarovamen áńgimelesken edik. – Bilim berý salasyndaǵy jetken jetistikterińiz, ózińiz tárbıelep júrgen shákirt­terińizdiń el damýyna qosyp jatqan úlesteri jaıly aıt­sańyz. – Jas urpaqqa sapaly geo­grafııalyq bilim berýde jetken jetistikterim úshin QR Bi­lim mınıstrliginiń Qurmet gramotasymen (1991,1992 j.), «Bilim berý isiniń úzdigi» tós belgisimen (1993j.) marapattaldym. Geografııa ma­mandyǵy boıynsha dosent, al pedagogıka mamandyǵy boıyn­sha professor ǵylymı ataǵynyń ıegerimin. Al 2014 jyldyń 23-27 mamyr aralyǵynda Shveısarııanyń Jeneva qalasynda ótken HΙΙ ha­lyq­aralyq «Eýropalyq Sapa úshin Gran-prı» konkýrsyna qatysyp, «Bilim salasynda dástúrdi saqtap, ınnovasııa engizgeni úshin» nomınasııasy boıynsha «Eýropalyq Sapa úshin Gran-prı» laýreaty atanyp, Altyn medalmen marapattaldym. Osy eńbekterim úshin Fran­­­­sııa­nyń astanasy Par­ıj qalasynan 2015jyly Fransııa ónerkásibin da­mytýǵa qol­ǵabys etýshi Ulttyq Assosıa­sııasynan (SEIN) «Bilim men ǵylymdy damytýǵa qosqan úlesi úshin» Altyn medalimen marapattalǵanym týraly qýa­nyshty habar keldi. SEIN Assosıasııasy Al­tyn medali 1801 jyly Bi­rinshi Konsýly Napoleon Bonaparttyń dekretimen taǵaıyndalǵan eken. Sol ýaqyttan beri bul me­­dal­men dúnıejúzi elderi eko­nomıkasynyń damýyna zor úles qosqan jáne ǵylymı zertteýleri jarqyn jetistikke jetken adamdar marapattalyp keledi. SEIN Assosıasııasy birinshi Altyn medalimen Jerorta teńizi men Qyzyl teńizdi qosyp turǵan Sýes kanaly qurylysyn basqarǵan ári arhıtektory Ferdınand de Lessep (1869j.) marapattalǵan. Odan keıingi jyldary Fran­sııanyń sımvoly bolǵan Eı­fel munarasynyń avtory ári qurastyrǵan ınjener Gýstavo Eıfel (1886j.), alǵashqy telegrafty oılap tap­qan aǵylshyn ónertapqyshy Charlz Ýıtstoýn (1873j.), birin­shi kınematografııalyq apparatty jasaǵan, attary álemge belgili aǵaıyndy Lýı jáne Avgýst Lıýmerler (1895j.), tuńǵysh fotosýret jasaýdy oılap tapqan Nepsý men Dagerý, qazirgi mıkrobıologııa men ımmýnologııa negizderin salǵan Lýı Paster (1873j.) jáne basqa da kóptegen ataqty ǵalymdar men ónertapqyshtar ıelengen. Osyndaı marapatty alý men úshin úlken mártebe. Al, shákirtterime keletin bolsam, mamandyǵy boıynsha jaqsy eńbek etip aty shyq­qan oqýshylarymyzben maqtanamyz, aldymyzda otyr­ǵan jas shákirt­terge mysal retinde aıtamyz. Mysaly, 1989 jyly geografııa páni boıynsha ótken Birinshi res­pýblıkalyq olımpıadada eki oqýshym II dárejeli dıplommen marapattaldy. Karmenova Bota men О́nerbaeva Sáýle (qazir ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń dosenti, 2013 jyly «JOO úzdik oqytýshysy»). Saıyn Arýjan geografııa páninen ótken ekinshi-úshinshi Respýblıkalyq olımpıadada eki márte I dárejeli júldegeri bolǵandyqtan, QazUÝ-diń geografııa fakýltetine kon­kýrs­tan tys qabyldanǵan bo­latyn. Bilim salasyn damy­týdaǵy qosqan úlesim úshin Elbasynyń 1998 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy Jarlyǵy boıynsha «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri» qurmetti ataǵy berildi. – Oqýlyq jazýdyń ońaı emes ekeni belgili, sóıte tu­ra osy qıyn iske bel býyp kelýińizge ne sebep? – Geografııadan respýb­lıkalyq ataýly mekteptiń ashylýy Qazaqstan Respýb­lıkasy egemen el bolyp, Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolǵan tarıhı ýaqytqa saı keldi. Ataýly mektep músheleri