Esenǵalı Raýshanov ónernamasy týraly baıan
Keıde qyran samǵar bıikte quıyn kótergen eski-qusqy, kór-jerler de ushyp júredi. Aq jibekke jamaǵan qurym kıiz tárizdi nemese aýnaı-aýnaı, súıkene-súıkene parshasy shyqqan býyrshynnyń jabýyndaı jalbyraǵan jaıdaq óleńderdiń nesin aıtasyń, qazir qudaıy berip tur. Sýqanyń súımese de, sańlaq ónerpazdyń salqam beınesi asqaqtaı kórinýi úshin surqaı ortanyń da artyqtyǵy joq sııaqty. Alla taǵalań osylaı jaratsa amal ne?
Paıǵambarymyz Muhammed jastyq shaqty jalpy adam ómirinen bólip, oǵan erekshe mán berip, aýyzda tis, belde kúsh bolatyn balǵyn ómir – adamǵa berilgen baǵa jetpes nyǵmet ekenin óz úmbetterine aıtýdaı-aq aıtyp ketti. Sol úshin adam balasynan qııamet kúni jastyq shaq úshin bólek esep alynady. Osy oraıda, jasy ulǵaıǵan kezinen góri balaýsa shaǵynda kóp eńbek týdyryp ketetin aqyndar bolady. Solardyń biri – Esenǵalı Raýshanov.
Qalaı degenmen de, ol shákirttik dáýirdi basynan ótkermeı-aq, eliktemeı-solyqtamaı ishteı túlep kelip, óleń alamanyna birden túre tıiskendeı kórinedi.
Saqtııan doptaı zymyraǵan ýaqyt shirkinge daýa bar ma? Samaıǵa aq kirgen soń aqylǵa aıla qosylady. Jastyq shaqty áýmeserlikpen, áńgúdiktikpen rásýa etip alǵasyn, eseıgen sanań talaı ókinishińe úkim shyǵarady, nalytady. Báz bireýler endi-endi qolyna qalam alyp, birdeme túrtken bolady.
Anańnyń seni tapqandyǵy bebeýlegen tolǵaǵynan bastap, óziń o dúnıege attanar kezdegi zar-zaryńnyń arasynda qanshama zilmaýyr hıkmetter jatyr.
Qasqıtqanda, sonyń bárin Esenǵalı 17 men 25 jas aralyǵynda jazyp ketipti.
...О́leń ǵyp ózi týǵan beles, qyrdy,
Ońasha óz oıymen keńes qurdy.
О́tirik maqtaǵan joq ol eshkimdi,
Kópirtip dattaǵan joq ol eshkimdi.
Kórse de aýyr kúndi, qıyn jyldy,
Saýdaǵa salmaı ósti súıip jyrdy.
О́mirde keıin júrdi ol osylaı,
О́mirde ol osylaı bıik júrdi.
Mine, balaýsa aqyn elde júrip óleń qaýzaǵan albyrt shaǵyn osylaı bederleıdi. Asaý at ta qajyrly adamnyń qolynan, kózinen, taqymynan seskenedi. Sol tárizdi adýyn ónerdi ustap turý úshin qaısar minez, berik ıman, bet qaratpas aıbyn kerek. Áıtpese, sóziń ótpegen, qolyń jetpegen arman adamdy jep qoıady. Asyly, ómir boıy úreı men úmittiń arasynda kún keship, ózin qaıraýly qanjardaı qylpyldatyp ustaǵan adamnan ǵana birdeme kútýge bolar.
... Kendebaı bolyp terledim,
Kerqula at boldym jelerde,
Kerege mola órnegin
Kóshiremin dep óleńge.
Ushyryp alǵan qusyma
Tabys dep jylap ıeńmen,
Kegjıip ótken tusyma
Kesilgir basty ıem men.
Bólsem de ol kez, bul kez dep,
Bir óleń jazý – muratym
Kúnderdiń kúni kúmbez bop
Kúńgirlep sóılep turatyn...
nemese:
...Úlkenniń sózin nusqaǵa ap,
Bir ret jonyp, úsh qarap,
Sartasty kesip, sazdy oıyp,
Qııýyn taýyp, qysh qalap,
Tizildirip tizbelep,
Úzildirip úzbelep,
Mańǵystaýda – myń qystaý
Qaıyrly bolsyn sizge dep,
Osyndaı ońdy mura qaldyrǵan
Qula maıdan dúzderde,
Kisiligi kerek sol bir shaldardyń
Ismersip júrgen myna bizderge.
Jattyń oıyn jelken ǵyp,
Qanshama ret órtendik.
Mańǵystaýdyń oıynda
Qaraıdy bizge músirkep
Myqtylyq penen kórkemdik.
