Jylqynyń jumbaǵy kóp biz bilmeıtin

Ultymyzda jylqyǵa qatysty aıtylǵan oı-tolǵamǵa toly, tushymdy dúnıeler az emes. Solardy sana eleginen ótkizer bolsańyz, jylqy túliginiń qadirin qazaqtan artyq biler halyq joq shyǵar degendeı tujyrym jasaryńyz anyq... «Tegimiz – túrki, túligimiz – jylqy» deıtin qazaqtyń balasy bolǵandyqtan ári aýylda erjetip, jastyq shaǵymyzdyń edáýir bóligi mal sharýashylyǵyna qatysty ótkendikten biz de qyl quıryqty janýardyń erekshe qasıetterin kórip óstik. Osy oraıda jylqy balasyna qatysty, óz kózimmen kýá bolǵan, jan-dúnıeme erekshe áser etken, adamǵa oı salarlyq birdi-ekili oqıǵany áńgimelep bergendi jón kórdim. Kezinde bizdiń bir úıir jyl­qymyz bolǵan-dy. Qysy-jazy Qarataýdyń teriskeı betin mekendeıtin. Araǵa birer apta salyp túgendep, jaı-kúılerin bilip turatyn edik. Ásirese, bıelerdiń qulyndaıtyn sha­ǵy – kóktemniń alǵashqy ap­ta­la­rynda úıirge jıi-jıi bar­ǵyshtaıtynbyz. Birde, naqtylaı aıtqanda, 1995 jyldyń naýryz aıynyń orta shenine taman úıirdi kórýge barsam, sol jyly birinshi ret tóldegen Qurtbas atalyp ketken tumsa bıe qulynsyz júr eken. Qulyny ıt-qusqa jem bolǵany anyq. Ońaıshylyqpen qasqyrǵa des bermeıtin azýly Qyzyl kók aıǵyr bul joly qapy qalǵandaı. О́ıtkeni, buǵan deıin úıirin shyǵynsyz alyp kelgen edi. Shamasy, bir-eki emes, top qasqyrǵa tap kelgen. Tólin joqtaǵan Qurtbas jıi-jıi kisineıdi. Jelini tyr­syldap ketipti. Úıirden shet­teńkirep júr... Sodan, arada bir jarym aıdaı ýaqyt ótkende taý ete­gindegi úıimizge túp naǵashymyz Káribaı kókem keldi. Ol kisi atynan túsip, shylbyryn ma­ǵan ustata bere, «Bala-shaǵa» saıynyń basynda kenje týǵan bir qulyn enesinen ajyrap, jalǵyz qalypty. Mańaıynda eshqandaı úıir kórinbedi. Meni qara kórip, sońymnan ilese me dep edim, ol bolmady. Sender baryp alyp kelińder, áıtpese, bórige qur bosqa jem bolady», dedi. Ile aǵam ekeýmiz naǵa­shymyzdyń aıtqan jerine barsaq, álgi qulyn tur eken. Týǵanyna tórt-bes kún ǵana bolǵan qulyn bizdi qara tutyp, qasymyzǵa ózi keldi. Bizdiń bol­jamymyz boıynsha, ol ene­sinen osy ótken túnde ajyrap qalǵan. Úıirine ıt-qus tıip, alashapqyn bolǵan sátte baıǵus qulynshaq bir tasada qalyp qoıǵan. Al enesi óz basymen bolyp ketkeni anyq. Kesh túse bastaǵan shaq. Aǵam ekeýmiz ony eki jaqtan qaqpaılap aıdap kórip edik, júre qoımady. Aldymyzǵa óńgerip alýdy qıynsyndyq. Bir kezde, sońymyzdan ertip kórmek bolyp, ekeýmiz de kelgen izimizben keri júrdik. Sol sátte qorǵansyz qulyn qarańǵy jaılaı bastaǵan taý ishinde jalǵyz qalyp qoıýdan qoryqqandaı, jalma-jan