ózderiniń shyǵar­mashylyq jumysynyń bas­ty maqsaty etip, Qazaqstan geografııasyn jeke pán re­tinde oqytý máselesin qoıdy. Sebebi, Qazaqstannyń geografııasy sol ýaqytqa deıin KSRO geografııasynyń quramdas bóligi retinde 2 oqý jylynda bar-joǵy 23 saǵat kóleminde oqytylyp kelgen edi. Jer aýmaǵy jaǵynan dúnıejúzinde 9-orynda, jer qoınaýyndaǵy baılyq qory jóninen 6-orynda turǵan elimizdiń tabıǵatynyń ásemdigin, qazynasy mol­dyǵyn, jeriniń keńdigi men kórkemdigin, halqynyń dar­handyǵyn oqyp-bilip ósken urpaq táýelsiz elimizdiń bola­shaǵyna senimmen qarap, ata-baba armanyn júzege asyrady dep oılaımyn. Sol sebep­ti qazaqsha oqýlyqtardyń ja­ryqqa shyǵýyna jantalastym. «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń geografııasy» kýrsynyń birinshi bólimi «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» elimizdiń tarıhynda geografııa páni boıynsha alǵash ret qazaqsha jazylǵan oqýlyq. 1991 jyly qarasha aıynda Almaty qalasy №138 qazaq orta mektebinde ótken ataýly mekteptiń alǵashqy respýblıkalyq má­jilisi «Qa­zaqstan geografııasyn oqytý barysynda oqýshylarǵa eko­logııalyq bilim jáne tárbıe berý» taqyryby boıynsha ótti. Sodan beri Qazaqstan geografııasyn jalpy bilim beretin orta mektepte alǵash ret jeke pán retinde oqytýǵa arnalǵan 136 saǵattyq baǵdarlama, oqýlyq jáne oqý-ádistemelik keshen (OÁK) jasaldy. Olaı bolsa, oqýshylardyń oqýǵa degen ynta-yqylasynyń tó­mendemeýi, pán muǵaliminiń óz isine sheber bolyp, nem­quraıdy qaramaýy, jalpy orta bilim beretin mektep jumysynyń alǵa basýy jańa býyn oqýlyqtarynyń sapasy men mazmunyna tikeleı baılanysty dep oılaımyn. – Bir suhbatyńyzda «Men oqýlyq jazý barysynda on ustanymǵa súıenemin» degen edińiz, solardy tarqata aıtsańyz. – Doktorlyq zertteý ju­mysymnyń taqyrybyn «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń geografııasy» kýrsy boıynsha jasalǵan oqý-ádistemelik keshenniń ǵylymı negizderi» dep alý sebebim ózim jaz­ǵan oqýlyq jáne oqý-ádis­temelik keshendi ǵylymı-teorııalyq turǵydan taldaý. Doktorlyq dıssertasııalyq zertteý júrgizgende jalpy oqýlyqqa qoıylatyn 10 túrli ustanymdy anyqtadym. Olar: ólketaný, tarıhı, tú­si­nikti bolý, júıelilik, ki­rikken, aýmaqtyq, ǵylymı, problemalyq, tıpologııalyq jáne kórnekilik baǵyttary. Uzaq jylǵy ustazdyq táji­rıbemde baıqaǵanym oqý­lyqtyń mátini oqýshynyń jas ereksheligine laıyq túsi­nikti tilmen jazylmasa oqýshy ol mátindi oqymaıdy. «Apaı, oqydym, biraq túsinbedim» deıdi. Keıde BAQ quraldarynan kitaptyń tili aýyr, oqýshylarǵa túsinýge qıyn degen sózderdi estip jatamyz. Meniń baıqaǵanym, eger oqýlyq avtory mektepte sabaq bermegen, tek ǵylymı jumyspen aınalysqan ǵa­lym bolsa, ol tek ǵylymı ustanymǵa kóbirek kóńil bóledi de, túsinikti bolý ustanymy az eskeriledi. Al avtordyń mektepti etene biletin ustazdyq tájirıbesi bar bolsa, onda túsinikti bolý ustanymyn bas­ty nazarǵa alady. – Oqýlyqtaryńyz qansha tilge aýdaryldy? Jalpy, elimizdegi oqýlyqtardyń olqylyqtary týraly az aıtylyp júrgen joq. Munyń sebebin neden izdeýge bolady? О́zińiz jazǵan oqýlyqtarǵa qandaı baǵa beresiz? – Meniń oıymsha, memleket tarapynan bólingen qarjy tek sol eldiń memlekettik tilinde jazylǵan oqýlyqtarǵa jumsalýy tıis. Mysalǵa Fransııada oqýlyq jazýǵa tek fransýz tilinde oılap, jazatyn el azamatyna tapsyrys beriledi. Kórshiles