Iá, Esenǵalı ǵaıyp – jalǵan qurdymyna shym batqan ótken dáýirlerdiń joqshysy. Onyń óleńderin oqyǵanda ketilgen qorǵan qabyrǵalary, qap-qara ys basqan kári úńgirler baıaǵy jasań qalpyna kelip, jermen-jeksen bolǵan sáýkele munaralar qaıta boı túzep, sán-saltanat qurǵandaı kórinedi.
Qynaly molasy men qumaıtty dalasy qaıta túlep, Mańǵystaýdaı Otany úshin shybyn janyn sadaǵa qylǵan bahadúrler, arýaqty erler, jýan qonysh batyrlar kórlerin qoparyp, tar laqatty qaqyrata sógip, qaıta sapqa turǵandaı bolady. Beıne bir baǵzy men búginniń arasynda júrgendeı, shańqaı túste ymyrtqa kirgendeı, qyrǵyn dýly ortadan qorymǵa tap bolǵandaı beıdaýa kúıge túsesiń. Qanshama ilik izdep, synap qarasańyz da sańylaý taptyrmas sheber jymdasý, tylsym jarasý, jumbaq qaýyshý...
...Jel, jel esti, jel esti,
Tómende tóbe bıler keńesti,
El men jeriń teń ósti.
Búgingi kún bolǵanda,
Til taba almaı Elmenen,
Tildese almaı Jermenen,
Tiri ólik bop biz júrsek,
Bul tegimniń osaldyǵynan emes-ti, –
dese, taǵy birde:
– Eh, óner, qazaqy óner, esil óner,
Alsa ǵoı túzý baǵyt kóshiń eger,
Tutqasyn ustar eń-aý dúnıeniń
Ázirge jetimsiń sen, keshire gór.
Shabyldyń tórege erip er arqalap,
Sabyldyń qojaǵa erip teri arqalap.
Edildeı erkin aǵyp kete almadyń,
Edildeı ekpini bar óner-talap, –
dep, sormańdaılyǵymyzdy, alaýyzdyǵymyzdy, tarıhtan sabaq almaıtyn kesheligimizdi betimizge shyjǵyryp basady. Onyń jyrlary sanaly ǵumyr ıesin bir silkimeı, órtteı sharpymaı, shybyrtqylamaı qalǵan emes.
Sózden daýyl turǵyzyp, naızaǵaı oınatatyn Esenǵalı óleńderin eldiń sańlaǵy da, saıasatkeri de, saýdageri de, synshysy da... bári oqıdy. Biraq, úndemeıdi. Bir de bireýi: «О́leńiń – órt, jyryń jalyn eken. Sendeı ul tapqan anańnan sadaǵa keteıin!», – demeıdi.
Biraq, shandoz shaıyr buǵan pysqyryp ta qaramaıdy. О́ıtkeni, ol óz óresin, óz baǵasyn biletin talant.
Esenǵalı ámanda E.Hemıngýeıdiń: «Qulqynymdy kózdep kitap jazsam, meni qarǵys atsyn!», – degen antyn ustanatyn sııaqty.
Sondyqtan da bolar, onyń ónernamasynan tolǵaqsyz týǵan jadaǵaı arnaý óleńder men merekelik odalardy kezdestire almaısyz.
Quran men súnnetten qapysyz sýsyndap, arǵy-bergi ádebı dúnıelerdi, maǵuryp pen mashyraptyń baı muralaryn adaqtap shyqqan suńǵyla aqyn ózbek, parsy, arab, aǵylshyn tilderin bir adamdaı meńgergen. Osynyń bári búgingi poezııanyń óresine ashynýdan, qanaǵattanbaýdan týǵan izdenis edi.
Altyn balyq, aqpa balyq,
Qarmaǵymdy qappa, balyq,
Sen kóp bolsa úsh tilegimdi
oryndaısyń,
Al, mende úsh myń tilek jatqany anyq.
* * *
Ortaq emes bir kerme,
Qospa kileń shobyrǵa.
...Bólek shaba bilgenge
Bólek bolsyn oryn da.
Esenǵalıdyń moınyn bir jaǵyna buryp shabatyn sánqoı attaı, qaptaǵan óleńshilerdi mensinbeı, asqaq júretini sondyqtan ... «О́nerpaz bolsań – ór bol» demeıtin be edi, Birjan sal ...
Onyń tabıǵaty ıspan sýretshisi Pablo Pıkassoǵa kelińkireıdi. Jaratqan Iem áıgili qyl qalam ıesine qıqar minezdi de aıamaı bergenge uqsaıdy. Kúlip-oınap otyryp, áp-sátte nildeı buzylyp, tas-talqan bop ashýlanyp, aspanǵa pıstolet atyp, artynsha anekdot aıtyp, túk bolmaǵandaı jaıbaraqat júre beretin adamdy kim kórgen!
Mine, osyndaı alaquıyn minez Esenǵalıdyń boıynan da kórinis tapqany tegin emes.
Alaıda, adýyn daryndardyń bulalyǵy, erkindigi keshegi keńestik tártippen ósip-óngen, syzyp bergen sheńberden qııa baspaıtyn qunys moıyndarǵa unamaıtyny anyq. Ishine shynashaq aınalmaıtyn, ashyq boı talastyra almaıtyn torsholaqtardy talantty jan súıretpege salyp, pushaıman qylady. Álgiler ol qonǵan jurtty shıyrlap júrgende, anaý qonys aýdaryp, taǵy bir sonyǵa shatyryn tigedi. Esenǵalı osynaý qalam siltemesimen oqyrmannyń ǵana emes, elikteýshilerdiń de shaqshadaı basyn sharadaı qylyp qoıdy.
Endi myna bir óleń joldaryn oqyp qaraıyqshy:
Tilim-tilim,
bujyr-bujyr denesi,
Sordaı bop-boz soıyl jarǵan tóbesi,
Borbas úlek-atasy,
Bopyq maıa-enesi,
tós tabany otty bassa kúımegen,
Tasty bassa – qamyrdaıyn ılegen,
Qatar qoıyp otyz ingen qaıytqan,
Qatar qoıyp otyz shana súıregen
Úlek joǵalttym,
Kim kórdi?
... О́tip beri ýildegen borannan,
Qyshyr-qyshyr ún keletin qoramnan.
Men túıe izdep júrgenim joq, aǵaıyn,
Ashýymdy izdep júrmin joǵalǵan.
Kóz jazyppyn qaıratymnan, ǵurpymnan,
Sene kórme, men emespin bul turǵan.
Ish saraıym – jap-jalańash, júp-júdeý.
Shyqqan toqty sekildimin qyrqymnan.
* * *
... Tusaýly tur boz sholaq.
Oıqy-shoıqy, orda-shorda bitimi,
Ketipti ábden janýardyń ypyny.
Bul – keshegi bir kúnderde,
Úsh qııannyń eline
Shapsa, báıge bermegen
Esil bizdiń Kókjulynnyń tuqymy.
* * *
... Sońy bar uıqtatpaǵan ulysymdy,
Sol gápten ańǵararsyz uly syrdy.
Bizdiń daý – túbin qýsań jetkizbeıtin
Túlkiniń bozǵa salǵan jymy syndy.
Mine, osynaý úzik-úzik óleńderdiń ishki mánine, shúńeıt ıirimine jaı oqyrman túgil, keıbir synshylaryń da boılaı almaıdy. Bul tuspal, ısharalardy tek zerek sana, ushqyr oı, tereń túısik arqyly ǵana uǵa alasyń. Beıne bir ákesiniń aqıret aldynda balasyna sybyrlap aıtatyn aqyrǵy amanatyndaı, jan syryndaı seziledi, túkpirińdegi názik qylyńdy shertip ótedi.
Esenǵalı lırıkaǵa epıkalyq fon bere jyrlaýdyń sheberi. Ol tula boıyńdy túgel baýraıtyn, qanyńdy qyzdyryp, mıǵa shabatyn fılosofııalyq sýret salýǵa jetken shaıyr.
Sózdiń uǵymdyq – sımvoldyq, mıftik-magııalyq, sazdyq-garmonııalyq shoǵyryn izdep taýyp, jutyndyra paıdalanady. Ol qoldana-qoldana jaýyr bolǵan kórbala, buralqy teńeýlerge ólse de jolamaıdy.
Taǵy bir eskeretin jaıt, qazaq aqyndary ishindegi túıe jaıly eń kóp jyrlaǵan da Esenǵalı bolar. Shabyna bógde qoldy jolatpaıtyn, tek ózi ıisin alǵan adamǵa ǵana saýdyratyn, tórt aıaqtyda bireý shógertpese erkekti qajet etpeıtin, órkeshindegi úıme maı kondensator qyzmetin atqaryp, shildede aptalap sý ishpeıtin osy bir ǵajaıyp janýar – arýanalar, býralarǵa kelgende aqyn qalamy esile túsedi. Oısylqara tabıǵatyn ómir boıy túıe baqqan túıekesh te odan artyq bilmeıtin bolar.
Tús túıe bop eneden týǵan iri,
Jelkildeıdi jelkede shýda júni.
Shaıyry aǵyp, aýzynan kóbigi atyp,
Jatqyzbaıdy kúni-tún býralyǵy.
Basqa bireý bolsa qusyǵy, ıa jyny der edi, Esenǵalı shaıyry deıdi. Ata-babamyzdyń ejelden kóligi men saýyny bolǵan, kóninen jebe ótpeıtin saýyt saılap, terisinen taspa tilip, dyraý órip, qarý qylǵan qaıran janýarǵa Esenǵalı jyrdan eńseli eskertkish somdapty.
Al naǵyz aqyndyq shabyttyń hoshynan týǵan «Saryózen», «Ǵaısha bıbi» poemalarynyń jóni tipten bólek. Osy poemalardaǵy meılinshe oralymdy, meılinshe shalymdy, baly men zári, suńǵyla oıy men syrbaz minezi qatar órilip otyratyn, teńdik bermeı taıpalyp, shyǵandap ketken aıaq alysqa Abaıdyń ózi súısine qaraǵandaı-aý!
... Adam bop týyp óstiń be?
Osy bir shyńǵa jet, erim.
Jetinshi belgi...
eshkim de
Aıtpaıdy onyń ne ekenin.
Kenelter nurǵa keń qyrdy,
Túnekten keıin araı bar.
Tabam dep sońǵy belgimdi,
Tarlaýyt asty talaılar.
Shyndyq pa ol?
Álde jalǵan ba?
Bir buldyr zat bar tumandaı,
О́ledi adam armanda,
Ne ekenin onyń bile almaı.
Aqyn qashanda múmkindiginiń shegin bildirmeıdi. Oqyrmanyn qalyń jynysqa jetelep ákeledi de, shyǵar joldy óziń tap dep, beıne bir elesteı joq bolyp ketedi.
Onyń óleńderinde «Ábilhaıat» sózi áldeneshe ret qaıtalanady. Bul búkil adamzat ańsaǵan máńgi óltirmeıtin qasıetti sý ǵoı. Zatyna daryndy adamǵa daýa joq qoı, Esenǵalı qalamynyń Qudaı bergen kıesi mynada: ol ańyz-áfsanany tylsym Ábilhaıat zámzamyna qaıta-qaıta sýaryp, mıfologııalyq sýretke jan kirgizedi. О́zi Esenǵalı bolsa, ólshemeı sóz aıta ma?
Baıqaǵan, ańdaǵan adamǵa osynaý syqpa qurttaı syǵymdalǵan, qumyrsqa beınetten týǵan qaısar jyrlardyń astarynda talaı syrlar buǵyp jatyr.
«Qazaq aýyly» degen óleńdegi aq pen qyzyl qatar qyrǵan halqymyzdyń qasiretin tebirenbeı oqý múmkin emes.
...Qoqaıma bórik aldy úıdi kileń,
Barq etti – báıbishege tıdi bilem.
Shýyldap taǵy bir ún shyǵyp jatty
Qamysty aıyrǵandaı súıriginen...
Qalaı degenmen de, Esenǵalı mádenıetti aqyn. Ol zorlyqty qazbalap jatpaıdy, sol ınaıat isti sóz qudireti arqyly sanańa tuspaldap jetkizedi. Sheberlik degen osyndaı-aq bolar!
Degen joq bireýi de «búlik bul is»,
Jaltyldap oınap berdi qyryq qylysh.
...Qolatta aýyl qaldy oıran bolyp,
Qum qaldy ishke syryn búgip tynysh.
Talaı barshyndardyń shashy taldap julyndy, «súndetsiz» jaýyzdardyń tyrnaǵyna ilindi, abyroıy rásýa bop búlindi... Shabylǵan bastyń shaptyrǵan qany men omyraýyn qylysh qaq aıyrǵan ananyń tósinen sút ytqyǵan sátin oqyǵanyńda zyǵyrdanyń qaınaıdy, aq pen qyzylyn qosa qyrǵyń keledi. Meńdýana jegendeı meń-zeń kúıge túsesiń.
Keshegi tóńkeris zamany halqymyz úshin naǵyz qanquıly kezeń bolǵanyn aqyn osy óleńderi arqyly umytshaq sanamyzǵa taǵy da shegeleı ketedi.
...Keń aspannyń ár jerine shoq túsip,
Tóbemde tur kózi janyp kóp mysyq.
...Sholaq qunan, sholaq dúnıe, sholaq saı,
Aıqaılaǵyń keledi bir kek qysyp.
Paı-paı, shoq túskir, qyzyl til-aı!
Bárimizdiń de tuttyǵyp aıta almaı júrgenimiz osy gáp qoı!
Ińirde kópirshigen kóp juldyzdy qaq jaryp bara jatqan korabldeı, sóz joq, Esenǵalı qazaq poezııasynyń plankasyn álemdik dárejege kótergen úzdik aqyn.
Keıbir synshylar: «Biz ózimiz aqyn ómir súrgen ýaqyttyń ishinde júrgendikten, onyń ornyn anyqtaı almaımyz» dep kúmiljıdi. Ne kúmiljıtini bar?
Kúmiljimeıik dep osy sózderdi jazyp-jazyp tastaǵan jaıymyz bar!
Jumabaı QULIEV.
ALMATY.