sońymyzdan ilese jeldi. Enesiniń qasynda bolǵan kezde ábden emip alǵan ýyzdyń kúshi bolar, aıaǵyn shıraq basady. Aýyldaǵylarǵa ári-beri ótip jatatyn jolaýshylar arqyly qulynnyń jaıyn aıtyp habar jibergenimizben, ıesi shyǵa qoımady. Sodan, je­tim qulyndy asyraýǵa tý­ra keldi. Ony sıyr súti­men qorektendirdik. Ol ene­siniń meıirimi men súti buıyr­maǵa­nymen, bizdiń ber­genimizdi qanaǵat etip, ájep­táýir jetilip qaldy. Biraq, qarny qampıyp, usqynsyzdaý kórinedi. Birshama ýaqyttan keıin otyǵa bastaǵan. Esik al­dyndaǵy sharbaqtyń ishinde júretin buzaýlarǵa baýyr basyp ketken. Birde, umytpasam maýsym aıynyń aıaq tusynda áldebir sebeppen úıirdi úı mańyna aıdap keldik. Sol sátte qyzyq bastaldy. Qurtbas bıe qatty kisinep, úıirinen bóline shaýyp, bıik sharbaqtan qarǵyp ótip, sharbaq ishinde júrgen jetim qulynnyń qasyna jetip bardy. Ony emi­renip, ıiskelep, shurqyrady da qaldy. Muny kórip turǵan bizder ári-sári kúı keshtik. Qulynynan ajyraǵaly beri úsh jarym aıdan astam ýaqyt ótse de jaryqtyq bıe tólin umyt­papty. Ol jetimektiń óz «perzenti» ekenine shúbá keltir­megendeı. Anadaı jerden qarap turǵan ákem, «Jaryqtyq, qasıetti mal eken... Jetim qulyndy ertip jiberýge bolar edi, átteń Qurt­bastyń jelini sýalyp ketken. Onyń ústine, baıǵus qulyn úıir­ge ilesýge jaramaıdy ári aıǵyr qospaıdy», – dedi. Biz bıeni sharbaqtan aıdap shyqpaq boldyq. Biraq kópten beri úıirde júrip asaýsyp qalǵan Qurtbas minez kórsetip, qulaǵyn jymqyryp, qulynnan ajyraǵysy kelmedi. Degenmen, bıeni úıirinen alyp qalýǵa bolmaıdy. Sondyqtan, áýpirimdep júrip, dáliregi, minis atpen bastyrmalata ári quryqpen jas­qap Qurtbasty sharbaqtan shyǵardyq. Sol sátte ákem, «Je­­­tim qulyndy jabyq qoraǵa qa­map, Qurtbastyń kózinen tasalańdar, áıtpese, bıe esh­qaıda ketpeıdi», dedi. Solaı ettik te, úıirdi taý ishine kirgizip jiberdik. Alaıda, sálden keıin Qurtbas úıirinen bóline shaýy­p kelip, álgi sharbaqtan qaıta qarǵyp ótip, jetim qulyndy sharq ura izdedi. Kisinegen daýysy júregińdi janshıdy. Qoraǵa qamalǵan qulynnan eshqandaı belgi bolmady. Sıyrdyń súti­men ósip kele jatqan ol syrt­taǵy bıege kisinep jaýap berýdi bilmeıtindeı. Sodan, Qurtbasty birne­she ret úıirine kúshtep qosqa­nymyzben, qaıta aınalyp kele berdi. Bıeni qaıyrmalap júrip, onyń kózinen aqqan jasty kórgende meniń kóńilim bosady. Osylaısha, ol analyq sezimniń kúshimen bir aptadan astam úı mańynda kúndiz-túni kisinep júrip aldy. Aqyrynda qulyndy bir kórýge zar bolyp, kúderin úzip, úıirine ketti... Analyq maldyń az ǵana ýaqytqa óz balasynan ajyrap qalsa, óz tólin ózi tanymaı jatyrqap, syrtqa teýip shy­ǵa keletinin talaı kórgen edim. Al Qurtbas bıeniń arada úsh jarym aıdaı ýaqyt ótse de qulynyn umytpaı, analyq meıirimniń qýatymen ózgeniń jatyrynan túsken qulynǵa barynsha berilýin janyma qalaı qabyldarymdy bilmedim. Qudaıdyń qudireti! Endi, myna bir oqıǵaǵa kóńil aýdaralyq. Joǵaryda aıtylyp ótken jaıttan keıin birer jyl ótken kez. Qyzyl kók aıǵyrdyń úıiri túrli sebeptermen ájeptáýir azaıyp qalǵan. Sodan, naýryz aıynyń alǵashqy juma­synda ákem biraz jyldardan beri ózgeniń aıǵyry aldynda júrgen alty bıemizdi Qy­zyl kóktiń úıirine qosty. Shamasy, aınaldyrǵan on-on bes jylqysyn ekige bólmeı, bir úıirge jınaqtaýdy jón kórgen bolar. Mezgili jetip, bıeler tól­deı bastady. Alaıda, jańa týǵan qulyndardyń úsh-tór­teýi shyǵyn boldy. Bar kináni qasqyrǵa japtyq. Olardyń óleksesin kúshigen taýyp ber­di. Bir ǵajaby, álgi ólgen qulyn­dardyń barlyǵy da úıirge keıinnen qosylǵan bıelerdiki. Al Qyzyl kók aıǵyrdyń al­dynda burynnan júrgen janýar­lardyń tólderi aman. Biraq, dál sol ýaqytta biz bul jaıtqa mán bere qoımadyq... Bir kúni ákem ekeýmiz jyl­qynyń jaı-kúıin bileıik dep atqa qondyq. Aýyldan tórt-bes shaqyrym uzaǵan soń taý etegindegi shabyrǵa dúrbi salyp edik, úıirimizdiń «Borly bulaqtan» sý iship turǵanyn kórdik. Jaqyndaı bergenimizde úıirin qyzǵanǵan aıǵyr aldymyzdan jalyn kújireıte, aıbat shegip shyqty da ile óz ıesin tanyǵandyqtan keri burylyp ketti. Úıirge jańadan qosylǵan tory bıe tóldegen eken. Tirsegi dirildep, aıaǵyn táltirekteı basqan qulynshaq tumsyǵymen enesiniń shabynan túrtip, emýge talpynady. Biz úıirdi syrttaı bir sholyp shyqtyq ta shetteńkirep turdyq. О́ıtkeni, minis attarymyz bıelerge osqyrynyp, tizginge tynym ber­meı, mazany aldy. Onyń ústine, bizdiń astymyzdaǵy at­tardyń óz «ımperııasyna» kóz súzgenin jaqtyrmaǵan Qyzyl kók aıǵyrdyń da ashýyna tıgi­miz kelmedi. Ágárákı, aıǵyr shyn ashýlansa, astyńdaǵy atyńmen qosa aýdaryp tastaýy múmkin. Jylqy túliginiń qyzǵanyshy bólek qoı. Bulaqtan sý iship bolǵan úıir shabyrdyń kúnes betine shyǵyp, endi-endi tebindeı bastaǵan rańdy qyrshyp jep, jaıyla bastady. Biz bulaq basyna az-kem aıaldadyq ta, kelgen jolymyzben keri qaıtýǵa buryla bergen edik, kenet Qyzyl kók aıǵyr basyn tómen sala, qula­ǵyn jymqyryp, álgi jańa týǵan qulynǵa tap berdi. Tory bıe qulynyn qorǵashtamaq bol­ǵanymen azýly aıǵyrǵa tótep bere almady. Men jalma-jan qulynǵa arasha túsýge tura shaptym. Ákem qozǵala qoımady. Durysy, selt etpedi. Men jetemin degenshe aıǵyr qulynnyń jelkesine azýyn salyp, mytyp-mytyp jiberdi de, aıqaıǵa basyp ekpindeı jetken menen jasqandy ma, álde ózin kináli sanady ma, áıteýir shetke taıqyp ketti. Jazyqsyz qulyn keýdesimen jer súze qulap, qımylsyz jatty. Enesi osqyrynyp, kel­te-kelte kisinep, tólin aı­nal­soqtap, shyr aınaldy da qaldy. Men attan túsip, qulynnyń jaraqatyn kórip edim, aıǵyrdyń tisi moınynyń eki jerine qatty batypty. Juqa terisi jyrtylyp ketken. Anadaı jerde bárin syrttaı baqylap turǵan ákem, «Onyń nesin qaraısyń, azýly aıǵyrdyń tisi onyń moıyn omyrtqasyn qıdalap, julynyn ezip jiberdi ǵoı. Mal bolmaıdy», dedi. Shynynda, qulynnyń bo­ıy­nan az ǵana ýaqyt tirshilik belgisi baıqalyp turdy da, sálden keıin ólip qaldy. Tó­liniń óli ne tirisinen habary joq tory bıe qulynyn ıiskeleýmen boldy. Biz oǵan kedergi jasaǵan joqpyz. Men «Endi ne isteımiz?» degendeı ákeme qaradym. Ákem: «Ol óli qulynynyń janynan aınalyp kete qoımaıdy. Bıeni jetegińe al. Úıge alyp ketemiz. Qulynynan kúderin úzgen soń úıirine qosyp ji­beremiz», dedi. Jol boıynda ákem: «Bu­ǵan deıin shyǵyn bolǵan qulyndardyń barlyǵyn qas­qyr emes, myna Qyzyl kók jalmaǵan», dedi. Máseleniń baıybyna bara qoımaǵan men ákeme «bu qalaı?» degendeı suraýly pishinmen qaradym. Ákem: «Kózimdi ashqaly sharýa­shylyqta kele jatyp, dál osyndaı qatelikke boı aldyramyn dep oılappyn ba?.. Mal tóldeıtin qarsańda bıelerdi bir úıirden ekinshi úıirge aýystyrmaý kerektigi esimnen shyǵyp ketipti. Sen áli eshteńe uqqan joqsyń. Qyzyl kók aıǵyrdyń al­dyndaǵy burynǵy bıelerdiń qulyny aman, al ózge úıirden kelgenderdiń tólderiniń bar­lyǵy óldi. Demek, bizdiń aıǵyr ózgeniń kindiginen jaralǵan qulyndardy ógeısinip, olar­dyń barlyǵyn shaınap óltir­gen», dedi. Men máseleniń máni­sin sodan keıin ǵana uǵyp, ólgen qulyndar úshin qas­qyrdy kinálap júrgenim beker ekenin túsindim. Sondaı-aq, ákemniń aıǵyrdyń álginde jas qulynǵa tap bergeninde miz baqpaǵanynyń sebebin de bildim. Ol kisi sol sátterde ishteı «Bolary bolyp, boıaýy sińgen» isti túzetý endi múmkin emes ekenin moıyndap, oryn alǵan jaıtqa ózin ózi ishteı kinálap turypty ǵoı. Muny men ákemniń keıingi sózderiniń aýanynan ańǵardym. Bul eki oqıǵany ózimiz ómir súrip otyrǵan qoǵamǵa, adamdar bolmysyna, taǵdyryna qatystyra otyryp, qandaı da bir oı túıgim kelmedi. Ony oqyrman ózi sanasynda saralaı jatar. Men tek ózim kýá bolǵan birer oqıǵany aıta otyryp, jylqy túliginiń biz túsine bermeıtin, tereń mánge ıe qasıetteri kóp ekenin qoshtap ún qostym. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».