memleket Reseıdi aıtpaǵanda, jaǵdaı alystaǵy Japonııa men Ulybrıtanııada da solaı. Bul elderdiń oqýlyq jazý tájirıbesi ǵasyrlar boıy qalyptasqan. Al bizdiń elde oqýlyq jazý dástúri endi qalyptasyp keledi, bar-joǵy 15-20 jylǵa jetpeıdi. Kemshilikterdiń bolýy da sodan. Keńes Odaǵy kezinde oqýlyqtar tek orys tilinde jazylyp, sosyn 15 odaqtas respýblıkaǵa aýdarmasy jiberiletin. Kezinde oryssha jazylǵan oqýlyqtarda da qateler bolǵan, biraq olar bizder sııaqty aıqaılamaı, synaq-baıqaý jáne sapaly júrgizilgen saraptama arqyly qatelerin túzep, rettep otyrdy. Keıbir oqýlyqtar 20-30 ret óńdelip baspadan shyqqan. Men úshin alar orny aıryqsha irgeli jumysymnyń biri 1999 jyly basylyp, 2011 jyly ekinshi ret óńdeýden ótken «Túrki tildes elder geografııasy» oqý quraly. Atalǵan eńbegimdi 2013 jyly J.Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetiniń professor ǵalymy T.Kýlmatov qyrǵyz tiline aýdaryp, Bishkek qalasyndaǵy Turar baspasynan «Túrk tıldý ólkólerdún geografııasy» degen atpen basyp shyǵarǵan. Jáne de sol oqýlyq osy oqý ornynyń geo­grafııa jáne ekologııa fakýltetiniń oqý úderisine engizildi. Oqýlyqtarymnyń sapasy qalaı, oqýshyǵa túsinikti me degen suraq ár ýaqytta este turady. О́zim jazǵan oqý­lyqtarymdy osy ýaqytqa deıin eńbek etetin M.Bazarbaev atyndaǵy № 138 qazaq gım­nazııa­synda oqýshylarǵa sabaq bere júrip óńdedim, tolyqtyrdym. – Jaqynda Reseı astanasy Máskeý qalasynda 28-shi halyqaralyq kitap kórmesi ótti. Atalmysh kórmede siz­diń avtorlyǵyńyzdaǵy «Fızıcheskaıa geografııa Kazahstana» oqýlyǵyńyz «Altyn» medalmen marapattalypty, osy jaıǵa keńirek toqtalyp ótseńiz. – Reseı memleketi daryndy otandastaryn dáripteýde úırenerlik kóptegen ıgi jumystar júrgizýde. Más­keý qalasyndaǵy Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesinde 28-shi ret ótip otyrǵan Halyqaralyq kitap kórmesiniń resmı ashylýy 2015 jylǵy 2 qyrkúıekte ótipti. Onyń ashylý saltanatyna Reseı Memlekettik Dýmasynyń tóraǵasy Sergeı Naryshkın qatysypty. Qalyptasqan dástúr boıynsha osy Halyqaralyq kitap kórmesinde «Jyl kitaby» Ulttyq konkýrsynyń je­ńim­pazy anyqtalyp, TMD elderinen barǵan «Kitap óneri» Halyqaralyq kon­kýrsynyń jeńimpazdary marapattaldy. 2015 jyl «Reseıdegi ádebıet jyly» dep jarııalanǵandyqtan, reseılik ataqty jazýshylar, aqyndar, saıasatkerler, rejısserlar men telejúrgizýshiler kelip kezdesýler ótkizdi. Dúnıe­júziniń 30 elinen 300 bas­pa qatysyp, ózderi shyǵarǵan ártúrli kitaptardy kórmege qoıǵan. Halyqaralyq kitap kórmesiniń bıylǵy jylǵy qurmetti qonaqtary Serbııa, Armenııa jáne Iran boldy. Meniń 8-synypqa arnalǵan «Fızıcheskaıa geografııa Kazah­stana» degen oqýlyǵymdy Reseı Jaratylystaný akademııasy ózderi ótkizgen Halyqaralyq «Otandyq ǵylymnyń altyn qory» konkýrsynyń jeńimpazy bolǵandyqtan usynǵan eken. Ol habardy muǵalimder kú­ni qarsańynda atalmysh akademııadan kelgen hat arqyly bildim. Mańdaı termen jazylǵan jumysymnyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, halyqaralyq kitap kórmesiniń «Altyn medalimen» jáne 28-shi Halyqaralyq Máskeý kitap kórmesiniń dıplomymen marapattady, sonymen qatar, oqýlyǵynyń annotasııasy osynaý Kitap kórmesiniń katalogine engenin de erekshe qýanyshpen jetkizgim keledi. Eńbegimniń janǵany osy bolar.  Áńgimelesken Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan».